Кіріспе

15 ғасырдағы испан жазушысы және аудармашысы Энрике де Вильена (1384–1434), сондай-ақ Генри де Вильен деп те аталады. Сарайда ол өз дәуірінің жетекші әдеби және зиялы тұлғаларымен танысып, математика, химия және философия саласында шеберлікке жетті. Арагон королевасы Виолант Бар Вильенаның академиялық қабілетін білгендіктен, оны Барселона король сарайында оқуға шақырды, онда Вильена каталон әдебиетінің көрнекті авторларымен кездесті. Бұл тәжірибе Вильенаның жарқын болашағына одан әрі сенімділік сыйлады. Алайда, Вильена он төртінші ғасырдың соңында, оның әкесі Кастилия сарайындағы билігін жоғалта бастағанда, қиындықтарға тап болды. 1398 жылға қарай Альфонсо Вильена маркизінің лауазымынан айырылды. Бұл оқиға Альфонсо мен Вильенаның екеуіне де ауыр тиді. Альфонсо келесі бірнеше жылды немересін Вильена маркизі қылып қайта тағайындауға тырысты. Ал Вильена өзін Вильена маркизі деп жариялап, барлық ресми құжаттарға осы атпен қол қойды, бірақ бұл заңды түрде дұрыс болған жоқ. Тарихшылар Вильенаның XV ғасырдың басында Кастилияға сапар шеккенін, онда тұрып, Испанияның Куэнка қаласынан шыққан бай мұрагер Мария де Альборнозға үйленгенін айтады. Аристократиялық дәрежеде көтерілуді жалғастыра отырып, Вильена көп ұзамай Кангас және Тинео графының титулдарын алды, оларды оған туысы, Кастилия королі Генрих III сыйлады, ол Вильенаның әйелін өзінің сүйіктісі ретінде ұстаған еді. 1434 жылы Вильенаның қайтысынан кейін король епископ Лопе де Барриентосқа оның кітапханасын тексеруді бұйырды. Барриентос Вильенаның көптеген кітаптарын өртеп жіберді, бұл оның сиқыршылықпен байланысы бар деген халықтың күдігін күшейтті. Қалған кітаптардың бір бөлігі ақын Сантильянаға, ал қалғаны корольге берілді.

Шығармалары

Дон Энрике де Вильенаның әдеби жетістіктері өте алуан түрлі. Вильенаның испан оқырмандары арасында ең танымал жұмысы – оның «Геркулестің он екі еңбегі» (Los doce Trabajos de Hércules) шығармасын түсіндіруі болды. Он екі еңбек тақырыптық негізі үшін грек мифологиясына, ал аллегориялық мағынасы үшін христиан әдеби дәстүрлеріне сүйенеді, бұл Вильенаның бүкіл шығармада жасаған синтезі. Каталан тілінде жазылып, кейін кастиль тіліне бейімделген бұл шығармада Вильена қазіргі Испания аясында қолданылатын және маңызды деп тапқан айқын және дидактикалық моральдық ойлар бар. «Он екі еңбек» он екі тарауға, әр тарау төрт бөлімге бөлінген. Вильена шетелдік аңыздарды бейімдеуін, жақсы көркем әдебиет оқырманды қуантып, осы қуаныш арқылы ізгі амалдарға жетелейтіні сияқты, жалпы қабылданған идеямен негіздейді. 1417 жылы жазылған «Геркулестің он екі еңбегі» Вильенаның әдеби беделін қалыптастырды, мүмкін, себебі онда кейінгі трактаттардағы эрудиция мен теориялық күрделілік жоқ. Вильенаның «Арте де Тровар» шығармасы әдеби құндылығы үшін ең аз бағаланады. «Жалықтыратын және сүреңсіз» (85) деп сипатталған «Арте де Тровар» – трубадур поэзиясының ережелері мен дұрыс просодиясы туралы трактат. Бұл шығарма, Вильенаның басқа трактаттары сияқты, метр мен ырғақтың күрделі заңдарын қамтиды, олар трубадур поэзиясының «шығармашылық ғылымы» құрылымын бұзған нашар ақындардың салдарынан қалыптасқан. Вильена бұл поэтикалық құрылымдарды «заттың нағыз және өзгермейтін тәртібі» деп қарастырды, ал ақынның шеберлігі – оның сөздерін немесе әңгімелерін осы тәртіптің заңдарына сәйкес келтіруде болды. «Арте де Тровар» Каталония мен Оңтүстік Франциядағы Прованс аймағы (трубадур лирикасының отаны) арасындағы маңызды мәдени алмасты растайды және Вильенаның рыцарлық және өте әдемі әлемге деген ностальгиясын көрсетеді. «Арте де Тровар» 1417 және 1428 жылдар аралығында аяқталды. Вильенаның кастиль тіліне аударған Вергилийдің «Энеидасы» және Дантенің «Құдайлық комедиясы» да маңызды. Вильена алғашқы аудармашы және Данте поэмасын басқа тілге, ал Вергилийдің эпосын роман тіліне аударған алғашқылардың бірі болды (1427–28), сонымен қатар «Энеиданың» нәзіктігі мен тереңдігін сақтап, бірақ оңай түсінілетін аллегориялық әңгімелерге үйренген, көбінесе сауатсыз аудиторияға ұнату қиындығына тап болды. «Бастапқы оқырманға арналған кеңес» бөлімімен қатар, мәтін ежелгі мәтіннің мысалдары қазіргі кастиль қоғамына қалай қолданылатыны туралы түсініктеме береді. Вильенаның Вергилийге деген қызығушылығымен қатар, Дантенің «Құдайлық комедиясы» аудармасы, мүмкін, «Арте де Тровар» да талқыланған сарай ақындарынан римдік үлгілерге негізделген, құдайдан шабыттанған христиан ақынына деген қызығушылықтың өзгеруін көрсетеді. Вильена Петрарканың сонеттерін де аударды. Классикалық әдебиеттің бұл аудармаларын әдеби аристократияның өсіп келе жатқан қауымы, Вильена ең маңызды мүшелерінің бірі болған әлеуметтік топ кеңінен оқыды.

Астрология

Вилленаның эзотерикалық еңбектеріне оның Астрология туралы трактаты (1438) және Зұлым көз туралы трактаты (1425) кіреді. Біріншісінде Вильена Киелі кітаптан алынған сөздерді пайдаланды, Питер Коместордың "Historia Scholastica" атты қайта жазылған Киелі кітабынан астрология мен сиқырды қолдайтын бірнеше үзінділер келтірді. Вильена үшін сиқыр – барлық ғылымдардың қорытындысы. Ол трактатында еврейлердің киелі нысандарының, мысалы, киелі шатыр мен ғибадатхананың сиқырлы және астрологиялық бейнелерін қорғайды. Ол Мұсаны астролог және талисмандық сиқырды қолданушы ретінде бейнелейді және Зороастр оның ұстазы болғандығын, ал ол сиқырдың негізін қалаушы екенін айтады. Бұл идея 15 ғасырдың соңында Марсилио Фичино Prisca Theologia деген атаумен толыққанды тұжырымдалды. Сонымен қатар, Зұлым көз туралы трактатында Вильена зұлым көзді емдеуге арналған еврей кабалалық практикаларын қорғады, бұл итальяндық Ренессанс кезеңінде Джованни Пико делла Мирандоланың каббалаға деген қызығушылығына бірнеше жыл бұрын болды.