Кіріспе
Хоккей – ашық ауада, мұз үстінде немесе спорт залы сияқты құрғақ жақта пайда болған жазғы және қысқы командалық спорт түрлерінің жиынтығын білдіретін термин. Бұл спорт түрлері ережелер, ойыншылар саны, киім-кешек және ойын алаңы жағынан әртүрлі болғанымен, екі қарсыласатын команданың допты немесе дискені (шайбаны) голға жеткізу үшін таяқ қолданатынының ортақ ерекшеліктерін бөліседі. Хоккейдің көптеген түрлері бар. Кейбір ойындарда дөңгелекті немесе пышақты конькилер қолданылады, ал кейбіреулерінде қолданылмайды. Осы спорт түрлерін ажырату үшін, «хоккей» сөзі алдынан басқа сөз қосылады, мысалы, «далалық хоккей», «мұздық хоккей», «роликтік хоккей», «шайбалы хоккей» немесе «едендегі хоккей». Әрбір спорт түрінде екі команда қарсыластың қақпасына доп немесе дискені (мысалы, шайбаны) хоккей таяғымен жеткізуге тырысады. Екі ерекше жағдай бар: біріншісінде тік таяқ және ортасында тесігі бар ашық диск (әлі де шайба деп аталады) қолданылады. Бірінші жағдай 1936 жылы Ұлы депрессия кезінде канадалық Сэм Джекстің қағидаларын бекіткен едендегі хоккей стиліне жатады. Екінші жағдай шамамен 1970 жылдары өзгертілген және жаңадан құрылған Арнайы Олимпиадада командалық спорт түрі ретінде қабылдануға лайық деп есептелген ұқсас ойынды жасауға мүмкіндік берді. Рингет едендегі хоккеймен байланысты болғанымен, 1990 жылдары жасалған және 1963 жылы Канадада ойлап табылған канадалық рингет спортынан үлгі алғандықтан, оның нағыз түрі емес. Рингетті де Сэм Джекс ойлап тапқан, ол 1936 жылы едендегі хоккейдің ашық диск стиліне арналған ережелерді жасаған канадалық. Хоккейге ұқсас сипаттамалары бар, бірақ әдетте хоккей деп атамайтын спорт түрлеріне лакросс, херлинг, камоги және шинти жатады.
various hockey sports
Hockey is a term used to denote a family of various types of both summer and winter team sports which originated on either an outdoor field, sheet of ice, or dry floor such as in a gymnasium. While these sports vary in specific rules, numbers of players, apparel, and playing surface, they share broad characteristics of two opposing teams using a stick to propel a ball or disk into a goal. There are many types of hockey. Some games make the use of skates, either wheeled or bladed, while others do not. In order to help make the distinction between these various games, the word hockey is often preceded by another word i. e. field hockey, ice hockey, roller hockey, rink hockey, or floor hockey. In each of these sports, two teams play against each other by trying to manoeuvre the object of play, either a type of ball or a disk (such as a puck), into the opponent's goal using a hockey stick. Two notable exceptions use a straight stick and an open disk (still referred to as a puck) with a hole in the center instead. The first case is a style of floor hockey whose rules were codified in 1936 during the Great Depression by Canada's Sam Jacks. The second case involves a variant which was later modified in roughly the 1970s to make a related game that would be considered suitable for inclusion as a team sport in the newly emerging Special Olympics. The floor game of gym ringette, though related to floor hockey, is not a true variant due to the fact that it was designed in the 1990s and modelled off of the Canadian ice skating team sport of ringette, which was invented in Canada in 1963. Ringette was also invented by Sam Jacks, the same Canadian who codified the rules for the open disk style of floor hockey 1936. Certain sports which share general characteristics with the forms of hockey, but are not generally referred to as hockey include lacrosse, hurling, camogie, and shinty.
Этимология
Хоккей сөзінің алғаш рет қолданылуы 1773 жылы Ричард Джонсонның "Juvenile Sports and Pastimes, to Which Are Prefixed, Memoirs of the Author: Including a New Mode of Infant Education" (Псевдоним: Майстер Мишель Анжело) кітабындағы XI тарауында, "Хоккей ойынының жаңа жетістіктері" деп аталды. Хоккейдің Англия королі Эдуард III-нің 1363 жылғы жарлығында еске алынғаны туралы сенім, бастапқыда латын тілінде жазылған және "Pilam Manualem, Pedivam, & Bacularem: & ad Canibucam & Gallorum Pugnam" ойындарына тыйым салған жарлықтың қазіргі заманғы аудармаларына негізделген. Ағылшын тарихшысы және өмірбаяншы Джон Стрип 1720 жылы жарлықты аударғанда "хоккей" сөзін қолданбады, оның орнына "Canibucam" сөзін "Cambuck" деп аударды; бұл, мүмкін, хоккейдің ерте түріне немесе гольф немесе крокет сияқты ойынға қатысты болған. Хоккей сөзінің шығу тегі белгісіз. Бір болжам бойынша, ол "hoquet" сөзінен туындаған, бұл орта француз тілінде қойшының таяғын білдіреді. Хоккейде қолданылатын таяқтардың қисық немесе "ілмек" тәрізді ұштары осы таяқтарға ұқсас, сондай-ақ крокет және крикет сияқты доп пен таяқпен ойналатын ойындар үшін де ұқсас халықтық этимологиялар бар. Тағы бір болжам, ойынды ойнау үшін ағаш доптардың орнына тығындар (тосқауылдар) қолданылуынан туындайды. Бұл тығындар "хок" сырасы салынған шарап шелектерінен алынған, сонымен қатар "хоки" деп те аталған.
Қазіргі қолданысы
Әлемнің көп бөлігінде "хоккей" термині нақты айтылмаса, далалық хоккейді білдіреді, ал Канадада, АҚШ-та, Ресейде және Шығыс және Солтүстік Еуропаның көп бөлігінде бұл термин көбінесе мұздық хоккейді білдіреді. Соңғы кезде "хоккей" сөзі жазғы Олимпиада ойындарының далалық хоккейіне, сондай-ақ қысқы мұз үстіндегі командалық ойындарына – банди мен мұздық хоккейге қатысты қолданылады. Мұның себебі, далалық хоккей және басқа да таяқ пен доппен ойналатын спорт түрлері, олардың түрлері конькимен мұзда ойналатын банди мен мұздық хоккейге, сондай-ақ роликпен және еденмен ойналатын хоккей сияқты құрғақ едендегі спорт түрлеріне дейін пайда болды. Дегенмен, күнделікті тілдегі "хоккей" мағынасы көбінесе аймаққа, географиялық орналасуға және спорттың танымалдылығына байланысты. Мысалы, Еуропада "хоккей" көбінесе далалық хоккейді білдірсе, ал Канадада ол көбінесе мұздық хоккейді білдіреді. Банди алғашқыда "мұздағы хоккей" деп аталды және мұздық хоккей ұйымдастырылып, дамырылғанға дейін пайда болды, бірақ 20-ғасырдың басында мұздық хоккеймен шатасуды болдырмау үшін ресми түрде "банди" деп өзгертілді. Банди басқа хоккей түрлерімен байланысты болғанымен, оның шабыт көзінің бір бөлігі футболдан алынған. 1960 жылдары физикалық мүмкіндігі шектеулі ойыншылар үшін жасалған мұздық хоккейдің бір түрі – следж хоккейі пайда болды және кейін "Пара мұздық хоккей" деп аталды.
Тарих
Бұрық таяқтармен және доппен ойналатын ойындар көптеген мәдениеттер тарихында кездеседі. Мысырда 4000 жыл бұрынғы суреттерде таяқ пен лақтырылатын заттармен ойнайтын командалар бейнеленген, Ирландияда 1272 жылға дейін, ал ежелгі Грецияда шамамен 600 жылдан бастап ойналған. Бұл ойынды керетиízein (κερητίζειν) деп атаған, себебі ол мүйіз немесе мүйіз тәрізді таяқпен (kéras, κέρας) ойнатылған. Ішкі Монголияда Даур халқы шамамен 1000 жылдан бері бейку ойнап келеді, ол қазіргі кездегі шайбалы хоккейге ұқсас. Орта ғасырлардағы хоккейге ұқсас ойындар туралы көптеген мәліметтер спорт пен ойындарға қатысты заңнамаларда сақталған. 1527 жылы Ирландияда қабылданған Галвей заңында "құймаланған" ("хоки" деп жазылған, "хукиге" ұқсас) таяқтарды қолданатын белгілі бір доп ойындарына тыйым салынды. 19 ғасырда тарихи ойындардың әртүрлі формалары мен түрлері біртіндеп бөлініп, бүгінгі таңдағы жеке спорт түрлеріне айналды. Ережелерді жасаумен айналысатын ұйымдар құрыла бастады, сондай-ақ отандық және халықаралық жарыстарды ұйымдастыру үшін ұлттық және халықаралық мекемелер пайда болды.
Топтама
Банди футбол алаңының мөлшеріндегі мұз аренасында (банди-линк) доппен ойналады, көбінесе ашық ауада, және көптеген ережелері футболға ұқсас. Бұл спорт Ресей мен Швецияда кәсіби деңгейде ойналады. Ойынды ХОК мойындайды; оның халықаралық басқару органы – Халықаралық банди федерациясы. Бандидің тамыры 19 ғасырда Англияда жатыр, бастапқыда ол "мұз үстіндегі хоккей" деп аталған, және 1900 жылдар шамасында Англиядан басқа Еуропа елдеріне тарады; сонымен қатар, осыған ұқсас ресейлік спорт та оның алдын бауыр деп қарастырылады, ал Ресейде бандиді кейде "ресейлік хоккей" деп атайды. Бандиден әлем чемпионаттары 1957 жылдан бері, ал әйелдер арасындағы бандиден әлем чемпионаттары 2004 жылдан бері өткізіліп келеді. Көптеген елдерде ұлттық клуб чемпионаттары бар, ал әлемдегі ең үздік клубтар жыл сайын Банди әлем кубогінде бақ сынасады.
Далалық хоккей
Field hockey шағыл, табиғи шөп, құм немесе су негізіндегі жасанды кілемде ойналады, диаметрі шамамен 73 мм (2,9 дюйм) болатын кішкентай, қатты доппен. Бұл ойын әлемнің көптеген елдерінде, әсіресе Еуропа, Азия, Австралия, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка және Аргентинада ерлер мен әйелдер арасында танымал. Көптеген елдерде ойын бір жынысты командалар арасында өтеді, бірақ аралас командалар да болуы мүмкін. Басқарушы орган – 126 мүшеден тұратын Халықаралық хоккей федерациясы (FIH). Ерлердің field hockey ойыны 1908 жылдан бері барлық жазғы Олимпиада ойындарында өткізіліп келеді, тек 1912 және 1924 жылдары ойналмаған, ал әйелдердің field hockey ойыны 1980 жылдан бері жазғы Олимпиада ойындарында ойналады. Қазіргі заманғы field hockey таяқтары ағаш, шыны талшық немесе көміртек талшығынан (кейде екеуінен де) жасалған, J пішіндес болып келеді, ойнайтын ұшында иілген ілгек, ойнайтын беті жазық, ал артқы беті иілген болады. Барлық таяқтар оң қолға арналған – сол қолға арналған таяқтарға рұқсат етілмейді. Field hockey қазіргі түрінде 18 ғасырдың ортасында Англияда, негізінен мектептерде пайда болған, бірақ ол 19 ғасырдың бірінші жартысында ғана толыққанды қалыптасты. Алғашқы клуб 1849 жылы оңтүстік-шығыс Лондондағы Блэкхитте құрылды. Field hockey Пәкістанның ұлттық спорты болып табылады. 2012 жылдың тамызында Жастар істері және спорт министрлігі Үндістанда ұлттық спорт жоқ деп жариялағанға дейін ол Үндістанның ұлттық спорты еді.
Мұз үстіндегі хоккей
Мұз үстіндегі хоккей – екі конькимен сырғанаушы команда арасында мұздың үлкен, тегіс ауданында, диаметрі үш дюйм (76,2 мм) болатын вулканизацияланған резеңке дискі – шайба арқылы ойналады. Бұл шайбаны жоғары деңгейдегі ойындар алдында мұздағы секіру мен үйкелісті азайту үшін жиі тоңазытады. Бұл ойын Солтүстік Америка, Еуропа және әлемнің көптеген елдерінде түрлі деңгейде таралған. Канада, Финляндия, Латвия, Чехия және Словакияда бұл спорт ең танымал. Мұз үстіндегі хоккей – Латвияның ұлттық спорты, ал Канаданың – ұлттық қысқы спорты. Мұз үстіндегі хоккей кез келген жастағы адамдардың қатысуымен, әртүрлі деңгейде ойналады. Халықаралық жарыстарды 77 мүшесі бар Халықаралық мұз хоккей федерациясы (IIHF) басқарады. Ерлер арасындағы мұз үстіндегі хоккей 1924 жылдан бері қысқы Олимпиада ойындарының бағдарламасына енген, ал 1920 жылғы жазғы Олимпиадада да өткізілген. Әйелдер мұз үстіндегі хокеюі 1998 жылы қысқы Олимпиада ойындарына қосылды. Солтүстік Американың Ұлттық хоккей лигасы (NHL) – әлемнің ең мықты кәсіби хоккей лигасы, ол әлемнің үздік хоккейшілерін өз тармағына тартады. NHL ережелері Олимпиадалық мұз үстіндегі хоккейде қолданылатын ережелерден бірқатар категориялар бойынша сәл өзгеше. Халықаралық хоккей ережелері 1900 жылдардың басында Канада ережелері негізінде қабылданған. Қазіргі заманғы спорт Канадада еуропалық және жергілікті мәдениеттердің ықпалымен дамыған. Оған хоккейге, бандиге және екі команданың таяқтармен допты немесе басқа да затты бір-біріне итеріп ойнайтын басқа да ойындар кіреді. Бұл ойындар 19 ғасырда Англияда «хоккей» деген атпен ашық ауданда, ал одан бұрын түрлі атаулармен ойналған. Канадада 1875 жылға дейін 19 ғасырда хоккейге ұқсас ойындар туралы 24 хабарлама тіркелген (олардың бесеуі «хоккей» деген атауды қолданған). Мұз үстіндегі хоккейдің алғашқы ұйымдастырылған және ресми тіркелген ойыны 1875 жылдың 3 наурызында Монреаль қаласында (Квебек, Канада) жабық ғимаратта өткізілді, онда Макгилл университетінің бірнеше студенті қатысты. Мұз үстіндегі хоккей таяқтары – ағаштан, графиттен немесе композиттерден жасалған, төменгі жағында айырбасы бар, таяқты тік ұстағанда ойналатын бетке жазық жататын және сол немесе оң қолды ойыншылар үшін заңға сәйкес екі жаққа да иіліп тұра алатын ұзын, L пішіндес таяқтар.
Пара мұздық хоккей
Мұз үстіндегі шайбалы хоккей, немесе "пара шайбалы хоккей" – денелерінің төменгі бөлігіне физикалық мүгеделіктері бар ойыншыларға арналған шайбалы хоккейдің бір түрі. Ойыншылар екі пышақты санаға отырып, екі таяқ қолданады; әр таяқтың бір жағында пышақ, екінші жағында кішкентай тіректер болады. Ойыншылар таяқтарды шайбаны пас беруге, допты басқаруға және атуға, сондай-ақ саналарын жылға жылға жылжытуға пайдаланады. Ережелер IIHF шайбалы хоккей ережелеріне өте ұқсас. Канада – мұз үстіндегі шайбалы хоккейді дамытудағы халықаралық мойындалған көшбасшы, және осы спортқа қажетті көптеген құралдар алғаш рет осы елде жасалған, мысалы, шыны талшықпен қапталған шайбалы хоккей таяқтары, қолмен ойылған пышақтары бар алюминий саптар және реттегіш коньки пышақтары бар арнайы алюминий саналар.
Желілі шаңғылы хоккей
Мұз үстіндегі шайбалы хоккейге негізделген, инлайн-слейдж хоккей, инлайн шайбалы хоккейдегідей (яғни, мұз үстіндегі шайбалы хоккей, бірақ мұздың үстінде емес, инлайн конькилермен ойналатын) ережелер бойынша өтеді. Инвалидтер баскетбол және регби сияқты басқа командалық спорт түрлерінен өзгеше, инлайн-слейдж хоккей ойнауға кімнің рұқсаты бар екенін анықтайтын жіктеу жүйесі жоқ. Инлайн-слейдж хоккейдің дамуының мақсаты – мүгедектігіне қарамастан, кез келген адамның тек қана қабілеті мен дағдысына сүйене отырып, әлем чемпионатына дейін жетуіне мүмкіндік беру. Ұйымдастырылған инлайн-слейдж хоккейдің алғашқы матчы 2009 жылдың 19 желтоқсанында Англияның Суррей округіндегі Бислиде «Халл Стингрейз» және «Гримсби Редвингс» командалары арасында өтті. Мэтт Ллойд инлайн-слейдж хокеейін ойлап тапқан адам деп есептеледі, ал Ұлыбритания осы ойынның дамуындағы халықаралық көшбасшы болып саналады.
Рольдік хоккей (инлайн)
Инлайн хоккей роллерлік хоккейдің "ринк-хоккейдің" бір түрі саналғанымен, ол мұзды хоккейден туындаған және хоккей шайбасының немесе доптың бір түрін пайдаланады. Екі ролик ойынында да дөңгелекті конькилердің бір түрі қолданылады, бірақ инлайн хоккейде ролик конькилер немесе "квадтар" емес, инлайн конькилер қолданылады. Шайбаға негізделген инлайн нұсқасы Еуропаға қарағанда Солтүстік Америкада көбірек таралған, ал допқа негізделген нұсқасы Еуропада танымал. Инлайн хоккейдің шайба нұсқасы екі командамен ойналады, әр командада төрт ойыншы мен бір қақпашы болады. Олар ортасымен сызықпен бөлінген құрғақ алаңда ойнайды, алаңның әр басында қақпа орналасқан. Ойын үш 15 минуттық кезеңнен тұрады, мұзды хоккейдегі офсайд ережесінің өзгешелігімен ойналады. "Icing" де деп атайды, бірақ көбінесе заңсыз тазалау деп аталады. Басқарушы орган – Халықаралық мұз хоккей федерациясы (IIHF), мұзды хоккейдегідей, бірақ кейбір лигалар мен жарыстар IIHF ережелерін сақтамайды, атап айтқанда АҚШ Инлайн және Канада Инлайн.
Рольдік хоккей (квадро)
Рольдік хоккей, сондай-ақ "квадрохоккей", "халықаралық стильдегі доптық хоккей", "ринк-хоккей" және "Хокей-эм-патин" деп те аталады. Бұл спорт түрі дөңгелекті конькилер ойлап табылғанға дейін қалыптасқан. Осы спортты 60-тан астам елде ойнайды және ол дүние жүзінде кең таралған. Рольдік хоккей 1992 жылғы Барселона жазғы Олимпиадасында көрсету спорты ретінде ұсынылды.
Көше хоккейі
Жол хоккейі деп те аталады, бұл мұз және ролик хоккейінің құрлықта жыл бойы қатты бетте (көбінесе асфальтта) ойналатын түрі. Көбінесе шайбаның орнына доп пайдаланылады, ал қорғаныш жабдықтары көбінесе тағылмайды.