Кіріспе

Мұздың үстімен жылға беруге арналған, астыңғы жағына пышақтар бекітілген аяқ киім.

Конькилер – бұл аяққа бекітіліп, мұз үстінде сырғанау кезінде жылға беруге қолданылатын металл пышақтар. Алғашқы конькилер жылқы, сиыр немесе бұғының аяқ сүйектерінен жасалған және тері баулармен аяққа бекітілген. Бұл конькилер қазіргі заманғы пышақты конькилерден өзгеше, сырғанаушыны алға итеру үшін өткір металл ұшы бар таяқ қажет еткен. Қазіргі конькилер түрлі-түрлі болып келеді, олардың әрқайсысы нақты жағдайларға немесе қызмет түрлеріне арналған. Әлемнің түкпір-түкпіріндегі адамдар конькилерді мұз айдындарында немесе мұз қатып қалған су қоймаларында демалыс үшін киеді, ал конькилер көптеген спорт түрлерінде стандартты аяқ киім болып табылады, оның ішінде мәнерлеп сырғанау, банди, мұз хоккейі, рингет, конькимен ойнау, шайбалы хоккей, жылдам сырғанау және тур сырғанау.

Тарих

Оксфорд университетінің профессоры Федерико Форменти мен Милан университетінің профессоры Альберто Минетти жасаған зерттеуге сәйкес, финдерлер 5 мың жыл бұрын жануарлардың сүйектерінен мұз конькилерін алғаш рет ойлап тапқан. Бұл Финляндия көлдері аймағында аң аулау кезінде қатал қыс жағдайында энергияны сақтау үшін фин халқы үшін маңызды болды. Финляндияда шамамен 187 888 көл болғандықтан, мұз конькилерін табу фин халқы үшін де маңызды болды. Бұрын елді мекендер көлдермен бөлінетін, көлдер арасында қатынау үшін фин халқында екі мүмкіндік болды: біріншісі – көлді айналып өту, екіншісі – көлдің мұздақ бетімен өту. Металл жалағы бар ең ерте коньки Фенносканияда табылған және біздің заманымыздың 200 жылына жатқызылған. Ол былғары аяққаптың астына жиналған және бекітілген жұқа мыс жолағынан тұрды. 1976 жылдан бастап, Ұлыбританияның тарихи маңызды Йорк қаласындағы қазба жұмыстары кезінде Коппергейттен 42 жұп викинг дәуіріне жататын мұз конькилері табылды; көпшілігі жылқының аяқ сүйектерінен жасалған, бірақ сиырдың аяқ сүйектері де қолданылған. Сүйектер бір жағынан жалпақтап кесіліп, жылтыратылған және бір жағынан тесік ашылған. Ағаш тікпемен бекітілген былғары белдік тесікке салынып, коньки иесінің тобуына бекітілді. Йоркқа викингтердің шабуылы 866 жылдың 1 қарашасында болды, оған Ивар Сүйексіз бастаушылық етті. Ол король Хафденмен бірге қаланың атын Йорвик деп өзгертті. Бұл Англияда сүйектен жасалған мұз конькилері 9-10 ғасырларда қолданылғанын көрсетеді. Уильям Фицстефен 12 ғасырда Лондонда сүйектен жасалған конькилердің қолданылуын сипаттаған. Төмендегі мәтін ерте заманауи ағылшын тіліндегі латын түпнұсқасының аудармасы сияқты көрінеді:
үлкен fenne немесе moor (ол қаланың солтүстік жағындағы қабырғаларын суарады) қатып қалғанда, көптеген жас жігіттер мұзда ойнайды, кейбіреулері мүмкіндігінше кеңінен сырғақтап, жылдам сырғақтайды, ал кейбіреулері өз аяқтарына сүйек байлап, өкшелерінің астына байлап, кішкентай таяқпен итеріп, құс сияқты немесе садақтан ұшқан жебе сияқты жылдам сырғақтайды.

Мұз конькилерінің түрлері

Мұз конькилерінің бес негізгі түрі бар: көркем сырғанау конькиі, хоккей конькиі, банди конькиі, жылдам сырғанау конькиі және саяхат конькиі.

Фигуралы конькилер

Фигуралы конькилер фигуралы сырғанау спортында қолданылады. Хоккей конькилерінен ерекшелігі, олардың пышағының алдыңғы жағында тізелік тістіктер болады, олар көбінесе тот баспайтын болаттан немесе алюминийден жасалады, ал жүзу бөлігі болаттан болады. Тізелік тістіктің түрлі қолданыстары бар, бірақ ол көбінесе фигуралы сырғанаудағы белгілі бір секірістер үшін қолданылады, мысалы, Лутц секірісі және айналу немесе кері айналуды бастау үшін. Фигуралы сырғанауға арналған буттар әдетте бірнеше қабаттан жасалады, ал тері өте қатты болып, білезікке қолдау көрсету үшін қолданылады. Сонымен қатар, фигуралы конькидің пышағы қисық, бұл тепе-теңдікті және салмақтың таралуын ұсақ түзетулерге мүмкіндік береді. Фигуралы коньки пышағының негізі сәл ойыс немесе "құрғақталған" болады. Ойыс, пышақтың бойымен жүреді, екі жиекті жасайды, олар мұзбен жанасады. Пышақтың алдыңғы бөлігі, тізелік тістік, ара тісті болып келеді және секірулер мен айналулар үшін қолданылады.

Мұз хоккей конькилері

Мұз үстіндегі хоккей конькилері хоккей және рингет ойындарын ойнау үшін қолданылады, бірақ кейде жеке демалысқа шығу үшін де қолданылады. Әрбір коньки бут, байлам, пышақ және пышақ ұстағышынан тұрады. Бут көбінесе қалыпталған пластиктен, былғарыдан (көбінесе синтетикалық), баллистикалық нейлоннан немесе термоформаланған композиттік материалдан жасалады. Әрбір пышақтың екі жиегі болады. Жарысқа қатысатын хоккей және рингет конькилері жоғарғы бут үшін қалыпталған пластикті сирек қолданады, себебі бұл қозғалыс еркіндігін шектейді.

Мұз хоккейінің қақпашы конькилері

Қақпашылар қолданатын конькилер, қалыпты хоккей конькилерінен тобық тұсында төмен кесіледі, ал аяқ киімнің өзі ауырлық орталығын төмендету үшін мұзға жақын орналасады. Аяқ киімнің өзі "коулинг" деп аталатын қатты пластикпен қапталған, бұл шайбаның соққысынан бақ, тобық және өкшені қорғайды. Бұршақ әдетте ұзын болады және қисықтығы (бұршақтың иілуі) аз, бұл қақпашыға қабырға бойында оңай жылғалуға мүмкіндік береді. Қақпашы конькилерінде көк тамыр қорғағышы болмайды. Кәдімгі хоккей конькилерінен айырмашылығы, қақпашы конькилерінің алдыңғы бөлігін синтетикалық материалмен жабу арқылы қорғайды. Бұл шайбадан зақымдануды болдырмау үшін жасалады. Қақпашы конькилерінің бұршағы, қалыпты хоккей конькилері сияқты, бұрылуға қолайлы емес, себебі оның қисықтығы аз, сондықтан бұрылыстар сәл қиын болуы мүмкін. Қақпашы конькилерінің аяқ киімін жасау үшін қолданылатын материал, әдеттегі хоккей конькилерінен гөрі қаттырақ синтетикалық материал болып келген. Хоккей конькилерін қайрау, ойыншының мұзда сырғанау қабілетіне маңызды әсер етеді және ойыншылар өздерінің мансабында жүздеген рет конькилерін қайрайды. Фигуралы конькилер сияқты, бұршақ көлденең қимада қуыс болып келеді, мұзға жанасатын екі жиекті жасайды, бұл маневрлеуді жақсартады. Жиектерді жасау үшін дөңгелек қырлы ұнтақтағыштар қолданылады. Дөңгелектер бұршақтың төменгі жағында қуыс жартылай шеңберді ұнтақтап, екі жағында өткір жиектерді қалыптастырады. Бұршақтың өткірлігі қолданылатын ұнтақтағыштың қалыңдығымен өлшенеді, радиус неғұрлым кіші болса, жиек соғұрлым өткір болады. Ойыншының таңдаған өткірлігі ойыншының дене бітіміне немесе ойын деңгейіне емес, оның жеке талғамына байланысты. Ойық радиусы көптеген ойыншылар үшін ең көп таралған және стандартты қайрау болып табылады, ал қақпашылар үшін стандартты ойық радиусы .

Скейтборттар

Банди конькилері банди, ринк банди (банди нұсқасы) және ринкбол спорт түрлерін ойнау үшін қолданылады. Бут әдетте былғарыдан (көбінесе синтетикалық) жасалады және көбінесе жоғары көтерілген жердегі қорғау элементтерін қамтымайды. Банди конькилерінің аяқ киімі хоккей конькилерінен төмен болып келеді және көбінесе білезіктерді жаппайды. Банди конькилерінің дизайны қарсыласына жарақат келтірмеу үшін ұзын және салыстырмалы түрде өткір бұрышты пышақтармен жасалған. Пышақ әдетте хоккей конькилерінен бір дюйм ұзын болады, бұл үлкен банди алаңында (немесе "банди трассасы" деп те аталады) жоғары жылдамдыққа мүмкіндік береді. Ресей банди конькилерінің пышақтары тіпті ұзын, ал аяқ киімі өте төмен кесілген. Банди пышақтары мұз хоккейі пышақтарынан өзгешелеу қайралады, банди пышағының мұз бетіне тиетін бөлігі жалпақ болып келеді және көбінесе ойықсыз жасалады. Мұз хоккейі пышақтары мұзбен жанасатын екі қабырғалық жиекті қалыптастыратын етіп қайралады. Осының нәтижесінде, салыстыру үшін, мұз хоккейі конькилерінің дизайнымен қол жеткізілетін өткір бұрылыстар мен "серпілісті бұрылыстар" банди конькилерінде мүмкін емес. Қазіргі заманғы мұз хоккейі конькилерінің дизайны өткір және жылдам маневрлеуге мүмкіндік берсе, қазіргі заманғы банди конькилері жоғары жылдамдықпен ұзақ қашықтықты жүріп өтуге мүмкіндік береді.

Жарыс конькилері

Жарыс конькилері, сондай-ақ жылдамдық конькилері деп аталады, олардың ұзын пышақтары бар және жылдамдықпен сырғанау үшін қолданылады. Клапс коньки (немесе клапер коньки) – аяқ киімнің пышаққа біліктік арқылы бекітілген түрі. Қысқа трассадағы жарыс конькилерінің жалпы биіктігі жоғарырақ болады, бұл аяқ киім мұзға тимей, терең бұрылыстар жасауға мүмкіндік береді. Жарыс конькилерінің бұрылу қабілетін жақсарту үшін, қысқа трассадағы конькилердегі радиус ұзақ трассадағы конькилерден өзгеше болуы мүмкін. Жарыс конькилерінің астыңғы жағы толыққанды тегіс болады. Онда ойық болмайды, тек екі жиегі бар тікбұрышты астыңғы жағы ғана болады. Бұл мұзды кесіп өтпеу арқасында сырғанау уақытын ұзартады.

Тарихи ағаштан жасалған туристік конькилер

1870 жылға дейін көптеген туристік конькилердің табаны ағаштан жасалған, ал конькилер былғары белбеулермен бутқа бекітілген. Мысалы, Швециядан шыққан Гиллбергс конькиі және Нидерландыдан Стейманнның «ағаш норвегиялық» конькиі. Одан да ертерек, 1870-1900 жылдары Солтүстік Америкада, АҚШ-тағы Донагью сияқты ұқсас үлгілер жасалды. 1875 жылы Нидерландыда жүзімталдықты ұлғайтатын, жалаңайынан бірнеше дюймге созылатын жүзімталдық конькиі (Friese doorloper) енгізілді. Ол турлы конькимен жүрушілердің (кәсіби және жарысқа қатысатындардың) және спринт конькимен жүрушілердің (kortebaanschaatsen) арасында танымал болды және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін де бірнеше жыл бойы сұранысқа ие болды.

Көңіл көтеру конькилері

Көңіл көтеруге арналған, арзан конькилер көбінесе фигуралық немесе хоккейлік конькилерге ұқсайды, бірақ қалыпталған пластик боттары бар, тікелей конькиге ұқсас ойын-сауық конькилері де қолжетімді. Мұндай конькилерді өз конькилері жоқ жаңа бастаушылар мұз сарайларынан жиі жалға алады. Америка тілінде сөйлемейтін елдерде, өз жабдықтары бар конькишілер оларды сыртқы түріне және иесіне қабыршақ тудыратын репутациясына байланысты кейде «өлім шұлықтары» деп атайды. Конькисі бар адамдар конькидің ішінде ысқылануы мүмкін жерлерге үйкелісті басқаруға арналған жама қосу арқылы қабыршақ пайда болу қаупін одан әрі азайта алады.

Екі жүгіруші

Бұл конькилер екі пышақты конькилер, ірімшік кескіштер, боб конькилер немесе бобби конькилер деп те аталады, оларды коньки үйренуші кішкентай балалар киеді. Екі пышақ баланың тұрақтылығын арттырып, тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі.