Кіріспе
Оңтүстік Африкадағы ауыл.
Вупперталь (; "Вуппер аңғары") – Германияның Солтүстік Рейн-Вестфалия штатындағы қала, халқы 355 000 адамды құрайды. Вупперталь Солтүстік Рейн-Вестфалиядағы ең ірі жетінші қала және Германиядағы ең ірі 17-ші қала. Ол 1929 жылы Эльберфельд, Бармен, Ронсдорф, Кроненберг және Вохвинкель қалаларының бірігуі нәтижесінде құрылды және бастапқыда "Бармен-Эльберфельд" деп аталды, кейін 1930 жылы қазіргі атауын алды. Вупперталь Бергиш аймағының астанасы және ең ірі қаласы. Қала Рейн өзенінің саласы – Вуппер өзенінің тығыз қоныстанған жағалауында орналасқан. Вупперталь солтүстікте Рураймағы (Эссен), батыста Дюссельдорф және оңтүстік-батыста Кельн қалаларының арасында жатыр. Уақыт өте келе Солинген, Ремсхайд және Хаген қалаларымен бірігіп кетті. Вуппер аңғарының тарлығымен байланысты қаланың созылып жатуы, оның іс жүзіндегі көлемінен үлкен болып көрінуіне себеп болады. Қала тік беткейлерімен, ормандары мен саябақтарымен, сондай-ақ Германиядағы ең жасыл қала ретінде танымал – қалалық аумақтың үштен екісі жасыл жеңілдіктерді құрайды. Қаланың кез келген нүктесінен қоғамдық саябақтарға немесе ормандық жолдарға барды-келді 10 минуттан аспайды. Вуппер аңғары, кен тауларымен бірге және Рураймағынан бұрын, Германияның алғашқы жоғары индустрияланған аймағы болды, нәтижесінде сол кездегі тәуелсіз Эльберфельд және Бармен қалаларында Вупперталь Швебебан аспалы жолы салынды. Бұл қалалардың тоқыма фабрикалары мен ұстаханаларының көмірге деген сұранысының артуы жақын орналасқан Рураймағының кеңеюіне ықпал етті. Вупперталь әлі де маңызды өнеркәсіптік орталық болып табылады, онда тоқыма, металлургия, химия, фармацевтика, электроника, автомобиль, резеңке, көлік құралдары және полиграфиялық жабдықтар сияқты салалар орналасқан. Аспирин 1897 жылы Баер компаниясы патент алған Вупперталь қаласында жасалған, сондай-ақ Vorwerk Kobold шаң сорғышы да осы қаланың туындысы. Вупперталь климат, қоршаған орта және энергия институты мен Халықаралық экономикалық қатынастар жөніндегі Еуропалық институты осы қалада орналасқан. Бармен қаласы Фридрих Энгельстің туған жері.
Тарих
Вупперталь 1929 жылы Бармен және Эльберфельд индустриалды қалаларының, сондай-ақ Вохинкель, Ронсдорф, Кроненберг, Лангерфельд және Бейенбург қауымдастықтарын біріктіру арқылы құрылды. Бастапқы атауы – Бармен-Эльберфельд, 1930 жылғы референдумда Вуппертальға ("Вуппер аңғары") өзгертілді. Жаңа қала Пруссияның Рейн провинциясының құрамына енді. Германиядағы ерекшелігі – тік беткейлі тауларының арқасында "сызықтық қала" болып табылады. Оның ең биік нүктесі – теңіз деңгейінен жоғары орналасқан Лихтшайд төбесі. 1850 жылдан бері Эльберфельд (тарихи сауда орталығы) және Бармен (көбінесе өндірістік) қалалық орталықтары үздіксіз дамыған аймақты құрады. Келесі онжылдықтарда "Вуппер-қаласы" Солтүстік-Батыс Германияның ірі өнеркәсіптік орталығына айналды. ХХ ғасырда Кёльн, Дюссельдорф және Рур аймағы оны басып өтті, олардың географиялық орны тиімдірек болды. 1933 жылдың 5 шілдесінен 1934 жылдың 19 қаңтарына дейін Вуппертальда Кемна концлагері құрылды. Бұл нацистердің 1933 жылы билікке келгеннен кейін саяси қарсыластарын қамау үшін құрған алғашқы концлагерлердің бірі болды. Лагерь Вуппертальдың Бармен ауданындағы Кемнадағы бұрынғы зауытта орналасқан. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаладағы ғимараттардың шамамен 40%-ы одақтастардың бомбалауынан қирады, бұл басқа да көптеген неміс қалалары мен өнеркәсіптік орталықтарына да тиді (Екінші дүниежүзілік соғыста Вуппертальды бомбалау туралы қараңыз). Дегенмен, көптеген тарихи ескерткіштер сақталған, мысалы: Ольберг, әдеби аударғанда "Мұнай тауы", Германиядағы ең ірі жұмысшылар ауданы, тарихи ескерткіш ретінде қорғалады. Атауы 1920 жылдары пайда болды, себебі аудан мұнай шамдарын қолдануды жалғастырды, ал айналасындағы байлардың үйлері электрлендірілген. Дәстүрлі түсінігінде "Ольберг" атауы Иерусалимдегі Зәйтүн тауына сілтеме жасайды. Брилл – Германиядағы Gründerzeit стиліндегі виллалардың ең ірі аудандарының бірі, яғни XIX ғасырдың екінші жартысында өнеркәсіптік кәсіпкерлер салған орта таптың сарайлары. АҚШ-тың 78-ші жаяу әскер дивизиясы генерал-майор Эдвин П. Паркердің басшылығымен 1945 жылдың 16 сәуірінде аз қарсылықпен Вуппертальды басып алды. Вупперталь британдық оккупациялық аймақтың бір бөлігіне айналды, содан кейін Батыс Германиядағы Солтүстік Рейн-Вестфалия штатының құрамына кірді.
Ölberg, literally "Oil mountain", Germany's largest original working class district, is protected as a historic monument. The name came about during the 1920s as the district continued using oil lamps while the surrounding bourgeois residential quarters were electrified. In traditional use, the name "Ölberg" refers to the Mount of Olives in Jerusalem. Brill is one of Germany's largest districts of Gründerzeit villas, i. e. middle class mansions built by industrial entrepreneurs during the second half of the 19th century. The US 78th Infantry Division under Major General Edwin P. Parker Jr. captured Wuppertal against scant resistance on 16 April 1945. Wuppertal became a part of the British Zone of Occupation, and subsequently part of the new state of North Rhine Westphalia in West Germany.
Вуппертал өнер саласында
1974 жылы Вим Вендерс түсірген "Алиса қалаларда" фильмінде басты кейіпкерлер Вупперталға саяхат жасайды. Роджер Лелуптың "Йоко Цуно" комикс сериясының "Le Feu de Wotan" (1984) бөлігі Вупперталда және оның Швебебанында өтеді. Эльзе Ласкер Шюлердің "Ди Вуппер" пьесасы Эльберфельд қаласында өрбуде. 2000 жылы Том Тайквердің "Принцесса және жауынгер" фильмі Вупперталда түсірілді. 2001 жылы Бенджамин Куабектің "Өкініш жоқ" ("It=No Regrets") фильмі де Вупперталда түсірілді. 2011 жылы шыққан "Пина" фильмінде бірнеше би сахналары Вуппертал қаласы мен оның төңірегінде түсірілді. Көтерілген трамвай бірнеше сахнада оқиға орны ретінде, сондай-ақ фон ретінде пайдаланылады.
Қауымдастық футболы
Футболдан, Вуппертальдың ең танымал клубы – қазіргі уақытта Германия футбол лигасы жүйесінің төртінші деңгейінде, Regionalliga West-те ойнайтын «Вупперталер SV». Клуб өз үй ойындарын қаланың «Stadion am Zoo» стадионында өткізеді. 2009–2010 маусымында ұлттық дивизиондағы соңғы маусымын өткізген клуб, 1954 жылы екі негізгі Вупперталь клубтары – «SSV 04 Вупперталь» және «TSG Vohwinkel 80» бірігуінің нәтижесінде құрылғаннан бері бай және қызықты тарихқа ие. Клуб неміс футболының жоғары лигасында барлығы жеті маусым өткізді, оның ішінде үш маусымын Бундеслигада өткізді, ол жерге 1972 жылы жолдама алған. Бірінші дивизиондағы алғашқы маусымында клуб таңғажайып төртінші орынға ие болды және тарихында алғаш рет УЕФА кубогына қатысуға мүмкіндік алды. Польшаның «Рух Хорзов» командасымен бірінші турда жеңілгеннен кейін және тағы екі сәтсіз Бундеслига маусымынан соң клуб қайтадан жоғары лигадан шығып кетті және әлі оралған жоқ. 2004 жылы клуб жергілікті қарсыласы «SV Borussia Wuppertal» клубымен бірігіп, «Wuppertaler SV Borussia» клубын құрды, бірақ бұл бірігудің көрінетін жалғыз белгісі атаудың өзгеруі болды, ал клубтың түстері мен эмблемасы өзгеріссіз қалды. Жанкүйерлердің талабы бойынша, 2013 жылы қосымша «Боруссия» атауы алынып тасталды, бұл клубты қажетті банкроттық рәсімдерден өткізу үшін жаңа басшылықтың келуіне байланысты болды, ол рәсімдер 2014 жылдың қыркүйегінде аяқталды. Вуппертальдың тағы бір танымал футбол клубы – Кроненберг ауданынан шыққан «Cronenberger SC». Олардың ең үлкен жетістігі – 1952 жылғы Германияның әуесқойлар футбол чемпионатының финалына шығу, онда олар «VfR Schwenningen» командасына 5–2 есебімен жеңілді. Бүгінде олар «WSV» клубынан бір деңгей төмен, Oberliga Nordrhein лигасында ойнайды. Атақты ойыншылардың қатарында «WSV» клубының Бундеслигадағы 136 голының 39-ын соққан Гюнтер Проппер, Батыс Германия құрамасының ойыншысы Хорст Шиманяк, сондай-ақ «Cronenberg» клубының ойыншысы Герберт Йейгер бар. Ол клубта ойнаған кезінде 1952 жылы Хельсинкиде өткен жазғы Олимпиада ойындарында Германия құрамасының құрамында өнер көрсетті.
Командалық гандбол
Гандболдан Вупперталдың ең табысты командасы – Бергишер ХК, ол 2013 жылы екінші рет жоғары деңгейдегі Гандбол Бундеслигасына жол алды. 2013–14 маусымында 15-орынға ие болып, екінші маусым қатарынан үздіктердің қатарында қалды. BHC 2006 жылы LTV Wuppertal басшылығы, құрамы және бас демеушісі мен жақын орналасқан, сол аттас қаладан келген SG Solingen командасы арасындағы ынтымақтастық нәтижесінде құрылды. Клуб өзін бүкіл Бергиш аймағының өкілі деп таныстырады. Команда өз үй ойындарын Вупперталдың Uni Halle (3200 орындық) және Солингеннің Klingenhalle (2600 орындық) ареналарында өткізеді. Вупперталдың бұрынғы ең табысты клубы – аталған LTV Wuppertal. LTV көптеген маусымдарды екінші және үшінші лигаларда өткізді, содан кейін 1996 жылы Wuppertaler SV гандбол бөлімімен бірігіп, HSG LTV/WSV Wuppertal құрды. Бұл гандболдық бірлестік алғашқы маусымынан кейін Бундеслигаға көтеріліп, 1998 жылы тарап қалмас бұрын 8-орынды иеленді. Алайда, Wuppertaler SV-нің шығуы LTV Wuppertal-ға (кәсіби командасы HC Wuppertal деп аталды) 2-ші дивизионға оралғанға дейін тағы үш маусым Бундеслигада ойнауға мүмкіндік берді, сосын бұрынғы атауын қайта қолданды. 2006 жылы BHC құрылғаннан кейін LTV қаржылық базасын жоғалтып, бірнеше рет төмендеді және қазіргі уақытта бесінші лигадағы Verbandsliga-да ойнап жүр.
Волейбол
Волейболдан "СВ Байер Вуппертал" 1990-2000 жылдары Германияның алдың қатарлы ерлер командаларының бірі болды. Команда Леверкузен қаласындағы танымал спорт клубының бөлігі болды және 1978 жылы Бундеслигаға жолдама алды. Төмен көрерменділікке байланысты, Bayer AG 1992 жылы волейбол командасын Вупперталға көшіруге шешім қабылдады, онда Bayer қаржылаған клуб та болды. Көшкеннен кейін клуб түрлі жүлделер жеңіп алды, оның ішінде 1994 және 1997 жылдары Германия чемпионаты, ал 1995 жылы Германия кубогы. Бұған қоса, олар 1995-96 жылғы Еуропа Кубогының иегерлері кубогында грек "Олимпиакос" клубынан екінші орынды алды, финалда бес сет бойынша жеңіліске ұшырады. 2008 жылы Bayer AG-нің азырақ танымал кәсіби спорттан кең ауқымды үзіліске шығуынан кейін клуб "Вуппертал Титанс" және кейіннен "A!B!C Titans Berg. Land" деген аттарға ие болды. Бірақ, бас демеушісін жоғалту команданың 2012 жылы тарауына әкеп соқты. Қазіргі уақытта олар үшінші лигадағы Regionalliga-да "Байер Вуппертал" деген атпен ойнап жүр, алайда қазіргі қаржылық жағдайында жоғары деңгейге көтеріле алмайды.
Баскетбол
Мүмкін, Вупперталдың ең табысты спорт клубтарының бірі – Barmer TV әйелдер баскетбол командасы (1994-2000 жылдары БТВ Вуппертал, 2000-2002 жылдары BTV Gold Zack Wuppertal, ал халықаралық аренада Wuppertal Wings деп аталды). Олар 11 рет Германия чемпионы атанды, 12 рет Германия кубогын жеңіп алды және 1993-2002 жылдар аралығында қатарынан он есе чемпиондық пен кубокты бірге ұтып алды. 1996 жылы олар Еуропа кубогын жеңіп, бұл жетістікті алғаш рет және қазірге дейін жалғыз неміс командасы ретінде жеткізді, финалда Италияның SFT Como командасын ұтты. Келесі жылы олар Еуролиганың жаңадан аталған финалында француздық CJM Bourges командасына есе жіберіп, үш жүлделі турнирді ұтып алу мүмкіндігінен айырылды. 2002 жылы клуб қаржылық қиындықтарға байланысты Бундеслигадан шықты, ал бір жылдан кейін олардың негізгі демеушісі Gold Zack Werke банкротқа өтініш берді. Он жылдық үзілістен кейін, Barmer TV 2014 жылы екінші лига – 2-ші Бундеслиганың Солтүстік тобына қайта оралды. Вуппертал 1998 жылы FIBA әйелдер арасындағы әлем чемпионатын жеті қаланың бірі ретінде қабылдады.
Рольдік хоккей
Рольдерлік хоккейде Вупперталь клубының RSC Кроненберг командасы – ең табысты неміс командаларының бірі, ол ерлер және әйелдер арасындағы жарыстарда неміс чемпионаты мен неміс кубогын жеңіп алған. Барлығы, ерлер Германия чемпионатында 13 рет және 9 кубок жеңіп алды, әйелдер 10 чемпионат және 9 кубок иегері атанды. Екі команда да өз үй ойындарын Альфред Хенкельс-Халледе өткізеді. Вупперталь бірнеше халықаралық турнирлерге төңкерілді, соның ішінде 1997 жылы (ерлер) және 2004 жылы (әйелдер) әлем чемпионаттары, сондай-ақ 1992, 2010 (ерлер) және 2011 (әйелдер) жылдары Еуропа чемпионаттары өтті.
Темір жолдар
Вупперталь теміржол желісімен жақсы байланысқан. Қала Кельн-Хаген және Дюссельдорф-Хаген теміржол бағыттарында орналасқан, сондай-ақ қашықтықтан жүретін пойыздар үшін аялдама болып табылады. Орталық вокзал Эльберфельд ауданында орналасқан. Regionalbahn пойыздары мен кейбір Regional Express пойыздары да Обербармен, Бармен, Ронсдорф және Вохинкель станцияларында тоқтайды. Langerfeld, Unterbarmen, Steinbeck, Zoologischer Garten және Sonnborn қалаларында S-Bahn станциялары бар. Басты магистральдық бағыт арқылы жүретін пойыздар: RE 4 (Wupper Express), RE 7 (Rhein Münsterland Express), RE 13 (Maas Wupper Express), RB 48 (Rhein Wupper Bahn) және төрт Рейн-Рур S-Bahn бағыты: S 7, S 8, S 9 және S 68 (тек жұмыстың қызу сағаттарында). Әр 30 минут сайын әр бағытта қашықтықтан жүретін (Intercity Express, InterCity, EuroCity) пойыздар келіп тұрады. Вуппертальдан Солингенге (S 7 бағыты) және Эссенге (қазір S 9 бағытындағы Prince William теміржолы) бағыттарынан басқа, Вупперталь қаласындағы басты магистральдық желіге қосылатын барлық тармақтар жабылды. Олардың ішінде Дюссельдорф Дерендорф – Дортмунд-Зюд теміржолы (Wuppertaler Nordbahn), Бургольц теміржолы, Вупперталь Вихлингхаузен – Хаттинген теміржолы, Вуппер аңғары теміржолы және «Бұралаң» теміржолы бар. Бұрын Вупперталь аймағында 31 станция болған, оның ішінде тоғыз станция басты магистральдық желіде орналасқан. Қазіргі таңда тек 10 станция ғана жұмыс істеп тұр. Wuppertal Hauptbahnhof – Deutsche Bahn компаниясының жоғалған жүк қызметтері орналасқан жері. Вупперталь аспалы теміржолы – аспалы монорельс, қала және оның айналасына қызмет көрсетеді. Ол 1901 жылдан бері жұмыс істеп келеді, ал 2016 жылдың желтоқсан айынан бастап жаңа вагондар қосылды. 1950 жылы Альтхофф циркінің жарнамасы үшін Туффи атты жас піл Вупперталь Швебебанға (монорельске) мінбек болды. Бірақ пойыздың шайқалуынан піл қорқып, шабуыл жасап, 12 метр биіктіктен өзенге құлап кетті. Туффи жеңіл жарақат алды және 1989 жылға дейін өмір сүрді. 1999 жылы Швебебанда осы күнге дейін жалғыз қазалық оқиға болды. 1873 жылдан 1987 жылға дейін Вуппертальде жеке трамвай желісі болды.