Кіріспе
Гелдерн (Gelderen, көне ағылшын тілінде Guelder) – Германия Федеративтік Республикасының Солтүстік Рейн-Вестфалия жерінде орналасқан қала. Ол Дюссельдорф әкімшілік аймағына кіретін Клеве ауданының құрамына кіреді. Нидерландтың Гелдерланд провинциясы осы қаланың атымен аталған.
administrative region. The Dutch province of Gelderland is named after this city.
Орналасқан жері
Гелдерн Рейн өзенінің батысында, Рейннің төменгі, солтүстік жазығында орналасқан. Оның орташа биіктігі теңіз деңгейінен 27 метр. Гелдерн қаласынан Мез (Маас) өзенінің саласы – Ниер өзені ағып өтеді. Гелдернер Флейт ағыны Гелдернде Ниер өзеніне құяды. Гелдерн Дюссельдорф әуежайына және Визэ әуежайына жақын, сондай-ақ Төменгі Рейн аймағына қатысты Нидеррайн әуежайы деп те аталады.
Көрші қалалар мен муниципалитеттер
Гелдерн солтүстікте Кевелер және Сонсбек, шығыста Иссум, оңтүстікте Керкен және Штрален қалаларымен, ал батыста Нидерландтың Венло және Берген муниципалитеттерімен шектеседі.
Елтаңба
Гелдерн қаласының алғашқы гербі үш шалғыны бейнелейтін қалқан болды, бұл оқиға айдаһар туралы аңызбен байланысты. Гвельдерс арыстаны, қазіргі гербте де көрініп тұрғандай, орта ғасырлардан бері қолданылып келеді.
Аждаһа туралы аңыз
Халық аңызына сәйкес, жергілікті ақсүйектер Вихард пен Люпольд Понт 878 жылы отты тыныс алатын айдаһармен күрескен. Олар оны алмұрт ағашының астында тапты, және олардың бірі оны найзасымен қағып өлтірді. Өліміне жеткен айдаһар екі-үш рет: "Гелре! Гелре!" - деп дауыстады. Осы батырлық ерлікке құрмет көрсету үшін Понт иелері Ниерс және Флют өзендерінің қосылған жерінде Гелдерн қаласын құрды.
Орта ғасырлар
Гелдерн қаласы алғаш рет 900 жыл шамасында тарихқа енген. Атаудың бірнеше түрі қолданылған: Gelre, Gielra, Gellero, Gelera және осыған ұқсас. Гелдерс графтарының алғашқы арғы тегі Герхард Фламенс болды, ол 1020 жылы император II Генрихтен Вассенбергті иелік ретінде алды. Оның шөбересі Вассенбергтің Герхарды IV 1096 жылдан бастап өзін Гелдерс графы (Герхард I ретінде) деп атады. "Граф" атағы, бауырсақтай басқа иеліктерден шыққан, мүмкін Тейстербанттан. 1125 жылдан бастап тек Гелдерс атағы ғана қолданылды. Вассенбергтің өзі 1107 жылы Лимбург герцогіне (кейін Юлихке) үйлену тойына сыйлық ретінде берілді. Гелдерс графтары Ниерс өзенінің жанындағы, шамамен осы кезеңде салынған Гелдерн қамалына резиденциясын көшірді. Қамал және оған ілесіп келген ортағасырлық елді мекен қазіргі қаланың бастауы болды, сонымен қатар графтыққа және кейін Гелдерс герцогтығына есім берді. 13 ғасырда елді мекенді жер мен тас қабырғалармен және қамалдармен қоршады. Қабырғалар әлемнің төрт бағытының атымен аталып, үш қақпасы болды. Гелдерн 1229 жылы қала құқығын алды. 1343 жылға дейін Гелдерс графтары мен герцогтарының резиденциясы болды, ал 1347 жылға дейін Гелдерс Жоғарғы Шаршысының астанасы болды. Кармелиттер монастыры 14 ғасырдың басында салынды. Мария Магдалинаның кеш готикалық шіркеуі 1400 және 1418 жылдар аралығында салынған.
Испания мен Нидерландының билігі
Гелдерн тарихында аумақтық даулардың ошағы болған. 1543 жылдан 1578 жылға дейін ол испандық үкімділік астында болды, одан кейін голландтар басып алды. 1587 жылы Гелдерн қайтадан испандықтардың бақылауына көшті, бұл 1703 жылға дейін жалғасты. Осы кезеңде (нақтырақ айтқанда, 1662 және 1664 жылдар аралығында) Schloss Haag (алғаш рет 1337 жылы жазылған, Гелдерден солтүстікке қарай 1 км қашықтықта орналасқан) кеңейтілді. (Екінші дүниежүзілік соғыстан бері тек сыртқы қабырғасы ғана сақталған.)
18 ғасыр
1701 жылдан 1714 жылға дейін Испания мұрагерлік соғысы болды. Қала 1703 жылдың ақпан айынан бастап пруссиялық қоршауға алынды, бірақ тек 21 желтоқсанда ғана тапсырылды. Соғыс аяқталғаннан кейін, 1713 жылғы Утрехт шартында бұрын испандық болған Гвельдерс жоғарғы бөлігі төрт мемлекет арасында бөлісті: Австрия, Біріккен провинциялар, Пруссия және Юлих герцогтығы. Бұрынғы Жоғарғы Бөліктің басым бөлігімен Гелдерн Пруссияға қарады және Пруссия Гвельдерсінің әкімшілік орталығына айналды. Пруссия королі Фридрих II 1740 жылдың тамызында Гелдернге сапар жасады. 1764 жылы қаланың қамалдарының бұзылуын бұйырды.
Қазіргі заман
1794 және 1814 жылдар аралығында Гелдерн француздар тарапынан оккупацияланды. Олар ескі құрылымдарды таратып, жаңа, қатаң басқару жүйесін құрды. Гелдерн кантоны Клевес округінің құрамына кірді, ал ол Роер департаментінің бөлігі болды. 1802 жылы кармелиттер монастыры секуляризацияланды. Пруссияның әкімшілік реформасы барысында 1816 жылдың 23 сәуірінде Гелдерн округі құрылды. Бұл, кейін Рейн провинциясының солтүстік жартысын құраған Юлих-Клевс-Берг провинциясының 40-тан астам ауылдық округінің бірі болды. 1863 жылы Кёльн – Крефельд – Гелдерн – Клевес теміржол желісі ашылды, ал 1902 жылы тар жолмен жергілікті желі іске қосылды (1932 жылы жабылды). Екінші дүниежүзілік соғыста Гелдерн бірнеше рет бомбалауға ұшырады, 1944 жылдың соңында және 1945 жылдың 14 ақпанында, нәтижесінде қала орталығы қирады. Шамамен 82%-ы қираған, тек аздаған үйлер ғана сақталды. Приход шіркеуі де ауыр зақымдар алды, ал Хаг сарайының бас ғимараты толығымен қиратылды. Мария Магдалина приход шіркеуі 1952 жылы қайта салынды және 2003/2004 жылдары қайта жөнделді.
Дін
Гелдерн қаласының халқы көбінесе рим-католик дінін ұстанады. Базар алаңында орналасқан, тарихи маңызы бар Мария Магдалина шіркеуі сияқты бірнеше католик шіркеулері бар. Екі протестант шіркеуі бар: базарға жақын Киелі Рух шіркеуі және Уолбек ауданындағы шіркеу.
Аумақтық қайта ұйымдастыру
Гелдерн қаласының қазіргі құрамы 1969 жылғы 1 шілдеде Солтүстік Рейн-Вестфалияның аумақтық қайта ұйымдастырылуы барысында қалыптасты. Капеллен, Вернум, Понт, Верт және Вальбек коммуналары Гелдерн қаласына қосылды. 1975 жылғы 1 қаңтарда бұрынғы Клевс және Гелдерн аудандары, сондай-ақ Моерс және Рис аудандарының бір бөлігі біріктіріліп, жаңа Клевс ауданы құрылды.
Ғимараттар
Фосса Евгения бойымен, Рейннен Рейнбергке жақын, Меузге дейін Венлоға жақын жерде салынбаған, шамамен 60 км ұзындықтағы велосипед жолы бар. Бұрынғы Шлосс-Хаг төңірегінде жаяу серуендеуге болады, оның бір бөлігі сақталған және Golfclub Schloss Haag e. V. орналасқан. Мұнда диірмен мұнарасы және 16 ғасырдағы Августиниандық қатындар монастырінің асханасы бар. Гельдерн Капеленнен 1 км қашықтықта, соның ішінде, жақын маңда бірнеше желді тірмендер бар.
Оқиғалар
Жыл сайын жазда Гелдерн халықаралық суретшілерді қызықтыратын көше суреттері байқауын өткізеді. Гелдерн – Төменгі Рейн аймағындағы ең ірі Шылыммез (Пентекост) жәрмеңкесіне, жазғы көше тойына және Рождество базарына ие. Жазда тағы да бірнеше шаралар ұйымдастырылады.
Әуе қатынасы
Гелдерн қаласына екі жақын әуежай қызмет етеді: Визэ әуежайы (19 км) және Дюссельдорф әуежайы (55 км). Амстердам халықаралық әуежайы 180 км қашықтықта немесе автокөлікпен шамамен 2 сағаттық жолмен саяхаттауға болады.
Пойыздар мен автобустар
Гелдерн Deutsche Bahn теміржол станциясы Клеведен Дюссельдорфқа Крефелд арқылы өтетін бағытта орналасқан. Сағатына екі пойыз қатынайды. Қала және айналасындағы аудандарда қоғамдық көлік ретінде автобустар пайдаланылады.
Жолдар
Гелдерн Германияның A40 (E 34) және A57 (E 31) автобандарына B9 және B58 федералдық трассалары арқылы қосылған.