Гаспаро Контарини: Венециялық дипломат, кардинал және реформатор

Кіріспе

Гаспаро Контарини (16 қазан 1483 – 24 тамыз 1542) – итальяндық дипломат, кардинал және Беллуно епископы. Реформация кезінде протестанттармен диалогты жақтады. Венецияда дүниеге келген ол, республиканың Карл V-ке қарсы соғысы кезінде елшілік қызметін атқарды. Магеллан мен Эльканоның әлемді айналу кезіндегі уақыт айырмашылығының себебін, Жердің айналысымен байланысты алғаш рет түсіндірді. Ол дипломатиялық күш-жігерге және келісімге қатысып, бастапқыда діншіл емес болса да кардинал атағын алды. Контарини Рим-католик шіркеуіндегі реформа қозғалысының белгілі бір көшбасшысы болды. Иса қоғамын (иезуиттерді) папаның бекітуіне септігін тигізді. Германиядағы діни бірлікті қайта орнатуға да атсалысты. Контаринидің "De magistratibus et republica venetorum" атты еңбегінде Венеция үкіметінің үйлесімділігі, әділдігі және тұрақтылығы жоғары бағаланды. Ол сайлау процесін, әсіресе шенеуніктерді таңдау үшін қолданылған лотерея жүйесін сипаттап, әділдік пен теңдікке ерекше мән берді. Контарини Венецияның басшысы – Дождың бейнесін көрсету арқылы символдық монархия мен азаматтық институттардың билігі арасындағы тепе-теңдікті атап өтті. Ол Дожды патшалық мәртебелі тұлға ретінде де, қаланың республикалық басқаруының өкілі ретінде де бейнеледі. Контаринидің жазбалары Венецияның республикалық сипатын дәріптеуге және оның салтанатты және символдық элементтерін көрсетуге бағытталған.

Өмірбаян

Ол Венецияда, ежелгі асыл Contarini үйінің Алвизе Contarini және оның әйелі Полисена Malpiero аға ұлы ретінде дүниеге келді. Падуа университетінде жан-жақты ғылыми және философиялық білім алғаннан кейін, ол өзінің мансабын туған қаласына қызмет етуде бастады. 1520 жылдың қыркүйегінен 1525 жылдың тамызына дейін ол республиканың Франциск I-мен одақты қорғауға тапсырылған, Венециямен соғысқа түскен Карл V-ке республиканың елшісі болды. Ол 1521 жылы сәуірде Вормс сотында болғанмен, Мартин Лютермен кездеспеді де, сөйлеспеді. Ол Карлмен Нидерланды мен Испанияға бірге сапарлады. Контарини 1522 жылы Магеллан-Элькано айналып келгенде Испанияда болды, олар Шығыстан дәмдеуіштермен қатар ғылыми жаңалықтарды әкелді. Теңізшілер Севильядан шыққаннан бері үш жылдық сапардың әр күнін мұқият тіркесе де, кеме журналы олар Севильяға оралған күнді бір күнге қате көрсеткен. Контарини осы құбылысты дұрыс түсіндірген алғашқы еуропалық болды. Кеме күннің аспандағы қозғалысымен бір бағытта, яғни батысқа қарай әлемді айналып өтті, сондықтан теңізшілер тұрған бақылаушыға қарағанда бір күнге кем күн шығуын көрді. Ол 1526 жылы Феррара конгресіне республика өкілі ретінде қатысты; конгресте Франция, Венеция және Италияның бірнеше мемлекеттерімен одақтасқан императорға қарсы Коньяк лигасы құрылды. Кейіннен, Римді тонаудан кейін (1527), ол императорды Клемент VII-мен және Болонья республикасымен келісуге көмектесті, оның босатылуын қамтамасыз етті. Венецияға оралғаннан кейін сенатор және Ұлы Кеңес мүшесі болды.

Кардиналат

1535 жылы Павел III евангелистік көзқарасты ұстанушы, қабілетті дипломатты Рим мүдделеріне байланыстыру үшін күтпеген жерден кардинал етіп тағайындады. Контарини келісім берді, бірақ жаңа лауазымында бұрынғы тәуелсіздігін көрсетпеді. Ол 1535 жылғы 21 мамырда кардинал болып тағайындалғанда, әлі де дінге кірмеген адам еді. Бірақ 1536 жылғы қазан айында Беллуно епископы болып тағайындалды. Оның дипломатиялық қызметінің нәтижелерінің бірі – "De magistratibus et republica Venetorum" еңбегі. Кардинал ретінде Контарини Рим шіркеуіндегі реформа қозғалысының жетекшілері – Спиритуалидің ең көрнекті өкілдерінің қатарында болды. 1536 жылғы сәуірде Павел III реформаның жолдарын іздеу үшін комиссия құрды, оған Контарини төрағалық етті. Павел III Контаринидің "Consilium de Emendanda Ecclesia" атты еңбегін жақсы қабылдады, ол кардиналдар арасында таратылды, бірақ іс жүзінде қолданылмай қалды. Контарини 1538 жылғы 11 қарашадағы досы кардинал Реджинальд Полеге жолдаған хатында Папаның мінез-құлқынан үміт оянғанын айтты. Ол және оның достары, католиктік евангелистік қозғалысты құрған Спиритуали, шіркеу өміріндегі кемшіліктер жойылғанда барлығы орындалатынына сенді. Контаринидің бұл мәселеге қатысы бар екенін Папаға жолдаған хаттары көрсетіп тұр, онда ол шіркеудегі жікшілдікке, пап сарайындағы симония мен жағымпаздануға, бірақ ең бастысы – паптық зорлыққа шағымданды, оның ең жағымсыз тұстары да бар еді. Павел III-тің орнын басып алған Павел IV, бұрын комиссия мүшесі болған, 1539 жылы оны "Index Librorum Prohibitorum" тізіміне қосты. 1541 жылы кардинал Контарини Папаның Регенсбург конференциясына делегаты болды, бұл конференция Германиядағы діни бірлікті қайта орнатуға бағытталған конференциялар арқылы жасалған әрекеттердің шыңы болды. Барлығы да жағымсыз болды: католик мемлекеттері ашулы болды, евангелистер алыстады. Контариниге берілген нұсқаулар көрінеу еркін болғанымен, іс жүзінде Папаның шектеулерімен толы болды. Бірақ Папа партиясы оны қуана жіберді, өйткені оның арқылы ілімнің бірлігіне қол жеткізіледі деп ойлады, ал Римнің мүдделері кейін қарастырылатын еді. Билеушілер бейтарап болғанымен, теологтар мен император бейбітшілікке қолдау көрсетті, сондықтан негізгі қағидалар Евангелиелік ой-пікірлермен және католиктік тұжырымдамалармен үйлесімді формула түрінде жарияланды. Папаның өкілі католик ұсынысын қайта қарастырып, келісілген формулаға келісім берді. Барлығы да келісті, тіпті Иоганн Эк те, бірақ кейін өкінді. Контаринидің теологиялық кеңесшісі Томасо Бадия болды; оның өзінің ұстанымы Регенсбургте жазылған ақталу туралы трактатында көрсетілген, ол негізгі мәселелерде Евангелиелік болып табылады, тек теріс жағын қалдырудан және Аквиналық іліммен байланысудан ерекшеленеді. Осы уақыт аралығында Папаның саясаты өзгерді, сондықтан Контарини басшылығына бағынуға мәжбүр болды. Конференция аяқталғаннан кейін императорға оны жаңартпауға, ал барлығын Папаға тапсыруға кеңес берді. Игнатий Лойола кардинал Контаринидің Иса қоғамын Папаның мақұлдауына ие болуына үлкен үлес қосқанын мойындады, бұл 1540 жылғы 27 қыркүйекте болды. Осы уақыт аралығында Рим реакцияға қарай бұрылды, ал Контарини Болоньяда легат болып тұрғанда қайтыс болды, сол кезде инквизиция оның көптеген достары мен сенімдестерін қуғынға ұшыратты.

In 1535, Paul III unexpectedly made the secular diplomat a cardinal in order to bind an able man of evangelical disposition to the Roman interests. Contarini accepted, but in his new position did not exhibit his former independence. At the time he was promoted to cardinal, May 21, 1535, he was still a layman. However, already in October 1536 he was appointed Bishop of Belluno. One of the fruits of his diplomatic activity is his De magistratibus et republica Venetorum. As Cardinal, Contarini figured among the most prominent of the Spirituali, the leaders of the movement for reform within the Roman church. In April 1536 Paul III appointed a commission to devise ways for a reformation, with Contarini presiding. Paul III received favorably Contarini's Consilium de Emendanda Ecclesia, which was circulated among the cardinalate, but it remained a dead letter. Contarini in a letter to his friend Cardinal Reginald Pole (dated 11 November 1538) says that his hopes had been wakened anew by the pope's attitude. He and his friends, who formed the Catholic evangelical movement of the Spirituali, thought that all would have been done when the abuses in church life had been put away. What Contarini had to do with it is shown by his letters to the pope in which he complained of the schism in the church, of simony and flattery in the papal court, but above all of papal tyranny, its least grateful passages. Paul's successor Paul IV, once a member on the commission, in 1539 put it on the Index Librorum Prohibitorum. In 1541 Cardinal Contarini was papal legate at the Conference of Regensburg, the diet and religious debate marking the culmination of attempts to restore religious unity in Germany by means of conferences. There everything was unfavorable; the Catholic states were bitter, the Evangelicals were distant. Contarini's instructions though apparently free were in fact full of papal reservations. But the papal party had gladly sent him, thinking that through him a union in doctrine could be brought about, while the interest of Rome could be attended to later. Though the princes stood aloof, the theologians and the emperor were for peace, so the main articles were put forth in a formula, Evangelical in thought and Catholic in expression. The papal legate had revised the Catholic proposal and assented to the formula agreed upon. All gave their approval, even Johann Eck, though he later regretted it. Contarini's theological advisor was Tommaso Badia; his own position is shown in a treatise on justification, composed at Regensburg, which in essential points is Evangelical, differing only in the omission of the negative side and in being interwoven with the teaching of Aquinas. Meanwhile, the papal policy had changed, and Contarini was compelled to follow his leader. He advised the emperor, after the conference had broken up, not to renew it, but to submit everything to the pope. Ignatius Loyola acknowledged that Cardinal Contarini was largely responsible for the papal approbation of the Society of Jesus, on September 27, 1540. Meanwhile, Rome had drifted further into reaction, and Contarini died while legate at Bologna, at a time when the Inquisition had driven many of his friends and fellows in conviction into exile.

Шетелдік одақ пен Венеция үкіметі

Контаринидің "De magistratibus et republica venetorum" (Париж, 1543) кітабы XVI және XVII ғасырдағы Венецияның бірегей үкімет жүйесін зерттеу үшін маңызды дереккөз болып табылады. Ол 1599 жылы ағылшын тілінде жарық көрді. Бұл көрнекті еңбек, оның Карл V-ге елшілік қызметін атқару кезінде жазылған, Венеция мемлекетінің әртүрлі институттарын үйлесімділік, әділдік және тыныштықты нығайту мақсатымен мадақтайды. Тарихшылар бұл мәтін Контаринидің венециялық шындықты идеализациялауын көрсетеді. Көптеген жағдайларда, шетелдік, сарайлық аудитория үшін жазылған бұл еңбек «Венеция мифін» тұрақты, өзгермейтін және гүлденген қоғам ретінде таратудың бастауы болып табылады. Мысалы, кеңес мүшелерінің сенатқа қалай сайланатыны туралы оның суреттемесі сайлау жүйесінің фракциялардың пайда болуына жол бермейтінін, керісінше «қоғамдық игіліктердің» «бір отбасының» емес, «азаматтардың арасында кеңінен таралуын» қамтамасыз ететінін көрсетуге бағытталған. Патрицистерді белгілі бір лауазымдарға тағайындауда лотереяның ең көп мүмкіндік беретіні айтылады және бір отбасының екеуі бірдей лауазымға үміткер болса, оған назар аударылады. Контарини кеңес мүшелерінің теңдігіне үнемі сілтеме жасайды, бұл әділдіктің тағы бір дәлелі. Олар «қалай қаласа сонда отырады, себебі ешкімге арнайы орын бөлінбеген» және «заңдар сақталсын үшін бар күштерін салуға ант етеді». Ол заңның басшылығымен бөлінген топтарды біріктіретін, маңызды лауазымдарға әділ таңдау жасауды және кіші топтардың мүддесін қорғау мүмкін еместігін қамтамасыз ететін жеке тұлғалардың бейнесін жасайды. Контаринидің дожға берген сипаттамасы осы тұлғаның жарқын монархиялық билеушінің саналы иллюзиясын және көпшілік билігін шектеуді қалайтын режимнің саналы демонстрациясын көрсетеді. Бұл есептелген екіжақтылық Контаринидің дожын, «De magistratibus» екінші кітабының талқылауына толығымен арналған, оның мәтініндегі нақты оқиғаға ең жақын нүктесін білдіреді, өйткені Дож венециялық саясаттың шындығын идеализациялаудың тікелей бейнесі болды. Контарини үшін бұл екіжақтылық венециялық конституцияның ұлылығын анықтайды. Дож – «жүрек», оның астында «барлығы» бірігеді. Контарини оны дене метафорасының ортасына қойып, қала мен оның тұрғындары үшін синекдохаға айналдырады. Бұл қаланың әртүрлі, бәсекелес мүдделерінің бір-бірімен үйлесімді жұмыс істеуін қамтамасыз етеді, нәтижесінде «азаматтық келісімнің кемелдігі» пайда болады. Сондықтан оның рөлі басқарушы емес, дирижерлік рөл болғандықтан, ол бүкіл қаланың өкілі ретінде көрінеді. Осы себепті Контаринидің киім-кешектері, артықшылықтары және рәсімдері туралы сипаттамасын Марин Санудоның «Венецияға мақтау» эссесіндегі Венецияның физикалық кеңістіктерін сипаттауымен салыстыруға болады. Екеуі де қаланың барлық қасиеттерін дәріптеу үшін оның ерекше бөліктерін суреттеуге тырысады. Бұл екі автордың да Марқ шіркеуін қарастырғаннан көрінеді. Қамқоршы әулиелер қайта өрлеу дәуіріндегі Италияда азаматтық өзін-өзі тану тұрғысынан маңызды болды. Контарини мұны атап өтіп, дождың «Венециялықтармен ерекше құрметпен» екенін айтады. Дождың әулиемен тығыз байланысын сипаттауы, ол әулие шіркеуіндегі мессаға қатысқан «салтанатты рәсімдер» арқылы, оны жоғарыда аталған «ерекше құрметке» байланыстырады, Санудоның Венецияны тұтастай алғанда Марқ алаңы мен шіркеуінің сұлулығы мен құндылығын мақтауы сияқты. Алайда, Контаринидің жалпы мақсаты, әрине, оның қаласының республикалық сипатын даңқтап көрсету болып табылады. Сондықтан ол өзінің «патшалық көрінісін» талқылау кезінде дож тұлғасының «екінші жағын» атаудан аулақ бола алмайды. «Кез келген уақытта қызғылт немесе алтын түсті киімдер» болған «патшалық әшекейлер» сияқты заттар, байлық пен биліктің айқын мәлімдемелері, оның «биліктің шектелуі» үшін «сыйлық алуын» қамтамасыз етуі керек еді. Контарини осылайша дож миф пен шындықтың үйлесімі екенін ашық мойындайды, «сіз барлық нәрседе патшаның көрінісін көре аласыз, бірақ оның билігі жоқ» дейді. Шындығында, Эдвард Мюрдің көрсеткеніндей, «XVI ғасырдың соңына қарай дож жасаған әрбір сөз, қимыл және әрекет заңмен және рәсімдермен реттелді». Ол қымбат зергерлік бұйымдарды сатып ала алмады, Венециядан немесе Венетодан тыс жерде мүлікке ие бола алмады, Герцог сарайының сыртында өзінің белгісін көрсетуге, пәтерін қалағанынша безендіруге, ресми хаттар жіберуге немесе гильдиялармен тығыз байланысқа түсуге құқығы болмады. Заң бойынша, Венециядағы билік көптеген кеңестерден, емес, тек белгілі бір тұлғадан келді. Осылайша дож республикалық идеалды ашық білдіреді. Венеция өзінің азаматтарының кеңесіне атқарушы биліктің басым бөлігін бағыттап, әсем әшекейленген, әміршілік тұлғаға назар аударды.

Contarini's book De magistratibus et republica venetorum (Paris, 1543) is an important source for the study of sixteenth and seventeenth century Venice's unique system of government. It was published in an English translation in 1599. This magisterial work, written during his time as an ambassador to Charles V, extols the various institutions of the Venetian state in a manner designed to emphasize harmony, fairness and serenity. Historians have demonstrated that this text represents Contarini's idealization of Venetian reality. Probably written for a foreign, courtly audience, this work functions as the source for the everlasting propagation of the "myth of Venice" as a stable, unchanging and prosperous society. His depiction of how members of the council were elected to the senate, for example, aimed to emphasise the way the electoral system prevented factionalism from occurring, instead making sure that “public benefits are largely extended among the citizens” rather than narrowly amongst “one family” An elaborate lottery is described as giving the maximum amount of chance in appointing patricians to particular offices, and care is taken to point out if two of one family are standing for similar posts. Fairness is further emphasised in Contarini's constant references to the equality the members of the council enjoyed. They “sit down where it pleases them, for there is no place appointed to any”, and they “with oath promise to do their utmost diligence, that the laws may be observed” He creates an image of disparate individuals, with factions broken up by the guiding hand of the law, working to ensure those in positions of importance are fairly chosen from their number and without the capacity to serve the interests of a smaller group. Contarini's depiction of the Doge lucidly demonstrates the way in which this figure embodies both the conscious illusion of a resplendent monarchical ruler and an equally conscious demonstration of a regime that wishes to portray itself as ruled by many limiting the powers of one. This calculated duality means that Contarini's doge, which the second book of De magistratibus is almost entirely devoted to discussing, represents the closest point in his text to what actually occurred, because the Doge served as a literal embodiment of the idealisation of the reality of Venetian politics. For Contarini, this duality almost defines the greatness of the Venetian constitution. The Doge is the “heart”, under which “all are comprised” Contarini places him in the centre of his body metaphor, making him synecdochical for the city and the people that reside within it. This means he is to ensure that the disparate, competing interests of the city beat in time with one another, creating in the process the “perfection of civil agreement”. His job as a conductor, rather than a ruler, means therefore that the role takes on the aspect of representative of the entire city. Contarini's description of his vestments, privileges and rituals can therefore be compared to Marin Sanudo’s description of the physical spaces of Venice in his essay In Praise of Venice. Both are designed to extol the virtues of the entire city by describing representative parts. This is apparent in the way both authors treat the chapel of St. Mark. Patron saints were hugely important in terms of civic self identification in renaissance Italy Contarini emphasizes this, saying that he is “with exceeding honour solemnized of the Venetians” His description of the Doge's close relationship with the saint, through the “solemn pomp” with which he attends mass at the saint's chapel, attaches him to the aforementioned “exceeding honour”, in a similar fashion to the way in which Sanudo glorifies Venice as a whole by constantly referring to the beauty and worth of St. Mark's square and chapel as part of his panoramic praise of the city. At the same time, however, Contarini's overall purpose is, of course, the glorification of the republican nature of his city. Therefore, he cannot avoid referring to “the other side” of the Doge's figure when discussing his “royal appearing show” Things like the “kingly ornaments” which were “always purple garments or cloth of gold”, both very ostentatious assertions of wealth and power, were to ensure he was “recompensed” for his “limitation of authority” Contarini thus openly concludes that the Doge is a combination of myth and reality, saying that “in everything you may see the show of a king, but his authority is nothing” Indeed, as Edward Muir points out, “by the sixteenth century virtually every word, gesture and act that the doge made in public was subject to legal and ceremonial regulation” He could not buy expensive jewels, own property outside Venice or the Veneto, display his insignia outside the Ducal Palace, decorate his apartment as he wanted, receive people in his ducal dress, send official letters, or have close ties with guilds, amongst a great many other restrictions. Legally, therefore, power in Venice came from the numerous councils, not the figurehead. The Doge thus becomes a brazen republican statement. Venice drew attention to a princely, magnificently adorned figurehead, only to direct most executive power to councils of her citizens.