Кіріспе

Польшаның PKN Orlen компаниясының еншілес кәсіпорны Orlen Lietuva (бұрынғы Mažeikių Nafta) – польшалық PKN Orlen компаниясының еншілес кәсіпорны болып табылады және ол Мажейкяй мұнай өңдеу зауытымен, сондай-ақ Литвадағы мұнай өңдеу орнатылымымен иеленеді, бұл Балтық елдеріндегі жалғыз мұнай өңдеу зауыты.

Тазарту зауыты

Мажеики қаласының жанында орналасқан Мажеики мұнай өңдеу зауытының жобалық қуаты жылына 15 миллион тонна шикі мұнайды өңдеуге арналған. Дегенмен, 8 миллион тонна шикі мұнайды өңдеу тиімдірек, ал қалған қуаты басқа шикізатты өңдеуге пайдаланылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, негізгі шикізат – Ресейдің «Дружба» құбыр желісі арқылы тасымалданатын шикі мұнай болған, бірақ 2006 жылдың шілдесінен бастап Ресей аумағында осы жүйенің тиісті тармағы жөндеу жұмыстары үшін жабылды. Қазір шикі мұнай Бутинге мұнай терминалы арқылы жеткізіледі (төменде қараңыз). Мажеики мұнай өңдеу зауыты – Балтық елдеріндегі жалғыз мұнай өңдеу зауыты.

Құбыр желісі

Mažeikių Nafta жалпы ұзындығы шамамен 500 километр болатын құбырлар жүйесін пайдаланады. Бұл жүйеге Біржай және Йонишкиске жақын орналасқан екі сорғы станциясы, Мажеикия мұнай өңдеу зауытына және Бутинге терминалына мұнай құбырлары, Вентспилс қаласына жететін шикі мұнай құбыры, сондай-ақ сол жерге дизель отынын тасымалдайтын тағы бір өнім құбыры кіреді. Литвада құбырлар құрылысы 1966 жылы басталды, ал алғашқы шикі мұнай 1968 жылы осы құбырлар арқылы жіберілді. 1992 жылы Литва құбырларын басқару үшін Naftotiekis компаниясы құрылды, ол 1998 жылы Mažeikių Nafta компаниясының құрамына қосылды.

Бутинге теңіз терминалы

Бутинге мұнай терминалы – Мажейкю Нафтаға тиесілі нысан, ол Литва жағалауындағы Балтық теңізінің жыл бойы мұзсыз аймағында, Палангадан солтүстікке қарай Бутинге қаласына жақын орналасқан. Жоба 1995 жылы терминалды салу және пайдалану мақсатында Būtingės Nafta компаниясы құрылған кезде басталды. 1998 жылы Būtingės Nafta Мажейкю Нафта компаниясына қосылды. Бірінші танкер 1999 жылдың жазында Бутингеде жүктелді және YUKOS шикі мұнайын қабылдады. Терминал жылына 14 миллион тоннаға дейін шикі мұнай экспорттауға қабілетті, сонымен қатар импорт терминалы ретінде де жұмыс істей алады. Құрылыс кезінде теңіз және жер асты суларын тексеруді қамтитын экологиялық мониторинг бағдарламасы енгізілді. Терминал жұмысын бастағаннан кейін, экологиялық мониторингтің кеңейтілген бағдарламасы іске қосылды. Бұл бағдарламаға компьютерлік ақауларды анықтау жүйесі де кірді. Бутинге терминалының кешеніне шикі мұнай құбыры (ол нысанды Мажейкяи мұнай өңдеу зауытымен байланыстырады), құрлықтағы терминал жабдықтары мен Бутингедегі резервуарлар, теңіздегі құбыр желісі және 7 км қашықтықта орналасқан бір нүктелі буй (SPM) кіреді. Компания алғаш рет 1999 жылы Литва үкіметімен жекешелендірілді, оны АҚШ-та орналасқан Williams Companies тобы сатып алды. Кейін Williams қаржылық қиындықтарға тап болды және олардың Мажейкю Нафтадағы үлесін ресейлік Yukos компаниясы сатып алды. Алайда, 2003 жылы Yukos Ресей билігімен келіспей, миллиардтаған доллар салық төлеуге міндеттелді. Банкроттыққа бет бұрған Yukos өзінің активтерін, соның ішінде Мажейкю Нафтаны сата бастады. Бірнеше айлық келіссөздерден кейін, поляк компаниясы PKN Orlen ұсынған балама ең тиімді деп танылды және таңдалды. Бұл Литва үшін де қажетті болды, себебі ел ұлттық қауіпсіздік мақсатында мұнай өңдеу зауыты мен инфрақұрылымды ресейлік мүдделер сатып алуына жол бермеуге тырысты. Orlen мен Yukos International арасындағы соңғысының компаниядағы 53,7% үлесін сатып алу туралы келісім 2006 жылдың маусым айында жасалды. Бірнеше аптадан кейін PKN Orlen Литва үкіметімен қосымша 30,66% сатып алу туралы келісімге қол қойды. Еуропалық Одақтың реттеуші органы 7 қарашада келісімді мақұлдады, ол Еуропалық экономикалық аймақтағы бәсекеге немесе оның маңызды бөлігіне елеулі зиян келтірмейді деп шешті. Бұл ресейлік инвесторлардың мұнай өңдеу зауыты мен инфрақұрылымды сатып алуына жол бермеу мақсатында жасалды. Қазір Ресейдің шикі мұнайы Бутинге мұнай терминалы арқылы транзиттен өтеді.

Өрт

2006 жылғы 12 қазанда сағат 14:30-да зауытта ірі өрт шықты. Оның себебі ағып кету болған деп саналады. Өрт сол күні кешкі сағат 20:00-ден кейін сөндірілді, бірақ келесі күні де шағын өрттерді сөндіру жұмыстары жүргізілді. Өрт кезінде 50 метрлік вакуумдық мұнара құлап, мұнай өнімдері ағып шықты және бірнеше жарылыс естілді; өрт бір мезгілде 800 шаршы метрді қамтыды. Апат орнына 23 өрт сөндіру машинасы жеткізілді, ал куәгерлердің айтуынша, өрт 150 метрге дейін көтеріліп, бірнеше километрден көрінді. Қара түтін бұлты алыстан көрініп, жақын маңдағы Латвия шекарасына қарай итерілді. Қызметкерлердің арасында жарақат алғандар болған жоқ. Зауыттың жалпы өндіріс көлемі мен табысына қарағанда, зиян елеулі болғанымен, күтілгендей үлкен болмады. Бастапқыда өрттен кейін түрлі БАҚ PKN Orlen компанияны сатып алу келісімі орындала ма деген күдік білдірді (бірақ Orlen өкілдері бұл туралы дереу мәлімдеме жасап жоққа шығарды). Ақырында, өрт сатып алу процесіне кедеріс келтірмеді. Түрлі беделді тұлғалар өрттің апат емес, Ресейдің энергетикалық компанияларының компанияны сатып алу мүмкіндігінен айырылғаны үшін жасаған өндірістік саботаж болуы мүмкін деген күдіктерді таратты. Ресей Думасының вице-спикері Константин Косачев өрт басталғанға бірнеше сағат бұрын "литвалықтар қандай серіктестерді таңдау керектігін түсінгенше, мұнай өңдеу зауытындағы тұрақсыздық жалғаса береді" деген мәлімдеме жасады.