Кіріспе
Кескелтірлер Physignathus cocincinus – Қытайдың оңтүстігінде және құрлықтық Оңтүстік-Шығыс Азияда таралған агамд кескелтірлер түрі. Кувьедің бастапқы жазуы "Phyhignat,us cocincinus" баспа қатесі болуы мүмкін. Cocincinus атауы француз тіліндегі Cocincine терминінен алынған, ол Cochin china (Вьетнамның бұрынғы атауы) жеріне сілтеме жасайды. 19 және 20 ғасырларда агамд кескелтірлердің бірнеше түрі Кувьенің Physignathus туысына жатқызылды. Олар жеке туыстарға қайта жіктеліп, Physignathus туында тек бастапқы P. cocincinus түрі қалды. Мысалы, Австралия су айдаһары (Intellagama lesueurii) тарихының көп бөлігінде Physignathus lesueurii деп белгілі болды. Көптеген генетикалық талдауларға сәйкес, Physignathus cocincinus – агамд Amphibolurinae қосалқы туысының туыс таксоны немесе ең төменгі (алғашқы тармақталған) түрі. Барлық басқа амфиболурин түрлері Австралия мен Жаңа Гвинеяда таралған, оның ішінде сақалды айдаһар (Pogona spp.), жеңілбас айдаһар (Chlamydosaurus kingii), тікенді айдаһар (Moloch horridus), Австралия су айдаһары және тағы да басқалары бар. 2000 жылғы мақалада Physignathus cocincinus австралиялық амфиболурин түрлерінен 120 миллион жыл бұрын бөлініп шыққандығы көрсетілген.
Physignathus cocincinus is a species of agamid lizard native to southern China and mainland Southeast Asia. Cuvier's original spelling, 'Phyhignat,us cocincinus', is likely a printing error. The epithet cocincinus is from the French term Cocincine, for the type locality Cochin china (an exonym of Vietnam). During the 19th and 20th centuries, several other species of agamid lizards were placed in Cuvier's genus Physignathus. These have been reclassified into separate genera, leaving Physignathus with only the original species P. cocincinus remaining. For example, the Australian water dragon (Intellagama lesueurii) was known as Physignathus lesueurii for much of its history. According to most genetic analyses, Physignathus cocincinus is the sister taxon or the most basal (earliest branching) species of the agamid subfamily Amphibolurinae. All other amphibolurines are native to Australia or New Guinea, including bearded dragons (Pogona spp. ), the frilled lizard (Chlamydosaurus kingii), the thorny devil (Moloch horridus), the Australian water dragon, and many others. A 2000 paper estimated that Physignathus cocincinus diverged from the Australasian amphibolurines up to 120 million years ago,
Кірісілген популяциялар
Қытайлық су айдаһарларының енгізілген популяциясы Гонконгте орналасқан, бұл, әдетте, босатылған үй жануарларынан туындаған. Алғашқы хабарлар 2004 жылы Цинь-И аралынан келді, бірақ Гонконгтағы популяция бірнеше босатылыстан пайда болған болуы мүмкін. 2010 жылдан бері Тайваньдың Жаңа Тайбэй қаласында дамыған тағы бір популяция қалыптасты. 2013-2017 жылдар аралығында Тайваньның жергілікті фаунасына тигізетін әсеріне байланысты жүздеген кесірткелер қырылды. Малайзия мен Флоридадан да енгізілген жекелеген особьдар туралы хабарлар келіп түсті (бірақ олар көбеймейді). Смитсон ұлттық жануарлар бағындағы аналық 2016 және 2018 жылдары көптеген дамылмаған және сәулетсіз жұмыртқалармен бірге тірі ұрпақтар өршітті. Сақталған екі ұрпақ геномдағы жеті микросателлиттік локуста гомозиготалық немесе гемизиготалық жағдайда. Жыныстық көбею болған жағдайда мұндай жағдай болуы қиын, себебі жеті микросателлиттік локустың кем дегенде біреуі гетерозиготалық болуы керек еді. Physignathus cocincinus – партеногенез арқылы көбейтін жалғыз агамид, алайда төмен шағылысу деңгейі бұл эволюциялық стратегия емес, жай ғана кездейсоқ оқиға екенін көрсетеді.
Қауіп-қатерлер мен қорғау
Кейбір аймақтарда кең таралған болса да, қытай су айдаһары тұрақты және шектеусіз қауіптерге тап болып, табиғи популяциясы үздірілмей кеміп келеді. Вьетнамның түрлерді сақтау тізімдерінде ол "Көмектеуді қажет ететін" санатында, ал Таиланд пен Қытайда – "Қауіптің астында" саналады. 2022 жылғы ұсыныс бойынша, 2023 жылдан бастап қытай су айдаһары CITES II қосымшасына енгізілді (экспорт үшін CITES мақұлдаған рұқсат талап етіледі). Гонконгтағы жасанды түрде қоныстандырылған популяциялардың тығыздығы, туған жері Вьетнамдағы популяцияларға қарағанда әлдеқайда жоғары (100 метрге шамамен 114 дана).
Аңшылық және үй жануарларын сату
Бұл түрге ең қауіпті нәрсе – еті үшін аулау және үй жануарлары саудасы. 2016 жылы 21 ауылдық аңшылар тобымен жасалған сұхбаттарға сәйкес, су айдаһарлары Тхуа Тхен Хуэ аймағында тұзақтарға түсуі және қолмен ұсталуы жиі және оңай болатын мақсат. Аң аулау қысымы мамыр және маусым айларында ең жоғары болады, олардың үлкен мөлшері мен айқын сыртқы түріне байланысты ересек еркектерге басымдық беріледі. Бұл сәуір айымен салыстырғанда маусым айында ересек еркектер санының азаюымен сәйкес келеді. Су айдаһарларының еті көбінесе жергілікті мейрамханаларға сатылады, ал жұмыртқалары дәстүрлі медицинада қолдану үшін күріш шарабында сақталады. Терісі мен былғарысы да саудаланып, экспортталады. Жабайы су айдаһарлары әлеуметтік желілерде үй жануарлары ретінде Вьетнам тұрғындарына және Еуропа мен АҚШ-тың халықаралық нарықтарына ұсталып, сатылады. Вьетнамда ет үшін сатылатын қытай су айдаһарларының саны үй жануарлары ретінде сатылатындардан шамамен бес есе көп. Еуропаға экспорт 1975 жылы басталды және соңғы онжылдықтарда қарқынды дамыды. 2010 жылдан 2018 жылға дейін Еуропалық Одаққа жылына шамамен 7000 тірі қытай су айдаһары экспортталды. Олардың шамамен 89% Вьетнамнан келіп түседі, бірақ олардың өндірісі (жабайыда ұсталған немесе шаруашалықта өсірілген) туралы ақпарат Еуропаға тіркелген экспорттың 13% -дан кемі үшін ғана қол жетімді. АҚШ-қа экспорт соңғы кездегі төмендеуге қарамастан одан да жоғары: 2002 жылдан 2011 жылға дейін жылына орташа есеппен 81 000, ал 2013 жылдан 2017 жылға дейін жылына шамамен 48 000 экспортталды. АҚШ-қа экспортталатын су айдаһарларының басым бөлігі Вьетнамнан шыққан. Кем дегенде 95% жабайыда ұсталған, ал шамамен 3% Вьетнамда шаруашалықта өсірілген деп хабарланған. Вьетнамнан алынған кейбір жекелемелер басқа елдерден жиналған болуы мүмкін, Вьетнам порттарын транзиттік орталық ретінде пайдаланған. Шаруашалықта өсіру – тиімді, бірақ шектеулі сақтау стратегиясы; қытай су айдаһарлары шаруашалықта оңай көбейеді, бірақ сұранысқа қарсы тұру үшін жеткілікті деңгейде емес. Вьетнамда шаруашалықта өсіру бағдарламаларының жұмыс істеп жатқанына тікелей дәлел жоқ, шаруашалықта өсірілген экспорт туралы мәлімдемелерге қарамастан.
Өркеннің жоғалуы
Кішігірім қауіп, бірақ әсерлі, – су айдаһарларына тірек болатын орманды өзендердің мекендеу орындарының нашарлауы немесе жойылуы. Тхуа Тхен Хуэде заңсыз ағаш кесу және ірі жол құрылысы жобалары Нам Донг және А Луой аудандарындағы шығындарға ішінара себеп болуы мүмкін. Пхонг Диен ауданының жоталы жерлерінде бұл қысымдар аз байқалады, себебі онда халық санының азаюы сол деңгейде емес сияқты. Ағаш кесу және ауыл шаруашылығы және туризм инфрақұрылымын кеңейту Солтүстік Вьетнамдағы қолайлы мекендердің азаюына да әсер етеді. Көмір өндіру, өзендердің ластануы және климаттың өзгеруі де түрге қауіп төндіруі мүмкін, бұл аймақтағы экологиялық жағынан ұқсас бауырымен жорғалаушылар үшін де байқалады, мысалы, қытай крокодилді кекірегі (Shinisaurus crocodilurus). Атауына қарамастан, қытай су айдаһары Қытайда өте сирек кездеседі, онда Вьетнамдағы популяциялар сияқты, бөгет салудан да қауіп төндіреді. Камбоджа мен Лаоста лайықты дамылмаған мекендеу орындары сирек. Тайландта кездесетін қытай су айдаһарларының саны тұрақты және жергілікті жерлерде көптеп таралған, себебі олардың ареалы Хао Яй және Намток Флио ұлттық парктері сияқты қорғалатын аумақтармен шектеседі.