Кіріспе

Iain Banks (1954–2013) – шотланд жазушысы. 1954 жылдың 16 ақпанында дүниеге келген, 2013 жылдың 9 маусымында қайтыс болды. Ол Iain Banks ретінде көркем әдебиет пен Iain M. Banks ретінде ғылыми фантастика жазды, қабылдаған орта атының бас әрпін – Menzies (/audio=Menzies.ogg/'/m//ɪ//ŋ//ᵻ//z/) қосты. «Баспаяқты фабрика» (1984) романы сәтті болғаннан кейін ол толық уақыт жазумен айналыса бастады. Оның алғашқы ғылыми-фантастикалық кітабы «Consider Phlebas» 1987 жылы жарық көрді, ол «Мәдениет» сериясының басталуын қадағалады. Оның кітаптары театр, радио және теледидарға бейімделді. 2008 жылы «The Times» газеті Банксті «1945 жылдан бергі 50 ең ұлы британ жазушысы» тізіміне енгізді.

Ерте өмір

Бэнкс Файфтың Данфермлин қаласында кәсіби конькимен сырғанаушы анасы мен Адмиралтействода офицер болған әкесінен дүниеге келді. Жалғыз бала болған ол тоғыз жасқа дейін Солтүстік Куинсферриде, әкесінің қызмет еткен Роситтегі теңіз кемежайларының жанында өмір сүрді. Горок және Гринок орта мектептерін бітірген соң, Банкс Стирлинг университетінде (1972–1975) ағылшын тілі, философия және психологияны оқыды. Өзін негізінен ғылыми фантастика авторы деп есептесе де, басылыммен байланысты қиындықтар оны классикалық әдебиетке бет бұруға мәжбүр етті. Оның алғашқы жарық көрген романы "Баспалақ фабрикасы" 1984 жылы, оның отызына толуымен бірге жарық көрді. "Баспалақ фабрикасының" табысынан кейін Банкс толық уақыт жазумен айналыса бастады. Макмилландағы редакторы Джеймс Хейл оған жылына бір кітап жазуды ұсынды, ол да осымен келісті. 2013 жылғы қаңтардағы сұхбатында ол "Мәдениет" сериясы үшін тағы бір романның сюжеттік идеясы бар екенін айтты, бұл оның келесі кітабы болуы мүмкін еді және 2014 жылы жариялану жоспарланған. 2018 жылғы ақпан айында Банкстің бұрын жарияланбаған ерте суреттері, карталары мен эскиздерін, сонымен қатар "Мәдениет" әлемі туралы жазбалары мен түсіндірмелерін жариялау жобасы қолға алынды. 2021 жылы "Мәдениет: Жазбалар мен суреттер" атты жинақтың бір томдық нұсқасы тоқтатылып, оның орнына екі жеке том шығарылды: "Мәдениет: Суреттер" – көркем суреттер жинағы және Кен МакЛеодтың жазбалары, үзінділері мен жаңа мәтіндері бар серіктес том. "Мәдениет: Суреттер" 2023 жылдың 7 қарашасында жарық көрді, ал әлі атауы белгісіз серіктес том 2024 жылдың соңына жоспарланған. Банкс түрлі жанрларда жазды, бірақ ғылыми фантастиканы ең көп ұнатар еді. 2012 жылдың қыркүйегінде Банкс 2014 жылғы Loncon 3 Дүниежүзілік ғылыми фантастика конвенциясының құрметті қонағы атанды.

Радио және теледидар

Банктер 1997 жылғы «Иан Банкстердің таңғажайып әлемдері» Оңтүстік Банк Шоуының (South Bank Show) тақырыбы болды, бұл оның көркем әдебиетін зерттеген теледокументалды фильм. Ол сондай-ақ Марк Райлидің BBC Radio 6 Music радиошоуының соңғы бағдарламасында студияда қонақ болды. BBC One Scotland және BBC2 телеарналары 2015 жылдың маусым айында оның «Стоунмут» романы бойынша сериалды көрсетті.

Театр

Бэнкс Макстон Уокер жазған "Иен Бэнкстің қарғысы" атты сахналық қойылымға қатысып, 2002 жылы Шотландия социалистік партиясын қолдады. Ол Ұлттық зайырлы қоғамның құрметті мүшесі және Шотландия гуманистік қоғамының көрнекті қолдаушысы болды. Кэлтон төбесінің декларациясына қол қойғандардың бірі ретінде,

2004 жылдың соңында Бэнкс 2003 жылы Иракқа жасалған шабуылдан кейін премьер-министр Тони Блэрді импичментке тарту үшін үгіт жүргізген Ұлыбритания саясаткерлері мен медиа тұлғаларының тобына қосылды. Наразылығын білдіре отырып, ол паспортын кесіп, 10 Даунинг-стрит мекенжайына жіберді. Socialist Review журналымен берген сұхбатында Бэнкс, өзінің паспорттық наразылығы "Файф кемежайының қақпаларынан өту үшін Land Rover-ымды құлату туралы ойымнан бас тартып, автоматты қарумен қаруланған адамдарды көргеннен кейін" болғанын түсіндірді. 2006 жылдан бастап Бэнкс Форт фиордысының солтүстік жағындағы Солтүстік Куинсферриде, өзінің әйелі Адель Хартлимен бірге тұрды, ол жазушы және Dead by Dawn кинофестивалінің негізін қалаушы. Ол оған "маған жесір болудің құрметін көрсетсең еді" деп тілек білдіргеннен кейін.

Ауру және өлім

2013 жылдың 3 сәуірінде Банкс өзінің веб-сайтында және ол мен бірнеше достары құрған сайтта өзіне емделмейтін өт қабығының қатерлі ісігі диагнозы қойылғанын және бір жылдан астам өмір сүруі екіталай екенін хабарлады. 2013 жылдың 20 маусымынан бастап Ұлыбританияда, ал 25 маусымынан бастап АҚШ пен Канадада. Ол 2013 жылдың 9 маусымында қайтыс болды. Нейл Гейман, Иан Ранкин, Аластер Рейнольдс және Дэвид Брин сияқты авторлар блогтарда және басқа да платформаларда құрмет көрсетті. Оның өлімінен кейін 5099 Iainbanks астероидіне оның есімі берілді. 2015 жылдың 23 қаңтарында SpaceX компаниясының бас директоры Илон Маск фирманың екі автономды ғарыш айлағының дрондарына «Жәй ғана нұсқауларды оқы» және «Әрине, мен сені әлі де жақсы көремін» деп атау берді, бұл атаулар Банкс романы «Ойыншылар ойынынан» алынған кемелердің аттары. Тағы бір кеме, «Гравитацияның жетіспеушілігі» 2018 жылы салына бастады. Бұл «Желге қара» романында алғаш айтылған «Маңызды гравитациялық тапшылықты бастан кешіру» кемесіне сілтеме жасайды. Мэри М. Талбот пен Брайан Талботтың 2016 жылы жарық көрген Луиза Мишельдің графикалық өмірбаяны «Қызыл діңгек және утопияның көрінісі» «Иан (М) Банкске, досымыз бен социалистік утопиялардың жасаушысына арналған» деп көрсетілген. Чарльз Стросс жазған «Саудагер принцдер» сериясының жетінші кітабы «Империя ойындары» (2017) «Иан М. Банкске арналған, ол жақсы өмірдің суретін салған» деп арналған. 2019 жылдың 13 мамырында Five Deeps экспедициясы DSV Limiting Factor көмегімен теңіздің ең терең жеріне сүңгіп, рекордты жаңартты. Қолдау кемесі DSSV Pressure Drop деп аталды. Екі кеме де «Мәдениет» сериясындағы кемелердің аттарымен аталып, бұл серияны зерттеуші Виктор Весково өте бағалайды, сонымен қатар ол Limiting Factor дизайны мен құрылысының қаржылық демеушісі де болды. Сондай-ақ, олар «Flere», «Skaff» және «Closp» деп аталған қондырғыларға ие, олар «Мәдениет» дрондарының аттарымен аталған.

Ғылыми-фантастикалық шығармалар

Банкстың ғылыми-фантастикалық емес туындылары он төрт роман мен бір ғылыми-нақты емес кітаптан құралады. Оның көптеген романдары автобиографиялық элементтерді қамтиды және оның туған Шотландияның әртүрлі аймақтарын көрсетеді. "Raw Spirit" (Тамаша икемді іздеу) – Банкстың Шотландияның дистилляция зауыттарына сапарлары туралы, ең жақсы вискині табу мақсатымен жасалған саяхат кітабы, сондай-ақ автомобильдер мен саясат сияқты басқа да мәселелер туралы ой-толғамдары да кірген.

Көркем әдебиет

"Қоянды фабрикасы" (1984). Лондон: Макмиллан. "Шыны үстінде жүру" (1985). Лондон: Макмиллан. "Көпір" (1986). Лондон: Макмиллан. "Эспедейр көшесі" (1987). Лондон: Макмиллан. 1998 жылы BBC радиосына бейімделген (режиссері Дейв Батчелор). "Канал армандары" (1989). Лондон: Макмиллан. "Қара жол" (1992). Лондон: Скрибнерлер. 1996 жылы BBC телеарнасына бейімделген (режиссері Гэвин Миллар). "Қарым-қатынас" (1993). Лондон: Литтл, Браун кітап тобы. 2000 жылы түсірілген (режиссері Гэвин Миллар); АҚШ-тағы DVD/видео шығарылымы үшін "Кешірім" деп аталды. "Уитт" (1995). Лондон: Литтл, Браун кітап тобы. "Тас ән" (1997). Лондон: Абакус. "Бизнес" (1999). Лондон: Литтл, Браун кітап тобы. "Өлі ауа" (2002). Лондон: Литтл, Браун кітап тобы. "Гарбадейлге тік жол" (2007). Лондон: Литтл, Браун кітап тобы. "Стоунмут" (2012). Лондон: Литтл, Браун кітап тобы. 2015 жылы BBC телеарнасына бейімделген (режиссері Чарльз Мартин). "Қарьер" (2013). Лондон: Литтл, Браун кітап тобы.

Шығармашылық емес

Шикі спирт (2003). Лондон: Century. – Шотландия және оның виски заводтары туралы саяхат жазбасы. Өлеңдер (Кен МакЛеодпен бірге) (2015). Лондон: Little, Brown Group.

Ғылыми фантастика

Банкс он үш ғылыми-фантастикалық роман жазды, оның тоғызы – «Мәдениет» сериясының құрамына кірді, ал «Өнердің жағдайы» (1991) атты әңгімелер жинағында осы ғаламда орын алған бірнеше әңгіме бар. Бұл туындылар көбінесе «Мәдениеттің» шетінде, жетіспеушілік жоқ, анархистік утопиядағы кейіпкерлерге назар аударады. Осы ғаламда «Мәдениет» кейде ықпал етуге немесе «байланысқа» тырысатын басқа өркениеттер де бар, бұл кейде қақтығысқа алып келеді. «Мәдениет» барлық әлемдері мен кемелерін саналы жасанды интеллекттерге, «Ақылдар» деп аталатындарға тапсыру арқылы утопияға қол жеткізді. «Excession» (1996). Лондон: Orbit. «Inversions» (1998). Лондон: Orbit. «Look to Windward» (2000). Лондон: Orbit. «Matter» (2008). Лондон: Orbit. «Surface Detail» (2010). Лондон: Orbit. «The Hydrogen Sonata» (2012). Лондон: Orbit.

Мәдениет анықтамалық кітаптар

Мәдениет: Суреттер (2023). Лондон: Orbit.

Басқа романдар

Қараңғы фонға қарсы (1993). Лондон: Орбита. Феерсум Энджинн (1994). Лондон: Орбита. Алгебрашы (2004). Лондон: Орбита. Көшу (2009). Лондон: Литтл, Браун кітап тобы. (Америка Құрама Штаттарында Иэн М. Бэнкс ретінде жарияланды.)