Кіріспе

Сатна – Үндістанның Мадхья-Прадеш штатындағы қала. Ол Сатна ауданының әкімшілік орталығы болып табылады. Штаттағы ең ірі жетінші және халық саны бойынша сегізінші қала. Қала штатының астанасы Бхопалдан шығысқа қарай 500 шақырым қашықтықта орналасқан. Қаланың жер аумағы 111,9 шаршы километрді құрайды.

Ежелгі заманнан 1857 жылғы көтеріліске дейін

Жақын жердегі Бхархутта б.з.д. II ғасырдағы буддалық ступаның қалдықтары бар, ол 1873 жылы археолог Александр Каннингем тапқан; осы орыннан табылған көптеген заттар Үндістан мұражайына жіберілді. Олардың кейбіреулері Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайына да жіберілді.

Махабхарата осы жерді Хайхая, Калчури немесе Чеди руларының билеушілерімен байланыстырады. Рева басшылары Багел раджпут патшаларының ұрпақтары (өз кезегінде Соланки раджпуттарының ұрпақтары) XIII ғасырда Гуджаратты басқарды. Гуджарат билеушісінің інісі Вягра-Дэо XIII ғасырдың ортасында Солтүстік Үндістанға келіп, Калинджардан солтүстік-шығысқа қарай 18 миль жердегі Марфа бекінісін басып алды. Бандавгарх (қазіргі Умария ауданындағы сол аттас техсил), 1562 жылы Ұлы Акбар басып алғанға дейін Багел астанасы болды. 1298 жылы генерал ханзада Улуг хан, ағасы сұлтан Алауддин Халджинің бұйрығымен Гуджараттың соңғы Багел билеушісін елінен қуды. Бұл Багелдердің Бандавгархқа көшіп баруына себеп болды деп есептеледі. Сол кезден бастап XV ғасырға дейін Бандавгархтың Багелдері өз иеліктерін кеңейтумен айналысты, сондықтан олар Дели сұлтандарының назарынан тыс қалды. 1498–99 жылдары Сикандар Лоди Бандавгарх бекінісін басып алуға тырысып, сәтсіз болды. Багел патшасы Рамчандра (1555–92) – Падшах (император) Ұлы Акбардың замандасы болды. Ұлы музыкант Тансен Рамчандраның сарайында болды, содан кейін Акбар оны өзінің моғол сарайына шақырды. Бірдхабраның қайтысынан кейін Рамчандраның ұлы Викрамадитья Бандхогардың Раджпут тағына кәмілетке толмаған Раджа ретінде отырды, бұл азаматтық тәртіпсіздіктерге әкелді. 1562 жылы Акбардың генералдары Бандхогар бекінісін басып алып, қиратты. Сол кезден бастап Рева қаласы Малва сұлтанатымен бірге Ұлы Моғол империясының құрамына кірді. Бассейн шартынан (1802) кейін британдықтар Рева билеушісіне одақ құру туралы ұсыныс жасады, бірақ ол одан бас тартты. 1812 жылы Раджа Джайсинг (1809–35) кезінде Пиндарилердің тобы Рева аумағынан Мирзапурға шабуыл жасады. Осының салдарынан Джайсинг британ үкіметінің қорғауын мойындайтын шартқа қол қоюға шақырылды. Ол көршілес басшылармен туындаған барлық дауларды олардың төрелігіне беруге және британдық әскерлердің өзінің аумақтары арқылы өтуіне немесе оның ішінде орналасуына рұқсат беруге келісті. 1857 жылғы көтеріліс кезінде Махараджа Рагхурадж Сингх ағылшындарға көршілес Мандала және Джабалпур аудандарындағы, сондай-ақ қазір Сатна ауданының бөлігі болып табылатын Нагодтағы көтерілістерді басуға көмектесті. Бұл үшін патшаға сол ғасырдың басында Маратхалар басып алған Сохабур (Шахдол) және Амаркантак парғаналары қайтарылды.

Нагод штаты

18 ғасырға дейін мемлекет өзінің бастапқы астанасының атымен Унчахара деп аталды. Нагодтың басшылары Парихар руынан, дәстүрлі түрде Абу тауымен байланысты раджпуттар еді. VII ғасырда Парихар раджпуттары Гахарвар билеушілерін жеңіп, Махоба мен Мау арасындағы жерге орнықты. IX ғасырда Чанделдер оларды шығысқа қарай ығыстырып шығарды, ал 1344 жылы Раджа Дара Сингх Тели раджаларынан Наро бекінісін басып алды. 1478 жылы Раджа Бход Унчахараны алып, оны өкіметтің орталығына айналдырды. 1720 жылға дейін ол осылай болды, содан кейін Раджа Чайнсингх астананы Нагодқа көшірді. Кейін Парихарлар 1947 жылға дейін иеленген шектеулі аумақтарынан басқа, барлық жерлерін Багельдер мен Бунделаларға жоғалтты. 1820 жылғы Бассейн шартынан кейін Нагод Паннаға тәуелді мемлекет деп есептелді және 1807 жылы осы мемлекетке берілген санадқа қосылды. Алайда, 1809 жылы Лал Шешрадж Сингхке жеке санад беріліп, оның иелігі расталды. 1857 жылғы көтеріліс кезінде көрсеткен адалдығы үшін басшы Рагхвендра Сингх британдықтар тарапынан марапатталды, оған бұрын тәркіленген Биджерагогарх мемлекетіне қарасты 11 ауыл берілді. Нагод басшылары раджа титулын алып, 9 зеңбірекпен салют алатын.

Майхар штаты

Майхар штаты – Британдық Үндістан кезінде болған князьдік мемлекет. Штаттың аумағы 1050 шаршы километр (407 шаршы миль) болса, 1901 жылы халқы 63 702 адамды құрады. Тос өзенін қамтитын штат негізінен құмтасқа жабысқан аллювиалды топырақтан тұрады және оңтүстіктегі төбелі аймақтан басқа жерлер құнарлы. Аумақтың үлкен бөлігі орманды болды, ал ағаш өңдеуден алынған өнім шағын экспорт саудасына пайдаланылды. Штат 1778 жылы Качваха тайпасының Раджпуттары құрды, оларға жақын орналасқан Орча мемлекетінің билеушісі жер берді. 1788 жылдан 1790 жылға дейін Майхар штатын Банда басып алды. Штат 19 ғасырдың басында Британдық Үндістанның князьдік мемлекетіне айналды және Орталық Үндістан агенттігіндегі Бунделханд агенттігінің бөлігі ретінде басқарылды. 1871 жылы Бунделханд агенттігінің шығыс штаттары, Майхарды қоса, Орталық Үндістанда жаңа Багелханд агенттігін құру үшін бөлінді. 1933 жылы Майхар, батыс Багелхандтағы басқа он штатпен бірге Бунделханд агенттігіне қайта қосылды. Штат 1896-1897 жылдары қатты аштықтан зардап шекті. Майхар Сатна мен Джабалпур арасындағы Шығыс Үндістан темір жолының (қазір Батыс Орталық темір жолы) стансасына айналды, Джабалпурден 156 километр (97 миль) солтүстікке орналасқан. Қаланың төңірегінде ғибадатханалар мен басқа да ғимараттардың көптеген қираған орындары сақталған. 1940 жылы халқы 79 558 адамды құрады және аумағы 412 шаршы мильді жеткізді. 1948 жылы Майхар Үндістан құрамына енді.

Коти штаты

Коти штаты Британ Раджының княжестволық мемлекеті болды. Ол Орталық Үндістанның Багельханд агенттігіне қарасты. Оның астанасы Котиде орналасқан, қазіргі Мадхья-Прадеш штатының Сатна ауданында. 1901 жылы халық саны 19 112 адамды құраған, шамамен 438 км² аумақты Санад мемлекеті болды. Мемлекеттің аумағы көршілес Сохавал мемлекетін екі бөлікке бөлді. Коти мемлекеті белгісіз мерзімде Раджпут әулетінен шыққан билеуші тарапынан құрылды, ол бұл аймақтың бұрынғы Бхарр билеушісін қуды. Он тоғызыншы ғасырдың басында, көршілес Сохавал сияқты, Коти британдық протекторатқа айналды, бастапқыда Панна мемлекетіне бағынышты болды. Алайда, 1810 жылы Раис Лал Дуньяпати Сингхке жеке санад берілді. Котидің соңғы билеушісі 1950 жылдың 1 қаңтарында Үндістан Одағына қосылу туралы құжатқа қол қойды.

Сохавал штаты

Сохавал мемлекеті – Британ үкіметінің Багельханд агенттігіндегі князьдік мемлекет. Бұл салыстырмалы түрде кішкентай, шамамен 552 км² аумақты санд мемлекеті болатын. 1901 жылы халқы 32 216 адамды құрады. Астанасы – Сохавал қаласы, 1901 жылы 2 108 тұрғыны бар шағын қала, қазіргі Мадхья-Прадеш штатының Сатна ауданында орналасқан. Мемлекет екі бөлікке бөлінген, оларды Котхи мемлекетіне қарасты аумақтар бөліп тұрды. Солтүстік жағында көршілес Панна мемлекетінің ішінде шағын анклав құрады. Сохавал мемлекетінің негізін 16 ғасырдың ортасында Фатех Сингх атты билеуші қалаған. Бастапқыда ол әлдеқайда ірі болған, бірақ өмір сүрген алғашқы ғасырларда маңызды аумақтарды жоғалтты. Сохавал британдық протекторатқа айналды, бастапқыда Панна мемлекетіне бағынышты болды, бірақ 1809 жылы Раис Аман Сингхке жеке санд берілді. 1830-1833 жылдар аралығында Сохавал тікелей британдық басқаруға көшті. Сохавалдың соңғы билеушісі 1950 жылдың 1 қаңтарында Үндістан Одағына қосылу туралы құжатқа қол қойды. Chaube Jagirs (бес феодалдық иелік).

Қазіргі тарих

Сатна ауданы Багелхан аймағының бір бөлігі болып табылады, оның көп бөлігі Рева мемлекетімен басқарылды. Сатнаның шағын бөлігі феодалдық басшылардың билігінде болды, олар өз мемлекеттерін Британдық Радж кезінде ұстады. Сатнаның аты Сатна өзенінен (немесе Сутна) шыққан, ол Панна ауданындағы Сарангпур ауылының жанындағы Саранг Ашрамнан (Сутикшна Ашрам) бастау алады. Бұрын Сутна теміржол станциясының аты болған, ал қала Рагураджанагар деп аталған, бірақ уақыт өте келе станцияның аты қазіргі Сатна қаласымен байланысты болды. Рамаяна дәуірінде Рама Иесі Читракут аймағында болды, оның жартысы Сатнаның шетінде, екінші жартысы Уттар-Прадеш штатында орналасқан. Бұрын британдық бас штаб болған Багелханд агенттігі 1872 жылы Сатнада құрылды (ал 1931 жылы таратылды). 1882-1888 жылдары полковник Д. В. К. Барр Сатнаны дамыту жоспарларын жасады, ал сэр Дональд Робертсон 1888-1894 жылдары осы жоспарларға сәйкес жолдар мен басқа да инфрақұрылымдардың құрылысын қадағалады.

География

Сатна теңіз деңгейінен орташа биіктігі 315 метр (1352 фут) болатын жерде орналасқан.

Климат

Сатнада ылғалды субтропиктік климат (Кёппен климаттық жіктелімі Cwa) басым, онда ыстық жаздар, біршама салқын муссондық маусым және суық қыстар болады. Маусымнан қыркүйекке дейін ауа-райында күшті жаңбырлар жауады.

Демография

2011 жылғы Үндістан халық санағының мәліметтері бойынша, Сатнаның жалпы саны 280 222 адамды құрады, оның ішінде 147 874 еркек және 132 348 әйел болды. 0-ден 6 жасқа дейінгі жас тобындағы халық саны 32 774 адамды құрады. Сатнадағы сауатты адамдардың саны 209 825-ке жетті, бұл халықтың 74,9% құрайды, ал ерлердің сауаттылығы 79,5%, әйелдердің сауаттылығы 69,7% болды. Сатнаның 7 және одан жоғары жастағы халықтың сауаттылық деңгейі 84,8% құрады, оның ішінде ерлердің сауаттылық деңгейі 90,1%, әйелдердің сауаттылық деңгейі 78,9% болды. Ұйымдастырылған касталар мен тайпалардың саны сәйкесінше 38 978 және 9 381 адамды құрады. 2011 жылы Сатнада 54 699 үй шаруашылығы тіркелді. 2001 жылғы Үндістан халық санағы бойынша Сатнаның халқы 225 468 адамды құрады, оның ішінде 120 203 еркек және 105 265 әйел болды. Сатнаның орташа сауаттылық деңгейі 69,6% құрайды, оның ішінде ерлердің сауаттылығы 76,2%, әйелдердің сауаттылығы 62,1% болды. Сатнада 0-ден 6 жасқа дейінгі жас тобындағы халық саны 33 205 адамды құрады.

Экономика

Сатна Үндістанның әктас белдеулерінде орналасқан. Осының нәтижесінде, ол Үндістанның жалпы цемент өндірісінің 8-9 пайызын құрайды. Аймақта доломит пен әктасқа байлық жетерлік, қалада цемент өндіріп, елдің басқа аймақтарына экспорттайтын он цемент зауыты бар. Сатнадағы Universal Cables электр кабель компаниясы – елдегі пионерлердің бірі. Сатна қаласы Багелхандтың коммерциялық астанасы ретінде танымал. Елдің бірнеше беделді өнеркәсіптік компаниялары жоспарлаған жаңа өнеркәсіптердің болуына байланысты қала Мадхья-Прадеш штатының ең перспективті қалаларының қатарында. Қала 1993 жылдан кейінгі либерализация кезеңінде үлкен өсімді бастан өткерді. Қаланың басты проблемаларының қатарында: жеткіліксіз электр қуаты, жолдардың нашар жағдайы және цемент зауыттарының атмосфералық қалдықтарынан туындаған ауаның ластануы. Сатна – Үндістанның цемент қаласы.

Мәдениет

Сатна ауданында Читркут және Майхар сияқты маңызды діни туристік орындар бар. Сатна ауданы Будда мәдениетіне толы Бахрут деген ежелгі қалаға жақын орналасқан. Оның археологиялық қалдықтары Үндістан мен әлемнің көптеген мұражайларында көрсетіледі. Қаладан 16 шақырым қашықтықтағы Рамвандағы Тұлси мұражайында ежелгі заманның көптеген жергілікті көркем мүсіндері сақталған. Бірсингпурдағы Гайбинатх Шива ғибадатханасы – аймақтағы танымал және көне ғибадатхана. Сатна теміржол стансасынан (Рева жолы) шамамен 7 шақырым жерде орналасқан Мадхавгарх бекінісі Сатна маңындағы тағы бір қызықты орын. Гидхакут (Гидхаила) тауы, Лаксминараян ғибадатханасы, Жаңа Деорайнагардағы Бада ғибадатханасы (құрылысы жүріп жатыр) – бәрі де туристік нысандар. Сатна әсем ғибадатханаларымен мәшһүр. Олардың бірі – Мухтияргандж маңындағы Венктеш ғибадатханасы. Ол 1876-1925 жылдар аралығында Деорайнагар әулетімен салынған. Сатнаның орталық бөлігінде Шри-Бихари ғибадатханасы орналасқан. Оны 1880 жылдары Кришна құдайының жақын адамы Махант Бриндваан Дас салған. Бихари ғибадатханасы бір жүз жылдан астам уақыттан бері Сатнаның мәдени орталығы болып табылады, себебі ол жергілікті халықтың құрметіне ие болған Рамлила фестивалін ұйымдастырады. 116-шы мереке 2013 жылы өткізілді. Дали Баба – Сатнадағы өте көне қасиетті орын. Ол 1857 жылы Абдулдас Бабамен құрылған деседі. 1880 жылы джайни ғибадатханасы, ал 1889 жылы Сомчанд Дарси Гар деррасарында Шантинатқа арналған тағы бір джайни ғибадатханасы, 1890 жылы Пранами ғибадатханасы салынды. Сатьянараян ғибадатханасы 450 жылдан астам тарихқа ие.

Жолдар

Автобус қызметтері Сатнаны Мадхья-Прадеш штатының түрлі қалаларымен және Уттар-Прадеш штатының бірқатар қалаларымен байланыстырады. Қала мемлекеттік және республикалық автомобиль жолдары арқылы жақсы байланысқан. Сатна ең ұзын республикалық тас жолға: NH 7-ге қосылған. NH 75 мемлекеттік тас жолы Сатна қаласының ортасынан өтеді және оны Солтүстік Мадхья-Прадеш штатының маңызды қалалары – Панна және Рева қалаларымен байланыстырады.

Қалалық көлік

Сатна қалалық көлік қызметі (SCTSL) қалада автобустарды пайдаланады. Қалалық автобус деп белгіленген автобустар қаладағы төрт маршрут бойынша жүзеді. Автобустар маршруттарына қарай екі түске боялған: қызғылт сары (қала ішінде) және жасыл (қала сыртында).

Темір жолдар

Сатна Junction темір жол станциясы (IRCTC коды STA) – Батыс Орталық темір жол бөлімшесіндегі, Жабалпур Junction және Аллахабад арасындағы маңызды темір жол станциясы. Бұл станциядан Реваға тармақ жол кетеді. Ол Мүмбай және Хаураны байланыстыратын Howrah–Allahabad–Mumbai бағытында орналасқан. Қалада Батыс Орталық темір жолына қарасты дизель локомотивтер депосы бар. Сатнадан Жабалпур Junction-ға дейінгі қашықтық шамамен 200 километр, ал Аллахабадқа шамамен 186 километр.

Әуе қатынастары

Сатна қаласында 1970 жылы салынған Бхархут әуежайы бар. Сатнаға ең жақын ірі әуежай – Уттар-Прадеш штатындағы Аллахабад қаласындағы әуежай, ол шамамен 192 километр қашықтықта орналасқан. Штат ішінде Сатнаға ең жақын ірі әуежай – Джабалпур әуежайы, ол қаладан шамамен 200 километр қашықтықта. Тағы бір әуежай – Хаджурахо әуежайы (HJR), ол қаладан шамамен 112 километр қашықтықта орналасқан.

Білім

2011 жылғы санақ бойынша Сатнаның сауаттылық деңгейі 63,8% құрайды. 1991 жылы Үндістандағы алғашқы, көпшілікке беймәлім, ауылдық университет – Читркут Махатма Ганди Граммодай Вишвавидьялаясы құрылды. Бұл Мадхья-Прадеш штатындағы он алты мемлекеттік университеттің бірі. АКС университеті – 2011 жылы қалада ашылған жеке университет.