Кіріспе

Бангладеш Қарулы Күштерінің қорғаныс барлау бөлімі

Қарулы күштер барлау бас басқармасы, көбінесе DGFI аббревиатурасымен танымал, Бангладеш Қарулы Күштерінің қорғаныс барлау агенттігі болып табылады. Оның міндеті стратегиялық және топографиялық ақпаратты, негізінен адамдар арқылы (HUMINT) жинау, толықтыру және бағалау. Бангладештің барлау қауымдастығының маңызды мүшесі ретінде DGFI үкімет басшысы – Премьер-Министрдің өкілеттігімен бас директорға есеп береді және негізінен Премьер-Министрге, Бангладеш Кабинетіне және Бангладеш Қарулы Күштеріне барлау мәліметтерін ұсынуға бағытталған. 1972 жылы Қорғаныс министрлігінің басшылығы мен құзыретінде Құпия барлау басқармасы ретінде құрылған DFI, Бангладештің жаңадан құрылған қорғаныс министрлігінің негізгі барлау бөлімі ретінде ұйымдастырылды. Оның қызметі Қарулы Күштерге қатысты маңызды ақпаратты жинаумен шектелді. Агенттік 1977 жылғы тәртіпсіздіктер мен төңкеріс әрекетінен кейін, Бомбейден (Үндістан) Дакка халықаралық әуежайына (Тежгаон) JAL Flt. 472 рейсінің қашқындануы салдарынан күрт қайта ұйымдастырылды және дамыды. 1977 жылы қайта ұйымдастыру кезінде DFI уақытша Қорғаныс министрінен Дакадағы ZMLA жанындағы Әскери жағдайды бақылау және байланыс орталығының директорына бағындырылды және Президенттің басшылығымен жұмыс істеді. Дирекция бас басқарма деңгейіне көтеріліп, бюджеті мен материалдық-техникалық жабдықтамасы айтарлықтай артты, ал штаб-пәтері Дакка гарнизонына көшірілді. Агенттік қорғаныс күштерінің негізгі барлау бөліміне айналды, ол шетелдік әскери барлауды жинауға маманданған. Агенттік сол жылы қазіргі атауын ресми қабылдады. DGFI ресми түрде Бангладеш Қарулы Күштерінің үш түрінен әскери офицерлерден тұрады. Елдің барлау қауымдастығындағы рөлі дами келе жатқандықтан, DGFI-де құпия азаматтық қызметкерлер де бар екені хабарланды. DGFI-ның негізгі міндеті – Бангладеш Қарулы Күштерінің қолбасшылығына уақтылы және нақты барлау ақпаратын, сондай-ақ тактикалық қолдау көрсету. DGFI бюджеті құпия саналады, бірақ барлау агенттіктері арасында ең ірі бюджетке ие екені хабарланады. DGFI жылдар бойы шетелдік барлау, қарсы барлау, жасырын операциялар, қару-жарақтың таралуына қарсы күрес, радиоэлектрондық барлау, кибер барлау және терроризмге қарсы күрес сияқты салалардағы қызметін кеңейтті. Агенттіктің 2006 жылы құрылған терроризмге қарсы элиталық бөлімшесі CTIB ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіретін террористік ұйымдар туралы ақпарат жинауға, оларға енуге және бейтараптандыруға жауапты.

Тарих

DGFI 1972 жылы Қарулы күштер барлау басқармасы (DFI) ретінде құрылған. Агенттікті құрудың басты себебі – көрші және шетелдік қарулы күштерден, әсіресе Үндістан мен Пәкістаннан туындаған күтпеген қауіп-қатерлерді бақылау болды. DFI-нің штаб-пәтері Дакадағы Бейли жолындағы Сегунбагичада орналасқан. Құрылғаннан бастап DFI-нің міндеті жиналған барлау ақпаратын қарулы күштермен бөлісумен ғана шектелді. Жаңа құрылған DFI көп жетістікке жете алмады және Бангладештің басты барлау агенттігі – Ұлттық қауіпсіздік барлау қызметі (NSI) одан басым түсті. 2014 жылдың мамыр айында DGFI-нің жаңа монограммасы штаб-пәтерінде таныстырылды. Монограмманың ортасына орналасқан Лилия гүлі – тәуелсіз және егемен Бангладештің ұлттық гүлі, елдің этностық ерекшелігін көрсетеді. Лотостың айналасындағы сегіз сәуле – агенттіктің қызметіндегі патриотизм, адалдық, тәртіп, шоғырлану, еңкейю, сақтық және тиімділік символы. Төменгі жағындағы «Бангладеш» деген жазудың екі жағында екі жұлдыздан бар, жалпы саны төрт жұлдыз Бангладеш Конституциясының төрт негізгі қағидасын – ұлтшылдық, зайырлылық, социализм және демократияны білдіреді.

Ұйымдастыру құрылымы

Ұйымның негізгі құрылымын он екі бюро және он тоғыз бөлімше құрайды. DGFI-нің жалпы штаты шамамен 12 000 адамды құрайды. DGFI басшылығының тізбегі: бас директор (DG), бас директордың орынбасары (DDG), директор, аға қосымша директор, қосымша директор, директордың орынбасары және директордың көмекшісі. Мұнда әскери қызметкерлер міндеттеме бойынша тағайындалады. DGFI-де Бангладеш Қорғаныс министрлігінің Бас әкімшілік офицері тағайындаған кейбір азаматтық қызметкерлер де жұмыс істейді.

Терроризмге қарсы іс-қимыл бөлімі

Терроризмге қарсы күрес және барлау бюросы (CTIB) – DGFI-нің элиталық терроризмге қарсы барлау бөлімшесі. Бюро 2006 жылы DGFI-нің 2002 жылы құрылған терроризмге қарсы күрес бөлімінен бөлініп шықты. Бюро, Жедел әрекет жасау батальонымен (RAB) және Ұлттық қауіпсіздік барлау қызметінің (NSI) терроризмге қарсы күрес желісімен бірге құрылды. CTIB ішкі қауіп-қатерлер туралы ақпарат жинауға және оларға қарсы шаралар жүргізуге жауапты. CTIB агенттері Қарулы Күштер қатарынан таңдалып алынады және барлау мәліметтерін жинап, арнайы операцияларды жүзеге асырумен айналысады.

Функциялары мен қызметі

DGFI және оның қызметі бұқаралық ақпарат құралдары мен азаматтар үшін жоғары дәрежеде құпия және жасырын болып табылады. DGFI-ның функциялары мен басымдықтары жылдар бойы өзгеріп, елдің саяси жағдайы мен сыртқы саясатына байланысты әртүрлі болып келеді. DGFI-ның басты міндеті – шетелдік әскери барлау ақпаратын жинау, бірақ соңғы кезде агенттік экономикалық, саяси және сыртқы барлау саласындағы қызметін кеңейтті. DGFI әлемдегі өте аз ғана басқа құпия қызметтермен белсенді ынтымақтастық жүргізеді. Әскери сарапшылар субконтинентті барлау және қарсы барлау қызметінің ортасы деп атап, DGFI, ISI, CIA, FSB, R&AW, MSS, Mossad және MI6-ны Азия барлау аренасындағы маңызды күштер деп санайды.

Ерекше шетелдік операциялар

DGFI, кез келген басқа да барлау агенттігі сияқты, адамдар арқылы жеке жинау жолымен ақпарат жинақтайды. Олар ондаған жылдар бойы көптеген операциялар жүргізді.

Үндістан

Бангладеш DGFI агенті өзінің ұлтын жасырып, R&AW-ға қосылды, онда ол Диван Чанд Маллик ретінде танылды. Ол Үндістанның ұлттық қауіпсіздігіне нұқсан келтіретін маңызды ақпарат алғанын көрсетті. Ол 1999 жылы агенттікке қосылды және Шығыс Делиде тұрды. "RAW" жоғары лауазымды қызметкерінің шағымы бойынша Лодхи колониясы полиция бөлімінде оған қарсы алаяқтық және жалған құжат жасау ісі қозғалды. Кейін оның тұсы жоқ болды. DGFI жылдар бойы Солтүстік-Шығыс және Кашмирдегі үнділік сепаратистерге көмектескені үшін бірнеше рет айыпталды. Үндістан үкіметі мен БАҚ Бангладешті 2002 жылы Калькуттадағы американдық мәдени орталыққа жасалған шабуылға қатысқан деп айыптады. DGFI мен ISI-ді Ассам, Трипура және Бихарға қарсы координацияланған шабуылдарды жоспарлауда да айыптады. 2008 жылы Үндістанның жетекші газеті "DNA" Шығыс Үндістанда 100 DGFI операторы бар екенін жариялады. Газет агенттіктің бүкіл Үндістанда 7-ден 10 адамнан тұратын топтар құрғанын, олардың әрқайсысын DGFI-нің жоғары дамыған X бюросы басқаратынын мәлімдеді. Батыс Бенгалия полициясының барлау бөлімінің мәліметінше, Батыс Бенгалияда 15 X бюро агенті жұмыс істейді. Олардың әрқайсысы күрделі қару-жарақтарды қолдануда жақсы оқытылған, сонымен қатар Үнді-Бангладеш шекаралық аудандардағы көптеген тілдер мен диалектілерде еркін сөйлей алады. Үндістан барлау қызметінің мәліметінше, 2004 жылы "Пин-код" операциясы басталды. Операция DGFI-нің Батыс Бенгалия және Ассам штат үкіметтеріне ықпалын кеңейтуге бағытталған. Бірнеше сенімсіз дереккөздер 2008 жылы DGFI Батыс Бенгалиядағы заң шығарушы жиналыстың 70% бақылауына ие болғанын мәлімдеді. Агенттік Үндістандағы террористік қауіптің күшеюіне де кінәланды, бірақ үндістандық агенттіктер ешқандай дәлел ұсынбады. Дегенмен, кейбір үндістандық саясаткерлер мен БАҚ DGFI-ге қарсы көптеген айыптаулар мен теориялар таратты. DGFI-нің оң рөлі үшін үндістандық үкімет шенеуніктері де мақтады. Соңғы маңызды жетістіктердің бірі - DGFI-нің сәуір-мамыр айларында Үндістанда өтетін сайлауға орай Калькуттадағы террористік шабуылдың алдын алудағы тікелей қатысуы болды. DGFI Лашкар-е-Тайба және басқа да трансұлттық террористік ұйымдармен байланысты тұлғаларды мақсат етіп, бірқатар сәтті операцияларды жүзеге асырды, өйткені олар Үндістанның ұлттық қауіпсіздігіне ғана емес, Бангладешке де қауіп төндіреді. Үндістан үкіметінің өкілдері DGFI-ді шабуылды жоспарлауға қатысқан үш күдіктінің қамауға алуына әкелген сәтті операциясы үшін мақтады. 2020 жылдың 7 сәуірінде Шейх Мүжибур Рахманның кісі өлтірушілерінің бірі, отставкадағы капитан Абдул Маедті Бангладеш полициясының терроризмге қарсы және трансұлттық қылмысқа қарсы бөлімі ұстады. Калькутта полициясының мәліметінше, 22 ақпан күні ол CCTV камерасының түсірілімінде 4 денелі ер адамдардың артынан еріп бара жатқаны көрінген. Ұялы телефонның орналасқан жерін анықтау арқылы полиция Маедтің Хаурадан Малдаға (Батыс Бенгал) апарылғанын анықтады. Содан кейін ол Гувахатиден Шиллонгқа апарылып, Бангладешке кіру үшін Доуки шекарасынан заңсыз өтті. CBI мәліметінше, бұл DGFI-нің жасырын операциясы болуы мүмкін.

Непал

Бірнеше дереккөзге сәйкес, DGFI-дің 3-бөлімі Непал, Шри-Ланка және Бутан мәселелерімен айналысуға міндеттелген. Бірнеше үнділік жаңалықтар агенттіктері 2008 жылғы Ассамдағы жарылыстарға DGFI-дің қатысы бар екенін мәлімдеді. Хабарларға сәйкес, жоспар 15-17 қазан аралығында Катмандудан 30 шақырым солтүстікке орналасқан Дхулихель қаласында өткен үш күндік кеңесте жасалды. Дереккөздердің айтуынша, DGFI полковнигі Ахмед Суфи Солтүстік-Шығыс Үндістан штаттарын нысанаға алу үшін толыққанды жоспар құрды. ISI-ді генерал-лейтенант деңгейіндегі, Оңтүстік Азиядағы мәселелерді қадағалауға жауапты лауазымды тұлға өкілдік етті. Дереккөздердің мәлімдеуінше, ISI өкілі Үндістанның қауіпсіздік қызметтерінің күдігінен қашу үшін Пәкістаннан Дубай арқылы Дакаға, содан кейін "Biman Bangladesh" әуе компаниясымен Катмандуға барудың қиын жолын таңдады. 2014 жылы DGFI Непалда Үндістан Моджахедінің жетекші командирі Зия Ур Рехманды ұстады. Бұл операция Үндістанның R&AW және Непалдың құқық қорғау органдарының ресми сұранысы бойынша жүзеге асырылды.

Ұлыбритания

Бірнеше жетекші британдық газеттердің хабарлауынша, Ұлыбританияның ішкі істер министрі Жакки Смит, МИ5 және МИ6 жоғары лауазымды қызметкерлері Бангладештің Әскери барлау қызметінің бас басқармасының жоғары лауазымды өкілдерімен кездесу үшін Дакаға ұшып келді. Ол DGFI-ден британдық қауіпсіздік органдары күдікпен қараған бірнеше британдық азаматты тергеуді сұрады. Осының нәтижесінде бірнеше британдық күдікті DGFI-нің құпия тергеу орталығына, яғни Тергеу тобының (TFI) ұясына жеткізілді. Британдық жоғары комиссариаты бұл айыптауларды жоққа шығарып, басқа елдермен қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастығымыз біздің заңдарымызға және құндылықтарымызға сай екенін мәлімдеді. Жоғары комиссар Стивен Эванс Ұлыбритания мен Бангладештің барлау қызметтерінің белгілі бір салаларда, оның ішінде екі елдің қауіпсіздігіне қатысты ақпарат алмасуда ынтымақтастық жасайтынын мойындады.

Айғақтар

2008 жылы CNN жаңалықтарының өкілі Тасним Халил DGFI-ді де-факто әскери билікті жасыру үшін уақытша үкіметті пайдаланған әскерилерді сынағаны үшін ұстап, жиырма екі сағат бойы азаптаумен айыптады. Халил – талқыланған журналист және Бангладештің беделді журналистерінің көпшілігі оның мәлімдемесіне күмәнмен қарайды. Human Rights Watch ұйымы Бангладеш белсендісі Тасним Халилді Бангладеш Әскери Барлау қызметінің бас директоры бақылайтын камерада азаптап өлтіргенін көрсететін деректерді қоса отырып, баяндама жариялады. 2008 жылы бірнеше жетекші үнді газеттері DGFI-ді Солтүстік-Шығыс Үндістанда жұмыс істеуге айыптады. Бірнеше үндістандық саясаткерлер DGFI-ді ULFA ұйымын оқыту және қаржыландыру арқылы қолдап отыр деп айыптады. Бұл айыптауларды растайтын дәлелдер табылмады. Журналист Бертил Линтнердің «Шығыс үшін үлкен ойын» атты кітабында 1996 жылдың 29 сәуірінде Даккадағы DGFI қауіпсіз үйінде ULFA әскери бөлімінің басшысы Пареш Баруамен кездесуі баяндалған. 2009 жылы Бангладеш атқышушыларының көтерілісінен кейін Бангладеш қауіпсіздік күштері Бангладеш атқышушыларының (BDR) 6000-нан астам мүшесін ұстады. Қамауда отырған BDR-дың кем дегенде 47 мүшесі қамауда қайтыс болды. DGFI оларды өлімге дейін азаптап өлтірген деп айыпталды. DGFI-ның штаб-пәтерінде, Дакка округінің Качухетінде орналасқан көптеген бөлмелерде азаптау камералары жұмыс істеді. 2011 жылы британдық The Guardian газеті DGFI бірнеше британдық азаматтарды белгісіз азаптау камерасында азаптауда деп айыптады. Осы қылмысқа қатысқандардың бірі – британдық азамат Жамил Рахман, DGFI оны екі жылдан астам уақыт бойы қайта-қайта азаптауда деп айыптады. Ол сондай-ақ британдық MI5 құпия бөлімінің DGFI-мен жұмыс істегенін айыптады. Бұл айыптауларды растайтын дәлелдер табылмады. 2015 жылы DGFI Бангладештің екі ірі газетінде ірі компаниялардың жарнамаларын тоқтатуға айыпталды; күн сайынғы Prothom Alo және Daily Star, бірінші айда 2 миллион долларлық шығынға әкелді. Grameenphone-да 55% үлесі бар Telenor компаниясы DGFI-нің жоғары лауазымды шенеуніктер оларды осы екі газетте жарнамалауды тоқтатуға мәжбүрлегенін мойындады. Алайда басқа ірі корпорациялар бұл мәселеге қатысты пікір білдіруден бас тартты. «Бізге клиенттеріміз Prothom Alo және Daily Star газеттеріндегі жарнамаларды тоқтату керектігін хабарлады», - деді Алам. «Біз бастапқыда журнал қосымшаларында жарнаманы жалғастыра бердік, бірақ оны да тоқтаттық». 2018 жылы Бангладештің Бас судьясы Сурендра Кумар Синха DGFI-ді ол бас тартса, «ауыр салдарға ұшырататыны» туралы қорқытып, оны отставкаға кетуге мәжбүр етті деп айыптады. «Жұмған арман: заңның үстемдігі, адам құқықтары және демократия» атты даулы кітабында ол DGFI-ның қатыгездікпен айналысуын сипаттап, оны Гитлердің Гестапосымен салыстыруға болады. Синаның бұл мәлімдемесін бірнеше жоғары деңгейдегі заң қызметкерлері, соның ішінде бас прокурор Махбубей Алам жоққа шығарды, ол «С.К. Сина бұл кітапты фактілерге емес, өзінің қиялына сүйене отырып жазды» деп мәлімдеді. Бұл кітапты елеулі қабылдауға қажеті жоқ. 2020 жылы Al Jazeera-ның тергеу баяндамасында DGFI Израильден жасалған жаппай бақылау жабдығын сатып алды деп айыпталды. Бұл баяндамада Венгрияда МОССАД қызметкерлері мен DGFI қызметкерлерінің құпия кездесуі туралы айтылған. Бангладештің Израильмен дипломатиялық қарым-қатынасы жоқ және Израильмен сауда жасауға тыйым салынған. Бангладеш армиясы бұл айыптауларды ресми мәлімдемеде жоққа шығарды. 2022 жылы DW неміс телеарнасы Бангладештің бас қаласы Даккада Бангладештің күштері бар барлау қызметінің бас директоры (DGFI) заңсыз құпия тұтқындау және азаптау камераларын басқаратынын хабарлады. Бангладеш үкіметі тұтқындардың нақты санын жариялаған жоқ. Дегенмен, «Америка дауысы» мен DW Bangla жаңалықтарының ашып берген суреті Дакканың белгісіз бір жерінде көптеген жалғызбасты камераларды көрсетті. Тұтқындар оппозициялық Бангладеш Ұлттық партиясының және Бангладештің қазіргі Ауами лигасы бастаған үкіметін сынға алған қарапайым азаматтардың өкілдері екені хабарланды. Баяндамаға сәйкес, Дака лагері тұтқындардың көздері байланған жерлердің бірі.