Түрік империясындағы Венеция елшісінің қызметі

Кіріспе

Түркиядағы Венеция елшісінің лауазымы

Байло (итал. bailo, көпше түрі baili / bailos) – Осман империясының астанасы Константинопольде Венеция Республикасының істерін қадағалаған дипломат. Ол 1454 жыл шамасында қалада тұрақты түрде орналасқан. Венецияның Османмен болған соғыстарының ауыр салдары оның билеушілеріне Осман жағдайында Шығыс Жерорта теңізіндегі өзінің беделін сақтау және қорғау үшін әскери күш-жігерге емес, негізінен дипломатиялық және саяси шараларға сүйену керектігін көрсетті. Байлоның міндеттері өте кең болды, себебі ол Венецияның саяси және сыртқы істер жөніндегі елшісі еді. Ол Осман сұлтаны мен Венеция үкіметі арасындағы қарым-қатынасты жақсартуда маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, ол Венецияның саяси мүдделерін ұсыну және қорғау үшін де жұмыс істеді. Константинопольде байло Османдықтар мен венециялықтар арасындағы түсініспеушіліктерді шешуге тырысты. Ол үшін ықпалды Османдықтармен байланыс орнатып, достық қарым-қатынас құрды, осылайша өз мүдделерін қорғай алды. Алайда, кейде ізбасар табу қиындықтар тудыратын. Бұл көбінесе жеткілікті білікті кадрлардың болмауына, лауазымды қабылдаудан бас тартуға және ізбасардың Константинопольге жетпей қайтыс болуына байланысты болды.

Этимология

Ағылшын тіліндегі bailiff сияқты, венециялық bailo сөзі латын тіліндегі baiulus сөзінен туындаған, ол бастапқыда "жүк көтергіш (тасымалдаушы)" деген мағынаны білдірген. Османдық сөздер bālyōs немесе bālyoz болған.

Белята Венеция елшілігі

1453 жылы Константинопольдің құлауы мен 1499 жылы екінші Осман-Венеция соғысының басталуы арасында бейли кейде Галатаның орталығына көшірілді. Келесі соғыстан кейін бейло Галатаның маңындағы «Винье ди Пера» деп аталатын елшілікке көшірілді. Бұл үй жазғы демалыс орны және обадан сақтануға арналған пана ретінде пайдаланылды. Кипр соғысынан кейін Галатадағы елшілік Винье-ди-Пераға толығымен көшірілді. Көптеген бейлилер бұл жерді Галатадағыдан артық жақсы көретін, себебі кешкі сапарларға шектеулер азырақ болды, сондай-ақ оның орналасқан жері құлдарды контрабандалауға өте қолайлы болды. Винье-ди-Пера – қабырғамен қоршалған үлкен кешен, ішінде кішірек кешендер орналасқан. Онда доп ойнауға арналған кең алаң, кішкентай шіркеу және бейлоның пошта тасымалдаушыларының тұрғын үйлері (бейлоның ауырмауы үшін) болды. Елшіліктің екі бөлігі болды: мемлекеттік және жеке. Жеке бөлігінде бейло, оның жасағы, яничар корпусы және хатшылар орналасқан. Мемлекеттік бөлігі салтанатты тұлғаларды және басқа да маңызды адамдарды қабылдауға, сондай-ақ арнайы шаралар мен кештерге арналған зал ретінде пайдаланылды. Бейлоның міндеті – Венеция саудасын дамыту және қорғау болды. Бұл Лепанто шайқасынан кейін қалыптасты, онда бейло басшылары оларға ағылшын, голланд және флоренциялықтардан сауда күштерінің қадір-қасиетін қорғауды бұйырды. Бейли коммерциялық мәселелерге көбінесе мән бермейтін, оның тым қиын екендігін айтатын, бірақ әрбір жаңа сұлтан келгенде бұрынғы сұлтанмен жасалған келісімдер орындалғанын қадағалап отыратын (бұл венециялық азаматтардың, тауарлары мен мүлкінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жасалды және бейлоның олардың алданып қалмауына бақылау жасауын қажет етті). Халықаралық саудамен айналысатын венециялықтардың бизнес мүдделерін қорғау да бейлоның міндетіне кіретін. Бұл әсіресе егер адам басқа біреумен қарыздарды реттеу үшін бейлодан көмек сұрағанда жасалатын. Олар бизнес жақсы жүргенін қадағалап, Константинопольдегі венециялықтардың жағдайына, әсіресе олар қайтыс болғанда жауапты болды. Бейли венециялықтардың мәртебесіне байланысты сот өкімі ретінде де танылды. Олар көбінесе сауда және құқықтық мәселелерді қарап шешетін. Тағы бір міндеті – Осман жеріндегі барлық сауданы басқару және қажет болған жағдайда консулды ауыстыру құқығы. Бейлоға өзі сауда жасауға немесе басқа адамдарды коммерциялық өкілдік етуге тыйым салынған, себебі жағдайлар туындап, тез күрделі болуы мүмкін, ал бейло сол адамның іс-әрекеттері үшін жауапкершілік тартады; сондай-ақ, елшіліктің беделіне нұқсан келтіруі мүмкін еді. Саудалық әрекеттерге қатысуға тыйым салынғанмен, бейлилер осыдан да бас тартпады.

Sometime between the fall of Constantinople in 1453 and the outbreak of the Second Ottoman–Venetian War in 1499, the baili relocated to the center of Galata. After another war the bailo relocated to one of Galata’s suburbs, to an embassy called Vigne di Pera. This house was used as a summer home and as a refuge from the plague. After the War of Cyprus, the embassy in Galata relocated to Vigne di Pera permanently. Most baili preferred this location over the one in Galata because it had less restrictions in after hours travel, and its location proved ideal in smuggling slaves. Vigne di Pera was a large complex surrounded by wall, with smaller complexes located inside. It had a large enough area to play ball in, a small chapel and housing quarters for the bailo’s postal carriers (to prevent the bailo from getting sick). There were two parts to the embassy, a public and private area. The private area housed the bailo, his company, his Janissary corps, and the secretarial staff. The public area was used as a receiving area for dignitaries and other important people, as well as a banquet hall for special occasions and parties. The bailo had the responsibility to promote and protect Venetian trade. This became the case after the Battle of Lepanto, when the bailo’s head ordered them to protect the integrity of their merchant powers from the English, Dutch and Florentines. The baili barely paid attention to commercial matters. saying it was too complicated to be bothered with, but every time there was a new sultan they made sure any agreements made with the previous sultan were followed though (this was made to protect Venetian citizens, goods and property, and this required a lot of attention from the bailo to make sure they were not being double crossed). Protecting the business interests of the Venetians involved in international commerce was also a function of the bailo. This was done especially if the person requested the bailo in settling debts with other people. They had to make sure business was good and were responsible for the Venetian subjects in Constantinople, especially if they died. Baili also acted as judges on the Venetian subjects because of their superior status. They usually presided over commercial and legal matters. Another responsibility was that he was in charge of all the trade in Ottoman lands and replacing consuls whenever he wanted to. The bailo was forbidden to actually do commerce such as trading themselves or represent other people commercially because situations might arise and fast become complicated and the bailo would be held accountable for whatever that person may have done; also, the integrity of the mission would become compromised. Although forbidden to engage in commercial acts, the bailos did so anyway.

Құтқарушының өмірі

Барлығы да Венециялық патрицийлер қатарынан таңдалды; бұл негізгі талап еді, және көбісі Венеция саяси өмірін бақылаған олигархияның ең жоғары тобынан алынды. Көптеген байлилер үйленбеді – мұны олардың көпшілігі отбасына экономикалық мәртебе беру үшін осы лауазымды атқарғандығымен түсіндіруге болады, сондай-ақ отбасының есімін жалғастырған басқа ер ағалары болды. Бейло Осман империясындағы латын дінін ұстанатын қауымдармен де айналысты. Олар венециялықтарға арналған шіркеулерді сатып алып, рим католиктерін өкілдік етті. Байлилер белсенді әлеуметтік өмір сүрді, бауырластықтарда қатысты, қасиетті тағамның қорғаушысы болды, Константинополь мен Галатадағы латын шіркеулері үшін діни заттар мен әшекейлер жасаған суретшілер мен шеберлерді қолдады. Олардың рухани және дипломатиялық міндеттерінің бірі – христиан құлдарын босату болды, егер олар өз еркімен ислам дініне өтпесе. Бірақ мұндағы басты мәселе – бейло тым көп құлды босата алмайтын, әйтпесе сұлтанның наразылығына ұшырауы мүмкін еді. Бейлоның құлдарды босатуға арналған қаражаты болды, сондықтан оларға көбінесе көмек сұрап келгендер көптеп келіп, мазалады. Бұл қаражат олардың жеке қаржысынан немесе Венециядан келген шіркеулердің қайырымдылықтарынан түсті. Патрицийлердің көптеген мүшелері бейло болуды қаламауының көптеген себептері болды. Константинопольға бару денсаулыққа қауіпті еді – ұзақ сапар адамдарды өлтіретіндей, ал қаладағы өлім-жітім одан да көп болатын. Константинопольға жолға шығар алдында бірнеше адам қайтыс болғаннан кейін, Венеция үкіметі бейлилермен бірге дәрігерлерді жіберуге рұқсат берді, олардың денсаулығын сақтау үшін. Соғыс болған жағдайда, бейлилердің барымтаға түсу қаупі бар еді, бірақ бұл үй қамауының жұмсақ түрі болды және бейлоға үйден шығуға рұқсат берілді, әсіресе діни мақсаттар үшін. Бейлилердің өлім жазасына кесілуі сирек болды, бірақ мұндай мүмкіндік осы лауазымды атқарудан сақтандырды. Ақша табу қиын болды, сондықтан көптеген бейлилер өздерін-өздері қаржыландыруға мәжбүр болды. Бұл әсіресе ақшасы жоқ адамдар үшін қиындық тудыратын. Көбінесе бейло саудагерлерден қарыз алды, бірақ бұл қиынға айналды, өйткені саудагерлер бейлоның бір жылға жуық уақыттан кейін ғана төлейтінін түсініп, олардың сұраныстарын қабылдаудан бас тарта бастады.

All of the baili were drawn from the ranks of the Venetian patriciate; this was a fundamental requirement, and most were drawn from the top tier of this oligarchy which dominated Venetian political life. Many baili did not marry – this can be attributed to the fact that most held this position to give their family economic prestige, and had other male siblings who carried on the family name. The bailo was also involved in the Latin Rite communities of the Ottoman Empire. They did things like getting churches that could be used by Venetians, and representing the Roman Catholics. The baili had active social lives and were present in confraternities, protected the company of the holy sacrament, patronized artists and artisans in the creation of religious objects and decorations for Latin rite churches of Constantinople and Galata. One spiritual and diplomatic duty was to free Christian slaves unless they voluntarily converted to Islam. The major problem with this is that the bailo couldn’t release too many slaves or they would anger the sultan. The bailo actually had funds reserved for freeing slaves and, because of this, they were often accosted by many people asking for the bailo’s help. These funds either came out of their own pocket or from church donations from Venice. There were many reasons as to why many members of the patriciate did not want to become a bailo. There was a health risk associated with going to Constantinople – the long journey seemed to kill people and more seemed to be dying in the city itself. After several deaths during the voyage to Constantinople, the Venetian government allowed doctors to accompany the baili to keep them from dying. In case of hostilities, the baili were often in danger of being held hostage, but this was just a loose form of house arrest and the bailo was even allowed leave the house, especially if it was for religious purposes. It was rare that baili were executed, but the possibility of this happening was a further deterrent to holding this office. Money was hard to come by and most baili had to fund themselves. This was especially hard if they had no money in the first place. Often the bailo resorted to borrowing money from merchants, but this became increasing difficult as these merchants realized it took almost a year for the bailo to pay them back and started to refuse the bailo’s requests.

Корфуға сапар

Жакомо Казанова мемуарларында Корфуда болғанда Константинополь бейлосы Константинопольге қарай 72 зеңбірекке ие "Европа" атты фрегатта аралда тоқтағанын айтады. Корфу провидиторынан жоғары шенді болғандықтан, Венеция флотының генерал-капитанының түстерін бейнелейтін бейлоның туы аралдағы бір апталық сапары кезінде көтерілді, ал провидитордың туы төмен түсірілді.