Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1501 жылға дейін Еуропада басылған еңбектер
Works printed in Europe before 1501
Инкунабл немесе инкунабулум (көпше түрі – инкунаблдер немесе инкунабулалар) – 1500 жылға дейін Еуропада баспа ісінің бастапқы кезеңдерінде басылған кітап, жаңғырық немесе жеделхат. Инкунабюлалар континентте баспа машинасы кеңінен таралудан бұрын шығарылған және қолмен жазылған құжаттар – қолжазбалардан ерекшеленеді. Баспа тарихының кейбір мамандары инкунабюламен бір кезеңде шыққан блок кітаптарды да қамтиды, ал басқалары осы терминді жылжымалы қаріптермен басылған еңбектерге ғана шектейді. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, шамамен 30 000 түрлі инкунабл басылымы белгілі. Ал сақталған жеке даналардың саны одан да көп, тек Германияда ғана 125 000-ға жуық деп есептеледі. Статистикалық талдау көрсеткендей, жоғалған басылымдардың саны кем дегенде 20 000-ға жетеді. Әлем бойынша шамамен 27 500 әртүрлі еңбектің 550 000 данасы сақталған.
An incunable or incunabulum (plural incunables or incunabula, respectively) is a book, pamphlet, or broadside that was printed in the earliest stages of printing in Europe, up to the year 1500. Incunabula were produced before the printing press became widespread on the continent and are distinct from manuscripts, which are documents written by hand. Some authorities on the history of printing include block books from the same time period as incunabula, whereas others limit the term to works printed using movable type. as of 2021, there are about 30,000 distinct incunable editions known. The probable number of surviving individual copies is much higher, estimated at 125,000 in Germany alone. Through statistical analysis, it is estimated that the number of lost editions is at least 20,000. Around 550,000 copies of around 27,500 different works have been preserved worldwide.
Терминология
Инкунабл – инкунабулум сөзінің ағылшын тіліне бейімделген түрі, латын тіліндегі инкунабуланың жекеше түрі, ол «сәби киімі» немесе «бесік» деген мағынаны білдіреді, және метафоралық түрде «дамудың алғашқы кезеңдері немесе бастапқы іздері» дегенді білдіруі мүмкін. Инкунаблды бұрын «он бесінші ғасырлық басылым» деп те атаған. Инкунабула терминін алғаш рет голланд дәрігері және гуманисті Адриан Юниус (Адриан де Йонгхе, 1511–1575) өзінің «Батавия» еңбегінде (1569 жылы жазылған, 1588 жылы қайтыс болғаннан кейін жарияланған) баспа өнері туралы айтқанда қолданған. Ол «inter prima artis [typographicae] incunabula» («типграфия өнерінің алғашқы кезеңінде») деген сөздерді келтірген. Кейде бұл термин Бернхард фон Малинкродтқа (1591–1664) теңестірілген, оның «De ortu ac progressu artis typographicae» («Типография өнерінің пайда болуы мен дамуы туралы»; 1640) латынша кітапшасында келтірілген, бірақ ол Юниустың сөздерін қайталайды. Инкунабула термині 17 ғасырдың соңында басылған кітаптарды атау үшін қолданыла бастады. Бұл термин ағылшыл тілінде 19 ғасырдың ортасынан бұрын кездеспейді. Баспаның Солтүстік және Италия қалаларына таралуы нәтижесінде мәтіндер мен стильдердің алуан түрлілігі қалыптасты. Көптеген алғашқы шрифттер жергілікті жазу үлгілеріне немесе әртүрлі еуропалық готикалық жазуларға негізделген, бірақ Какстон сияқты құжаттамалық жазулардан, әсіресе Италияда гуманистер қолданған қолжазбалар мен каллиграфиядан алынған үлгілер де болды. Баспагерлер ғалымдар, дін қызметкерлері, заңгерлер, ақсүйектер және кәсіпқойлар жиналған қалалық орталықтарда шоғырланды, олар олардың негізгі клиенттік базасын құрады. Орта ғасырлық дәстүрден қалған латын тіліндегі стандартты еңбектер алғашқы басылған кітаптардың көп бөлігін құрады, бірақ кітаптар арзандаған сайын, халық тілінде жазылған еңбектер (немесе стандартты еңбектердің халық тіліне аудармалары) пайда бола бастады.
Incunable is the anglicised form of incunabulum, reconstructed singular of Latin incunabula, which meant "swaddling clothes", or "cradle", which could metaphorically refer to "the earliest stages or first traces in the development". A former term for incunable is fifteener, meaning "fifteenth century edition". The term incunabula was first used in the context of printing by the Dutch physician and humanist Hadrianus Junius (Adriaen de Jonghe, 1511–1575), in a passage in his work Batavia (written in 1569; published posthumously in 1588). He referred to a period "inter prima artis [typographicae] incunabula" ("in the first infancy of the typographic art"). The term has sometimes been incorrectly attributed to Bernhard von Mallinckrodt (1591–1664), in his Latin pamphlet De ortu ac progressu artis typographicae ("On the rise and progress of the typographic art"; 1640), but he was quoting Junius. The term incunabula came to denote printed books themselves in the late 17th century. It is not found in English before the mid 19th century. The spread of printing to cities both in the North and in Italy ensured that there was great variety in the texts and the styles which appeared. Many early typefaces were modelled on local writing or derived from various European Gothic scripts, but there were also some derived from documentary scripts like Caxton's, and, particularly in Italy, types modelled on handwritten scripts and calligraphy used by humanists. Printers congregated in urban centres where there were scholars, ecclesiastics, lawyers, and nobles and professionals who formed their major customer base. Standard works in Latin inherited from the medieval tradition formed the bulk of the earliest printed works, but as books became cheaper, vernacular works (or translations into vernaculars of standard works) began to appear.
Танымал мысалдар
Белгілі инкунабулалардың қатарында Майнцтен шыққан екі кітап бар: 1455 жылғы Гутенберг Киелі кітабы және Эрхард Реувич басып, суреттеген 1486 жылғы Peregrinatio in terram sanctam; Хартман Шдель жазған және Антон Кобергердің 1493 жылы басып шығарған Нюрнберг хроникасы; сондай-ақ, Альдус Мануций басып шығарған, белгісіз суретшінің маңызды суреттерімен толықтырылған Hypnerotomachia Poliphili. Инкунабулаларды басып шығарған басқа баспагерлер: Аугсбургтің Гюнтер Зайнері, Страсбургтің Иоганн Ментелин мен Генрих Эггштейн, Хагенудың Генрих Гран, Базельдің Иоганн Амербах, Брюгге мен Лондонның Уильям Кэкстон және Венецияның Николас Дженсон. Ағаш кескіндері бар алғашқы инкунабула – Ульрих Бонердің 1461 жылы Бамбергте Альбрехт Пфистер баспасында жарық көрген «Дер Эдельштейн» еңбегі болды. 2015 жылы жасалған жаңа табалдырық, кең ауқымды зерттеулерге сәйкес, 1444–1446 жылдар аралығында басылған, Францияның Авиньон қаласында Прокопий Вальдвогельге тиесілі болуы мүмкін кітаптардың бөлімдеріне дәлелдер келтірді.
Famous incunabula include two from Mainz, the Gutenberg Bible of 1455 and the Peregrinatio in terram sanctam of 1486, printed and illustrated by Erhard Reuwich; the Nuremberg Chronicle written by Hartmann Schedel and printed by Anton Koberger in 1493; and the Hypnerotomachia Poliphili printed by Aldus Manutius with important illustrations by an unknown artist. Other printers of incunabula were Günther Zainer of Augsburg, Johannes Mentelin and Heinrich Eggestein of Strasbourg, Heinrich Gran of Haguenau, Johann Amerbach of Basel, William Caxton of Bruges and London, and Nicolas Jenson of Venice. The first incunable to have woodcut illustrations was Ulrich Boner's Der Edelstein, printed by Albrecht Pfister in Bamberg in 1461. A finding in 2015 brought evidence of quires, as claimed by extensive research, printed in 1444–1446, possibly assigned to Procopius Waldvogel in Avignon, France.
Қылмыстық жазадан кейін
Көптеген инкунабулалар күні көрсетілмеген, оларды дұрыс орналастыру үшін күрделі библиографиялық талдау қажет. Инкунабуладан кейінгі кезең – баспа кітаптарының стандартты форматтағы толыққанды жетілген туынды ретінде дамыған кезең. 1540 жылдан бастап кітаптар автор, аталым парағы, жариялану күні, сатушы және баспа орны кіретін белгілі бір үлгіге сәйкес келе бастады. Бұл кез келген басылымды анықтауды әлдеқайда жеңілдетеді. Жоғарыда айтылғандай, кітапты инкунабула ретінде анықтаудың соңғы мерзімі ыңғайлы болғанымен, кездейсоқ таңдалған; ол 1500 жылға жуық баспа процесіндегі ерекше өзгерістерді көрсетпейді. 1500 жылдан кейін бірнеше жыл бойы басылған кітаптар көбінесе инкунабулаларға ұқсас болды, бірақ 1501 жылы Альдус Манутиус енгізген курсивті шрифтпен басылған кішкентай форматтағы кітаптар бұл ережеден тыс болды. "Пост инкунабула" термині кейде "1500 жылдан кейін басылған кітаптарға" қатысты қолданылады, бірақ қанша жылдан кейін – туралы сарапшылар әлі келісе алмады. Ұлыбританияда басылған кітаптар үшін бұл термин көбінесе 1501–1520 жылдарды, ал континенттік Еуропада басылған кітаптар үшін 1501–1540 жылдарды қамтиды.
Many incunabula are undated, needing complex bibliographical analysis to place them correctly. The post incunabula period marks a time of development during which the printed book evolved fully as a mature artefact with a standard format. After about 1540 books tended to conform to a template that included the author, title page, date, seller, and place of printing. This makes it much easier to identify any particular edition. As noted above, the end date for identifying a printed book as an incunable is convenient but was chosen arbitrarily; it does not reflect any notable developments in the printing process around the year 1500. Books printed for a number of years after 1500 continued to look much like incunables, with the notable exception of the small format books printed in italic type introduced by Aldus Manutius in 1501. The term post incunable is sometimes used to refer to books printed "after 1500—how long after, the experts have not yet agreed." For books printed in the UK, the term generally covers 1501–1520, and for books printed in mainland Europe, 1501–1540.