Кіріспе
Мұсылман өнеріне тән стильді жапырақтардың сәндік өрнегі. Арабеск – бұл өнерлі безендірудің бір түрі, ол жиі өріліп, қисықталған жапырақтардың, сабақтардың немесе қарапайым сызықтардың ритмикалық өрнектеріне негіделген беттік әшекейлеуден тұрады, сонымен қатар басқа элементтермен де үйлеседі. Тағы бір анықтамасы – "Ислам әлемінде қолданылатын жапырақты әшекей, көбінесе жартылай пальметтерден алынған, спиральді сабақтармен біріктірілген жапырақтарды пайдаланады". Ол әдетте бір ғана суреттен тұрады, оны қалауынша реттеп "плиткалап" немесе үздіксіз қайталап пайдалануға болады. Осы негізгі анықтамаға сай мотивтерді қамтитын Еуразиялық сәндік өнердің кең ауқымында "арабеск" терминін өнер тарихшылары екі кезеңдегі әшекей элементтерін сипаттау үшін техникалық термин ретінде тұрақты қолданады: шамамен 9 ғасырдан бастап ислам өнері және Ренессанстан бастап еуропалық сәндік өнер. Өрілу және орама безендіру – ұқсас өрнектердің көптеген басқа түрлері үшін қолданылатын терминдер. Арабеск ислам өнерінің негізгі элементі болып табылады. Еуропалық өнерге қатысты осы терминнің бұрынғы және қазіргі қолданылуы шатастырады және үйлесімсіз. Кейбір еуропалық арабескілер ислам өнерінен алынған, бірақ басқалары ежелгі римдік әшекейлеуге негізделген. Еуропада олар көбінесе қолданбалы өнерде кездеседі, бірақ ислам өнерінің бейнелі емес сипатынан арабеск безендіруі ең маңызды туындылардағы ең көзге түсетін элемент болып табылады және архитектураны безендіруде маңызды рөл атқарады. Арабесктің теологиялық мағынасы және оның исламдық дүниетанымынан шыққандығы туралы жиі мәлімдемелер жасалады; алайда, олар жазба тарихи дереккөздермен расталмаған, себебі, көптеген ортағасырлық мәдениеттер сияқты, ислам әлемі де декоративтік мотивтерді пайдаланудағы ниеттерін бізге жеткізбеген. Мұндай теориялар көбінесе арабеск контексіне толыққанды түсініксіздікпен қарастырылады. Сол сияқты, арабеск пен араб геометриясы арасындағы байланыс та талқылауда; барлық өнер тарихшылары мұндай білімге қол жеткізілгеніне немесе қажет болғанына сенбейді, бірақ кейбір жағдайларда мұндай байланыс бар екеніне дәлелдер бар. Ислам математикасымен байланысты геометриялық өрнектердің дамуына қатысты дәлелдер күшті, олар көбінесе өнерде арабескпен біріктіріледі. Геометриялық безендіруде көбінесе түзу сызықтар мен бұрыштардан тұратын, қисық арабеске өрнектеріне ұқсайтын өрнектер қолданылады; олардың арабеск ретінде сипатталу деңгейі әртүрлі авторлардың арасында өзгереді.
The arabesque is a form of artistic decoration consisting of "surface decorations based on rhythmic linear patterns of scrolling and interlacing foliage, tendrils" or plain lines, often combined with other elements. Another definition is "Foliate ornament, used in the Islamic world, typically using leaves, derived from stylised half palmettes, which were combined with spiralling stems". It usually consists of a single design which can be 'tiled' or seamlessly repeated as many times as desired. Within the very wide range of Eurasian decorative art that includes motifs matching this basic definition, the term "arabesque" is used consistently as a technical term by art historians to describe only elements of the decoration found in two phases: Islamic art from about the 9th century onwards, and European decorative art from the Renaissance onwards. Interlace and scroll decoration are terms used for most other types of similar patterns. Arabesques are a fundamental element of Islamic art. The past and current usage of the term in respect of European art is confused and inconsistent. Some Western arabesques derive from Islamic art, however others are closely based on ancient Roman decorations. In the West they are essentially found in the decorative arts, but because of the generally non figurative nature of Islamic art, arabesque decoration is often a very prominent element in the most significant works, and plays a large part in the decoration of architecture. Claims are often made regarding the theological significance of the arabesque and its origin in a specifically Islamic view of the world; however, these are without support from written historical sources since, like most medieval cultures, the Islamic world has not left us documentation of their intentions in using the decorative motifs they did. At the popular level such theories often appear uninformed as to the wider context of the arabesque. In similar fashion, proposed connections between the arabesque and Arabic knowledge of geometry remains a subject of debate; not all art historians are persuaded that such knowledge had reached, or was needed by, those creating arabesque designs, although in certain cases there is evidence that such a connection did exist. The case for a connection with Islamic mathematics is much stronger for the development of the geometric patterns with which arabesques are often combined in art. Geometric decoration often uses patterns that are made up of straight lines and regular angles that somewhat resemble curvilinear arabesque patterns; the extent to which these too are described as arabesque varies between different writers.
Исламдық арабеск
Исламдық арабеске, шамасы, 10-ғасырда Бағдатта туған. Ол алғаш рет осы кезеңге жуық кезеңдегі кескінделген мәрмәр панельдерде ислам өнерінің ерекше және жаңа дамуы ретінде пайда болды. Ислам арабескісін басқа мәдениеттердің өсімдік өрнектерінен ерекшелендіретін нәрсе – оның шексіз үйлесімдігі және оны нақты шектерінен асырып кеңейту мүмкіндігі. Арабеск ертедегі исламдық жаулап алулардың нәтижесінде пайда болған мәдениеттердегі өсімдіктерден жасалған орамалық өрнектердің ұзақ дәстүрінен өркендеді. Мысалы, Дамаск қаласының Ұлы мешітінің 8-ғасырға жататын мозаикаларында ертедегі ислам өнерінде өсімдіктердің орамалық үлгілері жиі кездеседі, олар византиялық суретшілердің әдеттегі стилінде жасалған. Көбінесе қолданылатын өсімдіктер – аканттың стильдес түрлері, олардың жапырақты формаларына және жүзімнің бұталарына баса назар аударылады, олардың иілген сабақтары да маңызды. Бұл формалардың ерекше исламдық типке айналуы 11-ғасырда аяқталды, ал 8-немесе 9-ғасырларда Мшатта фасады сияқты туындылармен басталды. Даму процесінде өсімдік формалары көбірек қарапайымдастырылып, стильдес болды. 836 және 892 жылдар аралығындағы ислам астанасы болған Аббасидтердің Самарра қаласындағы сарайлардың қабырғаларынан сақталған гипстен жасалған рельефтер (бірақ мешіттерден емес) үш стильді – A, B және C стильдерін көрсетеді, бірақ олардың бірінен көбі бір қабырғада кездесуі мүмкін, ал олардың хронологиялық тізбегі нақты емес. Процестің жалпы сипаттамасымен көпшілік келіссе де, арабескенің дамуы, жіктелуі және мағынасына қатысты мамандардың пікірлері әртүрлі. Ислам арабескісінің формаларын терең зерттеуді Алоис Ригл 1893 жылы жариялаған «Стил проблемалары: әшекей тарихының негізі» атты формалистік зерттеуінде бастады, осы еңбегінде ол өзінің ықпалды «Күнстволен» тұжырымдамасын жасады. Ригл ежелгі Египет өнерінен және басқа да ежелгі Таяу Шығыс өркениеттерінен классикалық әлем арқылы ислам арабескісіне дейінгі сәндік өсімдік формаларының формалистік сабақтастығы мен дамуын анықтады. Бүгінде «Күнстволен» тұжырымдамасының жақтастары аз болғанымен, оның формалардың дамуына қатысты негізгі талдауы бүгінгі таңда белгілі мысалдардың кең ауқымымен расталды және жетілдірілді. Джессика Роусон жақында талдауды қытай өнеріне де қатыстыруға кеңейтті, бұл Ригл зерттемеген сала еді, қытай өнерінің көптеген элементтерін сол дәстүрге байланыстырып, ортақ негіз монғол шапқыншылығынан кейін қытай мотивтерінің парсы өнеріне үйлесімді және жемісті сіңірілуіне көмектесті. Көптеген арабескелік үлгілер шеңбердің шетінде (немесе көрерменге көрінетіндей, «астында») аяқталмайды, сондықтан оларды шексіз кеңейтуге болады; бұл исламдық форманың ерекшелігі болды, бірақ бұрыннан келе жатқан құбылыс емес. Алдыңғы мәдениеттердегі жапырақтардың безендірілуінің көпшілігі, бірақ барлығы емес, орналасқан кеңістіктің шетінде аяқталады, бірақ жапырақтардағы шексіз қайталанатын үлгілер қазіргі әлемде обойлар мен тоқымаларда жиі кездеседі. Әдетте, ертерек формаларда реализмге ұмтылыс болмайды; ешқандай нақты өсімдік түрі еліктелмейді, ал формалар көбінесе ботаникалық тұрғыдан мүмкін емес немесе күмәнді болып табылады. «Жапырақ» пішіндері көбінесе сабақтан бүйірге қарай өседі, бұл көбінесе ежелгі Египет және грек әшекейлеріндегі алыс және өте ерекше ата-бабасының атымен аталған «жартылай палмет» формасы деп аталады. Жаңа сабақтар жапырақ ұштарынан шығады, бұл көбінесе балқараш деп аталады, ал сабақтар көбінесе ұштары жоқ, кеңістіктен үздіксіз шығып тұрады. Ертедегі Мшатта фасады қысқа сабақтарының соңында жапырақтары мен жүзім немесе жидектері бар жүзім сабағы болып көрінеді, бірақ кейінгі формаларда мұндай элементтер көбінесе жоқ. Гүлдер 1500 жылға дейін сирек кездеседі, содан кейін олар көбірек кездеседі, әсіресе Осман өнерінде, және көбінесе түрлері бойынша анықталады. Осман өнерінде саз деп аталатын үлкен және қауырсынды жапырақтар өте танымал болды және бір немесе бірнеше үлкен жапырақтарды бейнелейтін суреттерде бейнеленді. Соңында қытай стилінен, әсіресе қытай фарфорынан алынған гүлдік безендірулер керамика, мата және миниатюра сияқты көптеген туындыларда арабескіні ығыстырады.
Исламдағы маңызы
Ислам өнерінің арабескі мен геометриялық үлгілері жиі исламның әлемге деген көзқарасынан туындайды (жоғарыда қараңыз). Жануарлар мен адамдарды бейнелеу көбінесе жаңсақ көрінеді, сондықтан абстрактілі геометриялық үлгілерге басымдық беріледі. Арабеск өнерінің екі түрі бар. Бірінші түр әлемнің ретін анықтайтын қағидаларды еске түсіреді. Бұл қағидаларға нысандарды құрылымдық тұрғыдан берік және осы арқылы әдемі ететін негізгі принциптер кіреді (яғни бұрыш және одан туындайтын тұрақты пішіндер). Бірінші түрде әрбір қайталама геометриялық пішінге белгілі бір символизм енгізілген. Мысалы, төрт тең қабырғалы жағы бар шаршы табиғаттың маңызды төрт элементінің символы: жер, ауа, от және су. Осы төрт элементтің біреуі болмаса, шеңберге сызылған шаршымен бейнеленген физикалық әлем құлап, жойылар еді. Екінші түр өсімдік пішіндерінің ағынға ұқсас табиғатына негізделген. Бұл түр өмір сыйлайтын әйелдік қасиеттерді еске түсіреді. Сонымен қатар, арабеск өнерінің көптеген мысалдарын қарастырғанда, үшінші түрдің де бар екенін айтуға болады – ислам каллиграфиясы. «Нағыз шындыққа» (рухани әлемнің шындығына) байланысты нәрсені еске түсірудің орнына, ислам каллиграфияны ең жоғары өнердің көрінетін көрінісі деп санайды; сөз өнері (ойлар мен тарихты жеткізу). Исламда ауызша жеткізілетін ең маңызды құжат – Құран. Құранның даналық сөздері мен толық үзінділерін бүгін арабеск өнерінде кездестіруге болады. Осы үш түрдің бірігуі арабескті құрайды, бұл – әртүрліліктен туындайтын бірлік, исламның негізгі қағидасы. Арабеск сонымен қатар өнер де, ғылым да болуы мүмкін. Бұл өнер математикалық тұрғыдан нақты, эстетикалық тұрғыдан әдемі және символдық. Осы жаратылыстың екі жақтылығынан өнердің бөлігін секулярлық және діни өнерге бөлуге болады. Алайда, көптеген мұсылмандар үшін бұл айырмашылық маңызды емес; өнердің барлық түрлері, табиғат, математика және ғылым – Құдайдың жаратылысы және оның еркінің көрінісі. Яғни, адам арабеск құрайтын геометриялық пішіндерді жасай алады, бірақ бұл пішіндер бұрыннан Құдайдың жаратылысының бір бөлігі ретінде болған, суретте көрсетілгендей. Географиялық жағынан әртүрлі аймақтарда жасалған арабеск өнерінде үлкен ұқсастықтар бар. Шындығында, ұқсастықтар соншалықты айқын, кейде сарапшыларға стильдің қайдан шыққанын анықтау қиын. Бұған себеп – арабеск өнерін жасау үшін қолданылатын ғылым мен математиканың әмбебап болуы. Сондықтан, көптеген мұсылмандар үшін мешітте пайдалануға болатын ең жақсы өнер – табиғаттың реті мен бірлігін көрсететін өнер. Олардың ойынша, материалдық әлемнің реті мен бірлігі – рухани әлемнің көлеңкесі, ал көптеген мұсылмандар үшін осы рухани әлем – жалғыз шындық бар жер. Осылайша, жаңадан ашылған геометриялық пішіндер осы кемелді шындықты көрсетеді, өйткені Құдайдың жаратылысы адамның күнәларымен жасырылған. Суретшілер Алладан басқа ешкім кемелділікке жете алмайды деп сеніп, қайталанудағы қателерді әдейі енгізе алады, бірақ бұл теория даулы. Арабеск өнері геометриялық пішіндердің қайталануынан тұрады, оларға кейде каллиграфия қосылады. Эттингаузен және т.б. арабескі «жапырақтары бірінен соң бірі өсетін толық және жартылай пальметталардан тұратын, бітпейтін, үздірілмейтін өсімдік пішіні» деп сипаттайды. Ислам дінінің жақтаушылары үшін арабеск – олардың біртұтас сенімінің және дәстүрлі ислам мәдениеттерінің әлемге деген көзқарасының символы.
Терминология және батыс арабескі
Арабеск – француз тіліндегі сөз, итальян тіліндегі арабеско сөзінен туындаған, яғни «араб стилінде». Бұл термин алғаш рет итальян тілінде қолданылды, онда рабеши 16-шы ғасырда «акант безендірілімі бар пилястр әшекейлері» үшін термин ретінде пайдаланылды, атап айтқанда, фриз бойымен көлденең емес, панель немесе пилястрмен тік бойымен жүретін «жегілген орамалар». Ральф Николсон Ворнумның 1882 жылғы пікірінше: «15-шы ғасырда пайда болған батыс арабескі араб немесе мавр өнерінен алынған стильге емес, империяның ерте кезеңіндегі римдік қалдықтарынан туындаған. Арабеск пен Мореск шынымен де ерекшеленеді; соңғысы араб стиліндегі сәндік безендіру, оны Византия гректері жаңа билеушілері үшін Мұхаммедтің ізбасарларының жаулап алуынан кейін жасады; ал біріншісі – бұл термин, ол белгілі бір шектеуде 16-шы ғасыр безендіруінің түрлеріне қатысты, олардың ешқайсысы араб үлгілерімен ешқандай ортақ белгісі жоқ, бірақ грек және римдік гротесктік суреттерден дамыған, мысалы, Римдегі ежелгі сарайлардың қалдықтарында және Помпейдегі ежелгі үйлерде кездесетіндей. Бұлар Рафаэль және оның шәкірттері Римдегі Ватиканның Лоджиясының дәліздерінің кейбірін безендіруде қайта жаңғыртты: сондықтан бұл безендірулерге арабеске қарағанда гротеск деген жақсы атау. Сондықтан бұл техникалық арабеск кез келген араб немесе мавр сәнінен әлдеқайда көне және оның жайласуының симметриялық принциптерінен басқа ешқандай ортақ белгісі жоқ. Плиний мен Витрувий өз уақытында кең таралған сәнді қабырға суреттеріне есім қоймаған, оған ертедегі итальяндық қайта жаңғыртушылар гротеск деп атаған сияқты, өйткені ол алғаш рет римдік қираған жерлердің (гротта) аркалы немесе жер асты камераларында, мысалы Неронның алтын үйінде немесе Титтің моншаларында табылған. Италиялық қайта өрлеуде араб сурет салудың орнына классикалық гротеск сурет салу қолданылды, бұл сурет салу араб сурет салу деп аталды, ал араб өнерінің нағыз түрі – сарацен сурет салу – морей сурет салу немесе мавр сурет салу деп аталды». 1530 жылы Венецияда жарық көрген «Opera nuova che insegna a le donne a cuscire laqual e intitolata Esempio di raccammi» (Әйелдерге тігуді үйрететін жаңа шығарма) атты кітапта «groppi moreschi e rabeschi», мавр түйіндері мен арабескілер бар. Сол жерден Англияға тарады, онда Генри VIII-ге, 1549 жылғы түгендеуге сәйкес, «ребескелік жұмыспен» әшекейленген «күміс және алтыннан жасалған тостаған» тиесілі болды, ал 1572 жылдан 1580 жылға дейін Сержант-суретші Уильям Херн немесе Херон Елизавета I-нің баржасын «ребескелік жұмыспен» бояу үшін төленді. Осылайша сипатталған стильдер тек болжамға ғана ие, бірақ Ханс Холбейннің 1536 жылы Джейн Сеймурға арналған жабық тостағанның дизайны (галереяны қараңыз) мұсылмандық арабеск/мореск стиліндегі (төменде қараңыз) және классикалық акант бұрыштарында аймақтар бар. Басқа бір байланысты термин – мореск, яғни «морей»; Рэндл Котгрейвтің 1611 жылғы француз және ағылшын тілдерінің сөздігі мұны былай анықтайды: «аяқтары мен құйрықтары араластырылған немесе жапайы жапырақтарға ұқсаған жануарлардың әшекейлі суреті» және «арабеск», оның алғашқы қолданылуы ОЭД-те келтірілген (бірақ француз сөзі ретінде), «Ребеск жұмысы; кішкентай және әдемі әшекей». Францияда «арабеск» алғаш рет 1546 жылы пайда болды және «17-шы ғасырдың соңында алғаш рет қолданылды» гротесктік әшекейлеуге, «соңғысының классикалық шығу тегіне қарамастан», әсіресе егер онда адам бейнелері болмаса – бұл айырмашылық әлі де жиі жасалады, бірақ үнемі сақталмайды. Келесі ғасырларда «гротеск», «мореск» және «арабеск» деген үш термин ағылшын, француз және неміс тілдерінде бір-бірін алмастыра отырып, кем дегенде ислам әлеміндегідей еуропалық өткеннен алынған сән стилдері үшін қолданылды. «Гротеск» біртіндеп өзінің негізгі қазіргі мағынасын алды, ол Помпеи стиліндегі римдік сурет салуға немесе ислам үлгілеріне қарағанда готика гаргульдері мен карикатураға көбірек қатысты. Осы арада «арабеск» сөзі Ислам өнерінің өзіне қолданыла бастады, ең кеш дегенде 1851 жылы Джон Раскин оны «Венеция тастары» кітабында қолданған кезде. Соңғы онжылдықтардағы жазушылар тарихи деректердің шатастырған апатынан сөздердің арасындағы мәнді айырмашылықтарды құтқаруға тырысты. Пьер Фюринг, орнамент тарихының маманы, былай дейді (осылай-ақ француз контексті): Он бесінші және он алтыншы ғасырларда мореск деп аталатын орнамент (бірақ қазір көбірек арабеск деп аталады) екіге бөлінген орамалармен сипатталады. Бұл негізгі мотивтер көптеген нұсқаларға жол ашты, мысалы, әдетте сызықтық сипаттағы бұтақтар белбеулерге немесе белбеулерге айналды. Мореск орнаментінің ерекшелігі – оның басталуы мен аяқталуын анықтау мүмкін емес. Тарихи есімі Орта Шығыстан шыққан, ол Еуропаға Италия мен Испания арқылы жеткен. Италиялық үлгілер осы...
Баспа
Арабеск стилі ең көп қолданылған сала – көркем баспа, мысалы, кітап мұқабаларын және беттерді безендіру. Қайталама геометриялық өрнектер дәстүрлі баспамен үйлесімді болды, себебі оларды металл әріптер сияқты жинап, баспаға түсіруге болады; дизайн мәтіннің мағынасына тікелей байланысты болмағандықтан, түрлі туындылардың көптеген басылымдарында қайта пайдалануға мүмкіндік берді. XVI ғасырдағы француз баспашысы Роберт Гранжон арабеск стиліндегі алғашқы толыққанды біріктірілген баспаны жасаған деп саналады, бірақ басқа баспагерлер бұрын да түрлі әшекейлерді қолданған. Бұл идея көп ұзамай көптеген баспагерлер тарапынан қабылданып, қолданысқа енді. XIX ғасырда қолданыстан шығып, Бодони мен Дидот сияқты баспагерлердің арасында қарапайым беттік дизайн танымал болғаннан кейін, бұл концепция Өнер және қолөнер қозғалысының пайда болуымен қайтадан танымал болды. 1890–1960 жылдар аралығындағы көптеген көркем кітаптарда арабеск әшекейлері бар, кейде жұмсақ мұқабаларда кездеседі. Көптеген цифрлық сериф шрифттерінде шрифт атмосферасына толықтыратын арабеск үлгілерінің элементтері бар; олар көбінесе жеке дизайн ретінде сатылады.