Кіріспе

Ксерозер – су тапшылығымен шектелген өсімдіктердің кезектесуі. Ол ксерарттық сукцессияның әртүрлі сатыларын қамтиды. Экологиялық қоғамдастықтардың ксерарттық сукцессиясы құмды шөлдер, құм төбелер, тұзды шөлдер, тасты шөлдер сияқты өте құрғақ ортада пайда болған. Ксерозер литосерлерді (таста) және псаммосерлерді (құмда) қамтуы мүмкін.

Ашық тас

Мұздықтар шегінуі немесе жанартаулар атқылауы салдарынан жалаңаш тау жыныстары пайда болады. Бұл тау жыныстарының эрозиясына жаңбыр суы және топырақ бөлшектерімен бірге соққан жел себеп болады. Жаңбыр суы атмосфералық көмірқышқыл газымен қосылып, тау жыныстарының бетін тоздырып, жарықтарды қалыптастырады. Су осы жарықтарға сіңіп, қатып, кеңейіп, тас бөлшектерін бөліп шығарады. Бұл тас бөлшектері гравитация күшінің әсерімен төмен қарай жылжып, тау жыныстарынан ұсақ бөлшектерді тоздырады. Сондай-ақ, топырақ бөлшектерімен толтырылған жел тастарға тигенде, олардан топырақ бөлшектерін сыпырып алады. Осы процестердің бәрі осы жалаңаш тау жыныстарының бетінде аз мөлшерде топырақ пайда болуына алып келеді. Тас-тастардың арасында жасырына алатын, мысалы, өрмекшілер сияқты жануарлар осы тау жыныстарын мекендейді. Бұл жануарлар желмен немесе ұшып келген жәндіктермен қоректенеді. Алғашқы споралар – балдырлар мен саңырауқұлақтардың споралары, қоршаған аймақтардан ауа арқылы осы тау жыныстарына жетеді. Бұл споралар өсіп, симбиоздық қарым-қатынас құрады, осылайша лишайниктер пайда болады, олар жалаңаш тау жыныстарының алғашқы мекендеушілері болып табылады. Автотрофты организмдер тау жыныстарында тіршілік көруді бастағанда, сукцессия процесі басталады.

Фолиозды және фруктозды лишайлар сатысы

Жапырақты лишайлардың талломы жапырақ сияқты, ал бұтақты лишайлар кішкентай бұталарға ұқсайды. Олар субстратқа бір ғана нүктеде бекітіледі, сондықтан топырақты толығымен жаппайды. Олар көбірек суды сіңіріп, сақтай алады және көбірек шаң бөлшектерін жинақтайды. Олардың өлген қалдықтары гумусқа айналады, ол топырақ бөлшектерімен араласып, субстратты құруға және топырақтың ылғалдылығын арттыруға көмектеседі. Тастардағы беткей ойыстар мен жарықтар топырақпен толады, ал жоғарғы топырақ қабаты одан әрі қалыңдайды. Бұл автогендік өзгерістер мүктердің өсуіне және орналасуына жағдай жасайды.

Мосс сатысы

Ксерофиттік мүктер, мысалы, Политрих, Тортула және Гриммияның споралары тасқа жеткізіледі, онда олар лишайларды ығыстырады. Олардың тамыршалары жарықтар арасындағы топыраққа еніп, қышқылдарды бөліп, тау жыныстарын тоздырады. Мүктердің денесі органикалық және минералдық қосылыстарға бай. Олар өлгенде, бұл қосылыстар топыраққа қосылып, топырақтың құнарлылығын арттырады. Мүктер жамылғылар түрінде өсіп, ауадан топырақ бөлшектерін ұстап алып, субстраттың мөлшерін көбейтеді. Қоршаған ортаның өзгеруі лишайлардың қоныс аударуына және мүктермен бәсекелесе алатын шөптесін өсімдіктердің таралуына жағдай жасайды.

Шөптік кезең

Шөптесін арамшөптер, көбінесе астер, кешкі примула және сүт арамшөптері сияқты бір жылдық өсімдіктер, тасқа еніп өседі. Олардың тамырлары тереңге бойлап өтіп, қышқылдар шығарып, ыдырау процесін күшейтеді. Жапырақтардың түсуі және шөптесін өсімдіктердің өлуі топыраққа гумус қосады. Топырақтың көлеңкеленуі булануды азайтады және температураның сәл көтерілуіне себеп болады. Соның салдарынан шөл дала жағдайлары өзгері бастайды, және екі жылдық және көп жылдық шөптер, сондай-ақ Аристида, Фестука және Поа сияқты шөлге төзімді шөптер орналаса бастайды. Бұл климаттық жағдайлар бактериялар мен саңырауқұлақтардың көбеюіне жағдай жасайды, нәтижесінде ыдырау белсенділігі артады.

Қабақ кезең

Шөп және шөптесін қоспасына Rhus және Physocarpus сияқты бұталы өсімдіктер еніп бейімделді. Бұталардың алғашқы таралуы баяу, бірақ бірнеше бұта орныққаннан кейін, құстар бұл жерге келіп, бұта тұқымдарын таратуға көмектеседі. Бұл топырақты көлеңкелеп, шөптердің өсуі үшін қолайсыз жағдай тудырады, нәтижесінде олар көшіп кетуге бастайды. Топырақ түзілуі жалғасып, ылғалдылығы арта түседі.

Ағаш сатысы

Қоршаған ортаның өзгеруі ағаш түрлерінің қоныстануына жағдай жасайды. Ағаш көшеттері бұталардың арасында өсіп, бекіне бастайды. Аймақта қандай ағаш түрлері өсетіні топырақтың сипатына байланысты. Жақсы су өткізбейтін топырақта емен ағаштары орнығады. Ағаштар жапырақ шатырын құрайды және аймақты көлеңкелейді. Көлеңкені жақсы көретін бұталар қосалқы өсімдіктер ретінде өсуін жалғастырады. Жапырақ сынықтары мен шіритін тамырлар топырақты одан әрі ыдыратады және оған гумус қосып, ағаштардың өсуі үшін ортаны қолайлырақ жасайды. Мүктер мен папоротниктер пайда болады, ал саңырауқұлақтар саны көптеп өседі.

Басты кезең

Мұрагерлік ең биік нүктесі – орман. Климаксты қоғамдастық қалыптасуға дейін көптеген аралық ағаш сатылары дамиды. Орман түрі климаттық жағдайларға байланысты. Климаксты орман мынадай болуы мүмкін:

Емен-гикори климаксты орман. Құрғақ жерлерде емен мен гикорилер климаксты өсімдіктер болып табылады. Тек бір ағаш сатысы бар және ормандар бұталар, шөптер, папоротниктер мен мүктердің болуымен сипатталады.

Бүгіш-шұңғыл климаксты орман. Бұл климаксты ормандар ылғалды климатта дамиды. Басым өсімдіктер – бүгіш пен шұңғыл. Көптеген аралық ағаш сатылары бар. Басқа өсімдік түрлеріне шөптер, папоротниктер мен мүктер жатады.

Бүгіш-көктерек климаксты орман. Бұл климаксты ормандар АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы ылғалды климатта дамиды. Басым өсімдіктер – американдық бүгіш пен қантты көктерек.

Шырша-альпілік шырша климаксты орман. Биік тауларда, мысалы, Роки тауларында, климаксты орман шырша мен альпілік шыршалармен басым.