Кіріспе

Гернси тарихы неолит дәуірінен бастап, Рим империясының билеуіне дейін созылады. Гернсиге христиан дінін Сент-Сэмпсон әкелді. Аралдар Нормандия герцогтығына қосылды және Англия королі болғаннан кейін де Уильям Жеңімпаз оларды жеке басқарды. Ғасырлар бойы аралдар сауданың артықшылықтары мен шектеулерін бастан өткерді, сондай-ақ пираттар мен теңіз күштерінің шабуылдарына ұшырады, бұл бекіністерді күшейтуге және Гернси жасағын құруға әкелді. Гернси 1000 жылдан астам уақыт бойы Англия тәжіне адал болды. Англия азамат соғысы кезінде Гернси парламентшілерді қолдады, ал Корнет қамалы роялистердің жағында болды. Наполеон соғыстары жеке бажылдық және теңіз саудасы арқылы гүлденуге алып келді, содан кейін тас өнеркәсібі, карьерлер, бағбандарлық және туризм дамыды. Күнделікті қолданыстағы тіл гварнези тілінен ағылшын тіліне ауысты. Аралдар Екінші дүниежүзілік соғыста неміс әскерлерімен басылып алынды, ал арал тұрғындары кейіннен туризм, ауыл шаруашылығы, сауда және соңғы кезде қаржы индустриясы арқылы өмірін жаңартты.

Тарихқа дейінгі дәуір

Б.з.д. 6000 жылы теңіздің көтерілуі Англия арнасын жасап, Гернси мен Джерси әкімшіліктеріне айналған Норман мүйістерін континенттік Еуропадан бөліп алды. Содан кейін неолит дәуіріндегі шаруалар оның жағалауына қоныстанды және бүгінде аралдарда табылған дольмендер мен менгирлерді салды. Гернси аралында зор археологиялық қызығушылық тудыратын екі мүсінделген менгир бар, ал L'Autel du Dehus деп аталатын дольменде Le Gardien du Tombeau деп белгілі дольмен құдайы орналасқан. Батыс Еуропаның римдік оккупациясы адамдарды қашуға мәжбүр етті, оның ішінде Канал аралдарына да келді, онда Грувилл қоры сияқты бірнеше қазыналар табылды. Кейіннен сауда және римдік қоныстар пайда болды. 3 ғасырға жататын галло-рим кемесі Сент-Питер Порт портында табылған. Сауда кеме арқылы Еуропаның батыс жағалауында жүргізілді, Англиядан күміс, бретондық керамика, шарап амфоралары алынып сатылды, бұл Сент-Питер Портындағы Корольдер жолындағы қазба жұмыстарынан мәлім болды. Алдернидегі монастырь – 5 ғасырға жататын римдік сигнал станциясының бекінісі.

Христиан дінінің пайда болуы

Бриттанияға көшіп келген кезеңде британдар Ленур аралдарын (Манш аралдарының бұрынғы атауы) жаулап алды, оның ішінде Сарния немесе Лизия (Гернси) және Ангия (Джерси) кірді. Бұрын аралдың түпкі атауы Сарния деп есептелген, бірақ соңғы зерттеулер бұл Сарк аралының латынша атауы болуы мүмкін екенін көрсетеді. (Дегенмен, Сарния аралдың дәстүрлі атауы болып қала береді.) Гвент патшалығынан келген Сент-Сампсон, кейін Бретаниядағы Дол аббаттығының абысы, Гернсиге христиан дінін әкелгені үшін мақталады. Долде Сент-Маглуарға арналған шағын шіркеу болған. Сент-Маглуар Дольский Сент-Самсонның туған інісі, ол шамамен 535 жылы дүниеге келген. Оның атындағы шіркеу Папа Адриан IV-нің бұйрығында Нормандиядағы Мон-Сен-Мишельдің қарауында екендігі айтылған; шіркеудің барлық іздері жойылған. Шіркеудің салынуы, әлдеқайда кейінгі уақытта болғанмен, британдық миссионер Сент-Маглуар 600 жылға дейін христиан құдайға табыну орталығын құрған болуы мүмкін. Шамамен 968 жылы Мон-Сен-Мишельдің бенедиктин монастырынан Гернсиге келіп, аралдың солтүстігінде қауым құрды. Мон-Сен-Мишель монастыры атақты Мон-Сен-Мишель аббаттығының қарауында болды.

Нормандия герцогтігі

Гернси билігінің тарихы 933 жылға дейін барады, онда аралдар Нормандия герцогтігінің бірінші герцогы Роллоның ұлы Уильям Лонгсвордтың бақылауына түсті, бұрын Нормандия герцогтігі Бретань герцогтігінен аннексиялаған болатын. Гернси аралы және Канал аралдарындағы басқа аралдар ортағасырлық Нормандия герцогтігінің соңғы қалдықтарын құрайды. (Монарх әйел болған жағдайда да "герцог" атауы еркек түрінде сақталады.) 1020 жылы герцог Ричард II Гернсиді Котентин виконттары мен Бессин виконттары арасында бөлді. Бірақ, шамамен 1137 жылы олардың бірінің әулеті мұрагерсіз қалғанда, феод герцогқа қайта оралды, сондықтан ол Fief le Roi (Патшаның феоды) деп аталды. Дәстүр бойынша, Нормандия герцогы Роберт I (Вильгельм Жеңімпаздың әкесі) 1032 жылы Эдуард Мойындаушыға көмектесу үшін Англияға жол тартқан. Ол Гернсиде уақытша тоқтады және қазір Clos du Valle деп белгілі жерді монахтарға сыйлады. Сонымен қатар, 1061 жылы қарақшылар аралға шабуыл жасап, тонағанда герцог Вильгельмге шағым түсті. Ол Самсон Д'Анневилльді жіберді, ол монахтардың көмегімен қарақшыларды ығыстыруға жетістікке жетті. Осы қызметі үшін Самсон Д'Анневилль мен монахтар аралдың жартысын иелену құқығын алды. Монастырға берілген бөлік Le Fief St Michel деп аталды және Сент-Савиур, Сент-Пьер-дю-Буа, Сент-Мари-дю-Катель және Долина приходтарын қамтыды. Самсонның бөлігі Анневилль феоды деп аталды. Тағы бір нұсқада Самсон герцог Вильгельмге еріп, Гернсидегі де Бессин феодын ұстаған Ниль де Сент-Савеормен және Найджел де Сент-Савеормен шайқасқан. Көтерілісшілер 1047 жылғы Валь-эс-Дюна шайқасында жеңіліске ұшырады, сол кезде Котентин виконты Нель Бретаньға қашып, Гернсидегі феодын жоғалтты. Бұл шайқасты Уэйс өзінің "Roman du Rou" поэмасында сипаттаған. Қайсылай болғанда да, осы нұсқада да Самсон д'Анневилль аралдың феодалдық қонысының бастауында тұр. Самсон Анневилль сарайын салдырып, екі ұлы болды. Аралдың төрттен бір бөлігінде Анневилль феоды мен seigneurie құрылуы, содан кейін түрлі норман иелерінің қоныстануы, аралдың феодалдық қоныстануы мен ұйымдастырылуы Жеңістен бұрын болғанын көрсетеді. Бұл дәстүр Гернсидің ерекшелігін көрсетеді және көптеген тарихшылар осы пікірді қолдайды. Джеймс Марр сияқты басқа тарихшылар осы дамудың екінші кезеңі ұзағырақ болғанын және 1087 жылы Вильгельм қайтыс болғаннан кейін, сондай-ақ Анжу графы Джеффри билікке келгеннен кейін де жалғасқанын айтады. 1066 жылы герцог Вильгельм Жеңімпаз Гарольд Годвинсонды жеңіп, Англия королі болды, бірақ ол өзінің француз иеліктерін, соның ішінде Гернсиді де жекелеген мемлекет ретінде басқаруын жалғастырды, өйткені Франция короліне адалдық керек еді. Гернсидің Англиямен алғашқы байланысы ұзаққа созылмады, өйткені Вильгельм өзінің иеліктерін ұлдары арасында бөлді: Роберт Куртоз Нормандия герцогы болды, ал Вильгельм Руфус Англия тәжін алды. 1106 жылы Вильгельм Руфустың інісі Генрих I Нормандияны Англияға қайтарып алды. Осы кезде арал ағылшын королінің иелігінде болды (бірақ әлі де Нормандия мен Францияның құрамында). 1142 жылға қарай Гернси Анжу графының бақылауында болды, ол герцог үшін Нормандияны басқарды. 100 жылдық соғыс басталғанда, одан кейін Сарк аралда басып алынып, база ретінде пайдаланылды, келесі жылы, 1339 жылдан бастап Гернсиді Капетиялықтар басып алды, аралды екі жылға, ал Корнет қамалын жеті жылға иеленді. 1394 жылы Англия королі Ричард II аралдарға жаңа харта берді. Олар патшаға көрсеткен адалдығы үшін ағылшын алым-салықтарынан, кедендік баждардан және міндеттемелерден мәңгі босатылды. Екі жылдан кейін Елизавета I таққа отырды және Гернсиде католицизм ығыстырылды. 16 ғасырда француздықтар мен қарақшылар Гернсимен сауда жасауға кедергі келтірді, сондықтан ағылшын әскери кемелері оларды тыйып тұруға мәжбүр болды. Гернси мен Джерсиге ағылшын тәжі аралдардың адалдығын сақтау үшін белгілі бір жеңілдіктер берілді, оның ішінде аралдардың бейтараптығы, Франциямен және Англиямен соғыс кезінде де сауда жасауға мүмкіндік берді. Гернсидің осы шешімі негізінен аралдағы кальвинистер мен басқа реформаланған шіркеулердің үлесіне байланысты болды, сондай-ақ I Чарльз аралдың қорғанысына инвестиция жасаудан бас тартқандығы да себеп болды. Алайда, адалдық толық болған жоқ, аралдың оңтүстік-батысында бірнеше роялистік көтерілістер болды, ал Корнет қамалын губернатор сэр Питер Осборн мен роялистік әскерлер басып алды. Гернсиді қорғау үшін салынған Корнет қамалы Сент-Питер-Порт қаласы тарапынан шабуылға ұшырады, олар оны тұрақты түрде атқылап тұрды. Ол капитуляциялаған соңғы роялистік бекініс болды (1651 жылы).

17-ші және 18-ші сауда және эмиграция

Ньюфаундленд балық аулау саудасы 1700 жылға дейін Гернси үшін маңызды болды, сол кезде Гернсидің шағын кемелері контрабанда саудасының көбірек пайда әкелетінін анықтады. 18-шы ғасырдың соңында контрабанда төмендегенге дейін, контрабандашыларға сату үшін тауар сатып алумен айналысқан аралдық кәсіпорындар құрылды. 1810 жылы Огайо штатында Гернси округі құрылды. 1821 жылы Гернси халқы 20 302 адамды құрады, олардың 11 173-і Сент-Питер-Портта тұрды. 1901 жылға қарай арал халқы екі есеге өсті. 1840-70 жылдар аралығында кеме жасау өркендеді, бірақ темір кемелерге сұраныс артқан соң азайды. Бау-бақша шаруашылығы жүзім өсіру үшін әйнек үйлерді пайдаланудан басталып, томат өсіруге дейін жетті, 1860 жылдардан бастап маңызды салаға айналды. Виктория дәуірінде туризмнің дамуы және Гернсидің бейкент немесе зейнетке шығу орны ретінде пайдалану аралға қаржы әкелді, ал Виктор Гюго ең танымал босқындардың бірі болды. Жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары жиі пайда болып, бірнеше онжылдықтан кейін көшіп кететін, мысалы, 1857 жылы Гернсиде құрылған және Ұлыбританиядағы қантқа салынатын жоғары салықтан қашу үшін, Гернсиде өндірілген мармеладты бүкіл әлемге экспорттаған Джеймс Киллер фирмасы 1879 жылға дейін жұмыс істеді. Аралдықтар "жергілікті" емес, босқындарды, қылмыскерлерді және қиын жағдайға түскендерді депортациялауға бейім болды. 1842-1880 жылдар аралығында 10 000 адам депортацияланды. Үкіметке, соның ішінде сотта ағылшын тілін пайдалану және дауыс беру реформасына қатысты өзгерістер енгізілді. 1917 жылдың тамызында Гернси француздың суасты қайықтарына қарсы күресетін ұшақ эскадрильясын қабылдады, Касл Корнеттің жанында ангарлар салды. Бұл база 25 неміс суасты қайығын жойғанын алға тартады. Гернсинің құрметті тізімінде Гернсиге тиесілі немесе Корольдік Гернси жеңіл жаяу әскерінде қызмет еткен 1343 адамның есімі бар. 1930 жылдардағы экономикалық депрессия Гернсиге де әсер етті. Жұмыссыз жұмысшыларға теңіз жағалауын қорғау және Ле Валь де Террес сияқты жолдар салу сияқты жұмыстар берілді, ол 1935 жылы Уэльс принці тарапынан ашылды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігінде Бейливиктің территориясы неміс әскерлерімен басылып алынды. Оккупацияға дейін, Гернсидің көптеген балалары соғыс жылдарында Англияға, туыстарына немесе таныс емес адамдарға тұруға эвакуацияланды. Кейбір балалар отбасыларымен қайта табыса алмады. Неміс оккупациялық күштері Бейливиктің азаматтарының бір бөлігін Германияның оңтүстік-батысындағы лагерьлерге депортациялады, әсіресе Биберах-ан-дер-Рис қаласының жанындағы Линделе лагеріне (Lager Lindele). Депортацияланғандардың арасында Амброз (кейін сер Амброз) Шервилл болды, ол Штаттарды Бақылау комитетінің төрағасы ретінде азаматтық халықтың де-факто басшысы еді. Гернсиде туған сер Амброз Бірінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбритания армиясында қызмет еткен, кейін Гернсидің сот судьясы болды. Яһуди тегінен үш арал тұрғыны Францияға, содан кейін Аушвицке депортацияланып, Холокост кезінде қаза болды. Олдерниде Шығыс Еуропадан келген мәжбүрлі еңбекшілерді орналастыру үшін төрт лагерь салынды, олардың екеуі SS басқаруына берілді. Бұл Ұлыбритания аумағындағы жалғыз концентрациялық лагерьлер болды және олар Альдернидің француз тіліндегі атауы – Ауригни (Aurigny) арқылы еске алынады. Оккупациялық заңдар неміс гарнизонымен күшіне енгізілді. Мысалы, қабырғалар мен ғимараттарға "Жеңіс үшін V" (V for Victory) белгісін салғандарды хабарлағандарға сыйлықтар ұсынылды, бұл практика арал тұрғындарының арасында Ұлыбританияға адалдығын білдірудің танымал тәсіліне айналды. Гернсидің стратегиялық маңызына қарамастан, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде арал өте күшті бекітілді, мысалы, төрт қолға түсірілген ескі орыс 305 мм теңіздік зеңбірегі Batterie Mirus-қа орнатылды. Неміс қорғаныс құрылыстары мен өзгерістері, соның ішінде Корнет қамалы мен жел тегірменіне қосылған жаңа құрылыстар әлі де көрініп тұр. Гитлер одақтастардың аралдарды кез келген құнмен қайтарып алуға тырысады деп ойлағандықтан, "Атлантикалық қабырғаны" (нацистердің Еуропаны теңізден басып кіруден қорғау әрекеті) салуға жұмсалған материалдардың 20 пайыздан астамы осы аралдарға бөлді, оның ішінде зеңбірек позициялары үшін 47 000 м³ бетон қолданылды. 1944 жылдың соңында неміс әскерлері кесіліп қалғаннан кейін және Франциядан жабдықтау келмей қалғаннан кейін аралда ашаршылық қаупі туды. Қызыл Крестпен жалданып алынған "Вега" кемесі аралға Қызыл Кресттен азық-түлік және басқа да қажетті жабдықтарды жеткізді. Арал 1945 жылдың 9 мамырында азат етілді.

Соғыстан кейінгі

1945 жылдан кейін арал тұрғындары өмірін қайта құруға кірісті, эвакуацияланғандардың, әсіресе туыстарын жақсы есіне алмайтын балалардың оралуымен. Көптеген мүліктер отын үшін ағаштары тартылғандықтан зардап шекті, аралда үлкен қарыз болды, туризм құлдырады және дамып келе жатқан өнеркәсіпке нұқсан келді. Жиналған металл сынықтарын жинағанына қазір өкінеді. Ұлыбританиядағыдай рационирование 1950 жылдардың ортасына дейін жалғасты. Балық аулау және тас карьерлері сияқты көптеген дәстүрлі кәсіптер қайта жандана алмады. Сондықтан арал тұрғындары басқа мүмкіндіктерді іздеді. Тауарларды физикалық түрде импорттау/экспорттау қиын болды, себебі портылар тым кішкентай болды және тасымалдау құны тым жоғары болды, сондықтан сауданы бақылау мәселесі көтерілді. Матеус Розе шарабын Ұлыбританияға жеткізу құқығын Гернси фирмасы бақылады және ол әлемдегі ең көп сатылатын шарапқа айналды. 1960 жылдарға қарай арал қалпына келді, туризм қайта маңызды болды, бау-бақша шаруашылығы гүлденді, жыл сайын 500 миллион қызанақ экспортталды, бірақ содан кейін дағдарыс болды. Солтүстік теңіздегі арзан отын Нидерландыға өсірушілеріне арзан жылу беруге мүмкіндік берді, Гернси өнеркәсібі баға бойынша бәсекелесе алмады, отын бағасының өсуімен бірге 1970 жылдардың соңында 100 жылдық тарихы бар қызанақ өнеркәсібі толық құлдырады. Аралға адамдардың көптеп қоныс аударуынан қауіптеніп, көшіп келуді қиындату және қымбаттату үшін шектеулер енгізілді. 1970 және 1980 жылдары аралда қаржы индустриясы қарқынды дамыды. Егіншіліктен кеңсе жұмысына өту оңай болған жоқ. Кіріс пен жалақы жақсы болды және аралдағы ұзақ мерзімді капиталдық шығындарды қаржыландыруға жеткілікті қаражат болды. 1990 жылдарға дейін даму жалғасты, байланысты салалар, мысалы, өзіндік сақтандыру және қорларды басқару жұмыссыздық деңгейін төмен ұстауға көмектесті. Испаниядағы демалыс бағасы Гернсиге қарағанда әлдеқайда арзан болғандықтан 1980 жылдары туризм төмендеді, нәтижесінде арал жоғары деңгейлі туристерді тартуға бағытталды. Жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары бірнеше онжылдық бойы Гернсиде жұмыс істеді, оның ішінде электрондық (Tektronix 1957 жылдан 1980 жылға дейін) және 1984 жылы құрылған Specsavers.