Кіріспе
Испан жазушысы Хуан де Вальдес (шамамен 1490 – 1541 тамыз) испан діни жазушысы және католик реформаторы болған. Ол Кастилиядағы Куэнка қаласының мұрагерлік кеңесшісі Фернандо де Вальдестің егіз ұлдарының кішісі еді, Вальдес сол жерде дүниеге келген. Ол өзінің егіз бауыры Альфонсомен (1520 жылы Аахенде V Карлдың тағына отыруына қатысқан және 1524 жылдан бастап латын тіліндегі мемлекеттік хатшы қызметін атқарған) шатастырылып келген. Альфонсо 1532 жылы Венада қайтыс болды.
Juan de Valdés (c.1490 – August 1541) was a Spanish religious writer and Catholic reformer. He was the younger of twin sons of Fernando de Valdés, hereditary regidor of Cuenca in Castile, where Valdés was born. He has been confused with his twin brother Alfonso (a courtier of Charles V, Holy Roman Emperor, who attended Charles's coronation in Aachen in 1520 and was Latin secretary of state from 1524). Alfonso died in 1532 in Vienna.
Өмірбаян
Хуан, бәлкім, Алькала университетінде оқыған, алғаш рет 1528 жылы жазылып, басылған «Диалог де Меркурио и Карон» атты саяси-діни диалогтың анонимді авторы ретінде танылады. Осы еңбектің бір бөлігі Дон Кихоттың Санчо Панзаға губернаторлыққа тағайындалғандағы кеңесіне ұсыныс берген болуы мүмкін. Диалог Рим шіркеуінің жемқорлығына қарсы шықты; сондықтан Вальдес 1530 жылы испан инквизициясының қорқынышынан Испаниядан Неапольге кетіп, 1531 жылы Римге көшті. Римде папалық саясатқа сын айтқанына қарамастан, ол кешірілді, себебі «Диалогында» Генрих VIII-нің Екатерина Арагонға үйленуінің заңдылығын қолдаған еді. 1533 жылдың 12 қаңтарында ол Болоньядан Папа Климент VII-ге хат жазды. 1533 жылдың күзінен бастап Неапольді тұрақты мекені етіп, оның есімі итальян тілінде Вальдессо және Валь д'Эссо деп өзгертілді. Ағасымен шатасу салдарынан, Карл V оны Неапольдегі вице-корольдің хатшысы етіп тағайындады деген мәлімдеме тарады (бұл туралы дәлел жоқ); ол қандай да бір ресми лауазымда болғанының куәлігі де табылмады, бірақ Курионе (1544 жылы) оны «Cavalliere di Cesare» деп сипаттады. Оның Чиаядағы үйі әдеби және діни орталыққа айналды; оның әңгімелері мен жазбалары (қолжазба түрінде таратылды) шіркеуді рухани жаңартуға деген құлшынысты күшейтті. Неапольдегі алғашқы еңбегі – 1535 жылы жарық көрген «Диалог ла Ленгуа» атты филологиялық трактаты. Оның шығармалары оны испан прозасын жазушыларының қатарындағы бірінші орынға қояды. Достары оны гуманист ретінде танылуға шақырды, бірақ оның қызығушылығы Киелі кітапты түсіндіру мәселелеріне, сондай-ақ оның діншіл өмірге қатыстылығына аударды. Вермигли (Петр Мартир) және Маркантонио Фламинио оның топтарындағы жетекші тұлғалар болды, соның ішінде 1537 жылдан бастап Пескара маркизасы Виттория Колонна (1490 жылдың сәуірінде дүниеге келген, 1525 жылдан бері жесір, 1547 жылдың 25 ақпанында 57 жасында қайтыс болған) және оның кішігірім жесір қарындасы Джулия Гонзага (1513 жылы дүниеге келген, 13 жасында 1526 жылы үйленген, 16 жасында 1529 жылдан бері жесір, 1566 жылдың 16 сәуірінде 53 жасында қайтыс болған) бар еді. Оның Очиноға ықпалы зор болды, оның уағыздары үшін тақырыптар берді. 1567 жылы инквизиция тарапынан өрттелген Пьетро Карнесекки (1540 жылы Римде Вальдесті «әдепті және жақсы тәрбиеленген сарай адамы» ретінде білген), Неапольде (1540) оның «Киелі жазбаларды зерттеуге толыққанды берілгенін» көрді, еврей және грек тілдерінен испан тіліне аудармалар жасап, түсіндірмелер мен кіріспелер жазды. Карнесекки оған өзінің иман арқылы ақталудың евангелистік доктринасын қабылдауының және лютерандық ағымның саясатын қабылдамауының себебін жатқызады. Вальдес 1541 жылдың мамырында Неапольде қайтыс болды. Оның өлімі оның жақтастарының тобын шашыратты. Католик дінін жаңарту үмітінен бас тартып, Очино мен Вермигли Италиядан кетіп қалды. Вальдестің кейбір еңбектері итальян тіліне аударылып басылды. Көптеген түпнұсқалық пен терең ойлау қабілетін көрсетіп, олар жартылай мистикалық руханилықтың нәзік арнасын және авторларына қазіргі заманғы барлық жазбаларда тән жеке сүйкімділікті біріктіреді. Ллоренте Вальдесте Таулердің ықпалын байқайды; мұндай ықпал болса, ол екінші қолдан болған. Таулердің «Авизо» атты еңбегі, әрине, Альфонсоның еңбегі. Вальдес Фламинио қайта қараған «Del Benefizio di Gesù Cristo Crocefisso» атты кітаптың анонимді авторы Мантуялық Фра Бенедеттомен байланыста болды (1855 жылы Кембриджде доктор Бабингтон қайта басып шығарды). Вальдес үштік туралы католик догмасынан бас тартып, 1567 жылы Трансильвания епископы Ференц Давид айтқан; оны Сэнд (1684), Уоллес (1850) және басқа да үштікке қарсы жазушылар қабылдады, ал Бейль қолдады. Бұл көзқарасқа оның жазбаларындағы оқшауланған сөздер мен Очиноның кейінгі бағыты (оның гетеродокстық беделі, алайда, ол қарсылық білдірген түсінікке негізделген) кейбір түс береді. Гастон Боне Мори (1842–1919) былай деп түсіндіреді: «Вальде ешқашан Үштік туралы талқыламайды (Маттадан 28:19 тіпті еске алмайды), оны (өзінің «Latte Spirituale» еңбегінде) озық христиандарға арналған тақырып ретінде қалдырып, Ұлының бірліктестігін анық растайды, оны Әкемен және Киелі Рухпен бірге доксологияда біріктіреді» (Opusc. 145 б.). Оның қызығушылығы практикалық теологияға бағытталған, мақсаты – салауатты және жеке құлшынысты дамыту.
Шығармалары
Diálogo de Lactancio y un Arcediano, сонымен қатар: Римде болған оқиғалар туралы диалог, шамамен 1527 ж., сондай-ақ Диалог де Меркурио и Карон, шамамен 1528 жылы Хуанның ағасы Альфонсо де Вальдес жазған, қайта басылымда Хуанға жатқызылады. Екі шығарманың да итальян тіліндегі аудармасы (Никколо Франко ?) Венецияда Due dialoghi деп басылып шықты (1545), Венадағы Палатин кітапханасындағы қолжазбадан; ; Бірінші басылым: Венеция (1546). Бенджамин Баррон Виффеннің ағылшын тіліндегі аудармасы Alfabeto Christiano (1861); испан тіліндегі түпнұсқасы белгісіз. (1545 жылдан бұрын немесе соң болса да: бір беті Иоанн Кальвиннің Венециядағы басылымында (1545) қолданылған – Catéchisme de l'Eglise de Genève). Вальдестің "Екі катехизисіне" ағылшын тілінен аударма. Испан тіліндегі түпнұсқасы табылған жоқ. ; испан инквизициясының бұйрығымен түпнұсқа басылымның барлық даналары жойылды; Отыз тоғыз доктриналық хат (Трактадитоспен бірге басылған), ағылшын тілінде, Дж.Т.Беттс, Opuscules еңбектерімен бірге. Римдіктерге арналған Сан-Паблоның хаты туралы қысқаша түсініктеме, Венеция, 1556 (мәтінімен; Хуан Перес де Пинеда редакциялаған); қайта басылған, 1856; ағылшын тілінде, Дж.Т.Беттс, 1883. Коринфтіктерге арналған Сан-Паблоның бірінші хаты туралы қысқаша түсініктеме, Венеция, 1557. Сан-Матео Евангелиясы (мәтін және түсініктеме), 1881, Вена қолжазбасынан; ағылшын тілінде, JT Betts, 1883. El Salterio (Ивриттен испан тіліне аударылған Забурлар), Венадағы Trataditos қолжазбасымен бірге басылған. Венада Забурдың I–XLI кітабына испан тіліндегі жарық көрмеген түсіндірмесі бар. Кристофер Сандиус өзінің Bibliotheca antitrinitariorum (1684) еңбегінде Иоаннның Ізгі хабарына түсініктеме жазғанын айтады, бірақ ол табылмаған.