Кіріспе

Берк (bɛʁk), кейде Берк-сюр-Мер (bɛʁk syʁ mɛʁ, әдеби мағынасында "Теңіз жағасындағы Берк"; Пикард: Berck su Mér) деп те аталады, Францияның солтүстігіндегі Па-де-Кале департаментіндегі коммуна. Ол Маркентерре аймақтық паркінің, құстарды зерттейтін табиғи қорықтың ішінде орналасқан.

География

Аути өзенінің сағасының солтүстігінде орналасқан Берк қаласының үлкен құмды жағажайлары мен солтүстікке қарай Англия арнасына қарап жатқан, шөппен жабылған әсерлі құм төбелері бар. Қала екі бөліктен тұрады: шығысында – ескі балықшы қаласы Берк-Виль, ал батысында – теңіз жағалауы Берк-сюр-Мер.

Топонимика

Берк ғасырлар бойы әртүрлі формада кездеседі: 1215 жылғы Бергис және Берк жазбалары, 1282 жылғы Биерк. Оның шығу тегі герман тіліндегі "berg" – "төбе", "тау" сөзінен болған деген болжам бар. Қазіргі голланд тілінде "көңіл" деген мағынадағы сөз berk. Голландия тілінде бұл атау Berk aan Zee.

Тарих

Ескі қала бұрын балық аулау порты болған, 1301 жылы 800 тұрғыны бар 150 үйі болғаны тіркелген. Жергілікті тұрғындар оны фойер деп атаған ортағасырлық ағаш маяк құм үстіне салынған және көмір мен отынмен жарықтандырылған, бірақ ол бірнеше рет өртенді. Бір рет, кем дегенде, жүз жылдық соғыста ағылшындар мен француздар арасындағы үздіксіз қақтығыс салдарынан болды. Хроник Энгерран де Монстреле 1414 жылы Каледегі ағылшын гарнизоны оңтүстікке шабуыл жасап, қаланы өртеп жібергенін айтады. Соңында, 15 ғасырда маяк орнына тас мұнара салынды, оның қасына 15 ғасырда шіркеу салынды, бірақ бұл оны одан әрі апаттан сақтап қалмады. 1544 жылы Монтрейдің екінші қоршауында ағылшындар оңтүстіктен шабуылдап, Берк арқылы өткен кезде 200 үйді, шіркеуді және диірменді өртеп жіберді. Француздар қоршаудан құтқару үшін келген кезде, қаланың қалған бөлігін өртеп жіберді. Кейіннен шапел мұнарамен біріктіріліп, қазіргі Сент-Жан Баптист шіркеуіне айналды, бірақ мұнара теңіз шегініп, 1,5 километр қашықтыққа кеткеннен кейін ғана қоңырау мұнарасына айналдырылды. Осы себепті, қазіргі ауыл мен теңіз жағалауы арасындағы бөлініс сақталған. Соның салдарынан, қайықтардың түбі тегіс етіп жасалды, оларды жағаға тартып, аулауды арбамен алып жүруге болатын (төмендегі Эжен Буденнің суретін қараңыз). 19 ғасырдың ортасында Берк туберкулезді емдеуде емдеуші рөл атқарды. Теңіз ауруханасы 1869 жылы Евгения императрицасымен ашылды. Ауруларды, демалысқа және қалпына келтіруге мұқтаж адамдарды емдеу үшін жақын арада басқа ауруханалар мен қайырымдылық ұйымдары құрылды. Осы кезде теңізде шомылудың емдік қасиеттері туралы кеңінен айтылды және қала, Парижден үш сағаттық сапар деп жарнамаланып, теміржолдың көмегімен туризмді дамыта бастады. Бастапқыда Калеге баратын басты жолдағы Вертон қаласында тоқтауға тура келді, бірақ 1893 жылы аймақтың басқа қалаларымен байланыстыратын тармақ желісі салынды. Жолаушыларды тасымалдаудан басқа, Берк-Виллдегі кірпіш зауытынан жүк тасымалы да жүзеге асырылды. Жергілікті тұрғындар оны ізбезе жолы үшін "ле Тортильярд" деп атады, ол 1955 жылы жабылды. Берк Пляжтан Париж Пляжға дейін төбелер арқылы солтүстікке қарай тар жол желісі салынды, Ле Туке сол кезде осылай аталды. Ол 1909 және 1912 жылдар аралығында Мерлимонт арқылы кезең-кезеңмен салынды, бірақ уақыт өте келе құмға көміліп, 1929 жылы жабылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде теңіз жағалауы нацистік Атлантика қабырғасының құрылысымен бұзылды және қала 1944 жылы одақтастардың шабуылы кезінде бомбалаудан зардап шекті. Бұл ежелгі балық аулау өнеркәсібінің құлдырауына әсер етті, ол ғасырдың басында 150-ге жуық қайықтан тұрды және 1960 жылдары толығымен жойылды. Бүгінде, аурухана секторы экономикалық тұрғыдан маңызды болып қала береді, қала өзін тағы да туристік орталық ретінде насихаттап жүр. Опал жағалауындағы ұсақ құмды жағажайлары бар теңіз серуендеу орны, ол әлі де құм яхтингі және серфинг сияқты жаңа спорт түрлерінің орталығы болып табылады. Бұрынғы Берк Пляж теміржол станциясы казиноға айналдырылды. 1974 жылы қала Германиядағы Бад-Хоннеф қаласымен, ал 1981 жылы Англиядағы Хайт қаласымен бауырластық байланыс орнатты.

Ғимараттар

Сент-Жан Баптист шіркеуі 1954 жылы қайта жаңартылды, ал оның қабырғаларындағы 15 ғасырлық мүсіндері бояумен бөлініп көрсетілді. Хор және қоңырау мұнарасы қазір ескерткіштер тізіміне енгізілген. Нотр-Дам де Сабель шіркеуі 1886 жылы жағажай базар алаңында ашылды. Ондағы 1500 орын, маусымдық демалыс жасаушылар мен теңіз ауасынан ем алатын көптеген медициналық орталықтардың науқастары үшін арналған. Хор қабырғаларында картиналар бар. Медициналық орталықтарынан басқа, жағажай аймағы 19 ғасырдың екінші жартысында бай адамдарға қызмет көрсетті және сәнді виллалар, қонақ үйлер мен ыңғайлы жағдайлармен толып қалды. Олардың ішінде әдемі казинолар болды, олардың ең ірісі – «Эден», сондай-ақ «Гранд Казино де ла Плаж» деп белгілі, онда театр мен музыка залы бар еді. Бұл ғимарат 1944 жылы қирады, бірақ оның теңдесі жоқ көркем бәсекелесі – «Курсаль» сақталды. 1913 жылы сәнді қонақ үй мен казиноны біріктіруге тырысқан «Cottage des Dunes» коммерциялық жағынан сәтсіз аяқталды. Қысқа ғана уақыт аурухана ретінде пайдаланылғаннан кейін, ол ресми мақсаттар үшін қолданысқа берілді. Бомбалаудан зардап көрмеген тағы бір ресми ғимарат – 1893 жылы салынған қала әкімшілігі, оның қабырғаларында Ян Лавеццари салған суреттер бар. Иоанн Баптисттің тас мұнарасы маяқ ретінде қолданыстан шыққаннан кейін, бастапқыда өзен сағасындағы құмдарды белгілеу үшін дюналарда ілініп тұрған қарапайым май шаммен ауыстырылды. Екі жылдан кейін күзетші үйінің үстіне 10 метрлік мұнара орнатылды, бірақ 1861 жылы теңіз ауруханасы салынғанда және 1868 жылы жаңа, биік мұнара тұрғызылғанда ол көрінбей қалды. Жергілікті тұрғындар «әке мен бала» деп атаған екі ғимарат 1944 жылы немістер оларды жарғанға дейін бірінің қасына бірін орналасқан еді. Жорж Турри жобалаған қазіргі бетон маяк 1951 жылы аяқталды және биіктігі 45 метрге жетеді. Оның жарығы алыстан көрінеді.

Аэронавигациялық эксперименттер

Теңіздің тұрақты желдері және көрші дюналардың құратын жоғары көтерілу ағыны бір кезде қаланы бірнеше әуе шаруашылығы тәжірибелерінің орталығына айналдырды. Бұл 19 ғасырдың соңғы онжылдықтарында адамсыз желкендермен фотосуретке түсірудің алғашқы сынақтарынан басталды. Жергілікті жерде алғашқы жұмыстарды 1887 жылы ағылшын метеорологы Э. Д. Арчибальд бастады, одан кейін келесі жылы Артур Батут, ал 1889-1891 жылдары Эмиль Венц қосылды. Тәжірибелер 1914 жылға дейін жалғасты, ал кейбір фотосуреттер пошта карточкаларында коммерциялық мақсатта пайдаланылды. Қалада 1917 жылдан бері әуежай бар. Бұл, ішінара, 20 ғасырдың басында аймақ әуеге көтерілу жарысына үлес қосуының нәтижесі болды. Алғашқыда инженерлік мамандықты оқыған суретші Ян Лавеццари 1904 жылдың ақпанында Мерлимонт құм төбелерінен қос латин туалды желкенді аспалы ұшқышты сынақтан өткізді. Одан кейін, сол көктемде Габриэль Воазин келді, ол Райт ағай-інілерінің үлгісімен жасалған ұшқышта сынақ ұшу жасады және бірнеше секундтың ішінде 50 метрге дейін көтерілді. Оның бұрынғы серігі Луи Блерио Беркте ұшуды ешқашан сынап көрмеді, бірақ ол 1911 жылы құм яхтасын (l'aeroplage) жасап, сынақтан өткізді және 1913 жылы құмдағы алғашқы жарысты ұйымдастырды. 1966 жылдан бері жергілікті Эол клубы алты сағаттық төзімділік жарысын өткізіп келеді. 1986 жылдан бері әр сәуір айында құмда жыл сайынғы желкендер фестивалі өтіп, әртүрлі елдерден келген көркем және жаңашыл туындыларды тартады.

Халық саны

Тұрғындары беркуаздар деп аталады. Соңғы екі ғасырда қала халқының саны тұрақты түрде өсті, 1793 жылғы халық санауында 983 адамды құрады, бұл 1301 жылы тіркелген 800-ден сәл ғана көп. 1851 жылы бұл көрсеткіш екі есеге артып, 2216-ға жетті, ал сол ғасырдың екінші жартысындағы коммерциялық дамудан кейін 1901 жылы 7799-ға дейін өсті. 1936 жылға қарай ол тағы да екі еседен астамға көбейді (16 700), бірақ 1946 жылы 11 529-ға төмендеді және 2017 жылғы мәліметтер бойынша 14 189 адамды құрады. Эжен Буден алғаш рет 1874 жылы келді және келесі жиырма жыл ішінде Беркті бейнелейтін 120-ге жуық картина жазды. 1876 жылы Людовик Наполеон Лепик одан ілесіп, осы жерге қатты әсерленіп, студия ашып, 1885 жылға дейін жылдың жартысын аймақты және балықшылардың өмірін суреттеуге арнады. Олардың жолын жергілікті отбасылардың ұлдары жалғастырды, олар шамамен 1914 жылға дейін «Берк мектебі» деп аталды. Олардың қатарында Лепиктің өнерге баулыған Франсис Таттеграйн, Лепиктің досы, қала архитекторларының ұлы Ян Лавеццари және Эжен Тригуле (1864–1910) болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қала мен оның тұрғындары Руссель және Луи Монтейгу (1905–1988) арқылы көркемдік тұрғыда бейнелене берді. Соңғысының ерекшелігі – интерьердегі балықшылардың суреттері. Осы және басқа Опал жағалауы суретшілерінің коллекциясы 1979 жылы Берктің ескі жандармериясында орналасқан қалалық мұражайда ашылды, ол 19 ғасырдың соңында Эмиль Лавеццари салған.

Берк өнер саласында

Беркті өз жұмыстарында бейнелеген шағын суретшілердің арасында Пауль Лауге (1853–1937); Эжен Чиго (1860–1923), 1893 жылы мұнда студиясы болған; және демалыс күндері аймақта сурет салған және фотосурет түсірген судья Жорж Марониз бар. Тағы екеуі қаланың медициналық жағдайларына байланысты келді. Альберт Беснард 1895 жылы туберкулезбен ауырған ұлының емделуі үшін келді. Ұлының жазылуына алғыс айту ретінде Беснард пен оның әйелі Шарлотта 1898–1901 жылдары Казин Перрошо институтындағы капелланың қабырғаларын безендірді. Сол уақытта ол майлы бояулармен суреттер салып, гравюралар жасады. Жан Ларонзе (жоғарыда қараңыз) да 1904 жылы осы себеппен келді және қалада болған кезінде бірнеше картина жазды. Сильвия Платтың "Берк Плаж" атты ұзын поэмасында қала жағымсыз сипатталады. Ол 1961 жылы Беркте болып, бір жылдан кейін поэманы жазды, онда Берк ауруханасындағы соғыстан қайтқан мүгедек жауынгерлер туралы естеліктері мен көршісінің жақындағы қайтысы және қоштасу рәсімі туралы әсерлері араласқан. Жан-Поль Сартрдың "Сурсис" ("Мерзім") романында Шарль кейіпкері Екінші дүниежүзілік соғыс басталмас бұрын Берктегі әскери госпитальден эвакуацияланады. Қала Кристиан Морель де Саркустың "Une année à Berck" ("Беркте бір жыл") романында да кездеседі (Париж, 1997).

Тіл

Бастапқыда бұл жердегі тұрғындар пикард тілінде сөйлеген, содан балықшылар қолданатын бірнеше тіркес пайда болған. Қазір ол стандартты француз тіліне ығысып, қолданысы азайғанмен, оны сақтап қалуға тырысатындар бар. Беркте пикард тілінің қауымдастығы бар, "Т'ин сувьин ту?" және жергілікті диалектті лингвистикалық зерттеулер жүргізілді. Олардың ішінде ақын Эдуард Гранделдің "Берк диалектісінің сөздігі" (Пикардия университеті, Амиен, 1980), Люсьен Тетудің "Берк сөйлесінің глоссарийі" (Пикардия тілдік қоғамы, 1981) және оның "Берк тұрғындарының сөзінде: Нақыл сөздер мен мақал-мәтелдер, лақап аттар" (Пикардия тілдік қоғамы, 1988) кітаптары бар. Пикард диалектісінің ақыны Ивар Ч'Вавар 1951 жылы осы қалада дүниеге келді. Қазір ол Амиенде тұрса да, осы қала туралы жиі жазған, ең белгілісі – 1997 жылы жарық көрген "Берк" (поэма).

Тұлғалар

Анет Мессажер, тұжырымдамалық суретші. Жан Доминик Боби, француз тіліндегі ең көп сатылған «Le scaphandre et le papillon» кітабының авторы, бұл фильм де осы қалада түсірілген.