Кіріспе

Пагсанжан шайқасы – Филиппин-Америка соғысының Лагуна науқаны барысында, бригадир генерал Чарльз Кинг басқаратын 1-ші мергендер батальоны мен полковник Педро Кабаллес бастаған филиппин ұлтшылдары арасындағы шағын қақтығыс. 1899 жылдың 11 сәуірінде Санта-Крузді басып алғаннан кейін генерал Генри У. Лоутон филиппиндіктерден Пагсанжан қаласын жаулауға кірісті. Экспедиция таңғы сағат 6-да басталды.

Мергендер батальоны алдын ала күзет ретінде штабтың алдына жіберілді. Олар Пагсанжанға 2 шақырымдай жеткенде, жолды бөгеп тұрған, асығыс тұрғызылған бекіністерден филиппиндіктердің шағын тобы оқ атып шабуыл жасады. Мергендер де оққа жауап беріп, филиппиндіктерге елеулі шығын келтірді. Содан кейін артиллериялық құрал жеткізіліп, бекіністерге екі шрапнель снаряды атылды. Көп ұзамай филиппиндіктердің көпшілігі бекіністерді тастап кетті. Бомбалаудан кейін бірқатар филиппиндіктер бекіністерде қалды, бірақ мергендер тағы да ауыр оқ жаудырғаннан кейін олар да шығарылды. Содан кейін генерал Лоутон және оның штабы Пагсанжанды ешқандай қарсылықсыз жаулады. Лоутон 1899 жылдың 8 сәуірінен 17 сәуіріне дейінгі Лусон, Филиппин аралдарындағы Лагуна провинциясына жасаған экспедициясы туралы баяндамасында оқиғаны былай түйіндеді: "Біздің барлаушыларымыз негізгі жолмен шамамен екі шақырымға жылжығаннан кейін, жолдың бойында және жақын жатқан ашық алапта жаудың мықты бекініске кіргенін анықтады. Колонна дереу жайылды, артиллерия әрекетке кірісті, бұл туралы Жалпы әскери бұйрық №3-те қарастырылған және бұйрық берілген. Артиллерия оқ атуды бастағанда жау асығыс түрде қашқан. Көтерілісшілердің жоғалтуы – далада қалған сегіз қаза тапқан. Біздің қатарымыздан зардап шеккендердің бірі – лейтенант Э.Э. Саузерн, 1-ші Вашингтон полкі, оң жақ қолына ауыр жарақат алды. Пагсанжанға қарай шабуыл қайта басталды және қала ешқандай қарсылықсыз басып алынды. Көтерілісшілерден қашып кеткендері туралы мәлімдеген екі испан және бірнеше қытайдан басқа, қала толығымен бос болды." Келесі күні Лоутонның штабы Паэте қаласын жаулауға жетті, Лагуна науқаны аяқталды және сәтті деп танылды, себебі американдықтар енді Пасиг өзенін бақылап, олардың канонерлік кемелері көлде патрульдеуді жүзеге асырды.