Кіріспе
Солтүстік Рейн-Вестфалия немесе Солтүстік Рейн/Вестфалия (Nordrhein Westfalen, ; ; немесе Noordrhien Westfalen), көбінесе NRW деп қысқартылады, Батыс Германиядағы штат (Land). 18 миллионнан астам халқымен Германиядағы ең көп халқы бар штат. Қалалық штаттарды есептемегенде, Германиядағы ең тығыз халқы бар штат болып табылады. Жер аумағы бойынша Германияның төртінші ірі штаты. Солтүстік Рейн-Вестфалияда 100 000-нан астам тұрғыны бар 81 неміс қаласының 30-ы орналасқан, оның ішінде 1 миллионнан астам халқы бар Кельн, штат астанасы Дюссельдорф, Дортмунд және Эссен (барлығы шамамен 550 000 тұрғыны), сондай-ақ Рейн-Рур мегаполитен аймағында орналасқан көптеген басқа қалалар бар. Бұл аймақ Германиядағы ең ірі қалалық аймақ және Еуропа құрлығындағы төртінші ірі аймақ. Рейн-Рурдың Еуропаның «көк бананының» орталық бөлігінде орналасуы оны Рандстад, Фламанд алмасы және Франкфурт Рейн-Майн аймағы сияқты басқа да ірі еуропалық қалалармен және мегаполистермен жақсы байланыстырады. Солтүстік Рейн-Вестфалия 1946 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Вестфалияның пруссиялық провинциялары, Рейн провинциясының солтүстік бөлігі (Солтүстік Рейн) және Липпе еркін мемлекетінен британ әскери әкімшілігімен құрылды. 1949 жылы Германия Федеративтік Республикасының құрамына штат ретінде кірді. Бонн қаласы 1990 жылға дейін Германияның қайта бірігуіне дейін федералды астана, ал 1999 жылға дейін үкіметтің орналасқан жері болды. Мәдени тұрғыдан Солтүстік Рейн-Вестфалия біртекті аймақ емес; Рейн аймағы мен Вестфалия және Липпе аймақтары арасында, әсіресе дәстүрлі әдет-ғұрыптарда айқын айырмашылықтар бар. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, оның экономикасы ЖІӨ бойынша Германия штаттары арасында ең ірісі болып табылады, бірақ жан басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткіші ұлттық орташа деңгейден төмен.
North Rhine Westphalia or North Rhine/Westphalia (Nordrhein Westfalen, ; ; or Noordrhien Westfalen), commonly shortened to NRW , is a state (Land) in Western Germany. With more than 18 million inhabitants, it is the most populous state in Germany. Apart from the city states, it is also the most densely populated state in Germany. Covering an area of , it is the fourth largest German state by size. North Rhine Westphalia features 30 of the 81 German municipalities with over 100,000 inhabitants, including Cologne (over 1 million), the state capital Düsseldorf, Dortmund and Essen (all about 550,000 inhabitants) and other cities predominantly located in the Rhine Ruhr metropolitan area, the largest urban area in Germany and the fourth largest on the European continent. The location of the Rhine Ruhr at the heart of the European Blue Banana makes it well connected to other major European cities and metropolitan areas like the Randstad, the Flemish Diamond and the Frankfurt Rhine Main Region. North Rhine Westphalia was established in 1946 after World War II from the Prussian provinces of Westphalia and the northern part of Rhine Province (North Rhine), and the Free State of Lippe by the British military administration in Allied occupied Germany and became a state of the Federal Republic of Germany in 1949. The city of Bonn served as the federal capital until the reunification of Germany in 1990 and as the seat of government until 1999. Culturally, North Rhine Westphalia is not a uniform area; there are significant differences, especially in traditional customs, between the Rhineland region on the one hand and the regions of Westphalia and Lippe on the other. As of 2023, its economy is the largest among German states by GDP but is below the national average in GDP per capita.
Жасау
Солтүстік Рейн-Вестфалия мемлекеті 1946 жылғы 23 тамызда британдық әскери әкімшіліктің "Неке операциясы" арқылы Вестфалия провинциясы мен Рейн провинциясының солтүстік бөліктерін біріктіру нәтижесінде құрылды. Бұл екі провинция бұрынғы Германия империясы құрамындағы Пруссия мемлекетінің саяси бөлімшелері болатын. 1947 жылғы 21 қаңтарда бұрынғы Липпе мемлекеті Солтүстік Рейн-Вестфалиямен біріктірілді. 973 жылы Рейннің екі жағалауы да Киелі Рим империясының құрамына енді, ал Рейн аймағы Мозельдегі Жоғарғы Лотарингия және Мёздегі Төменгі Лотарингия герцогтіктері арасында бөлінді. Оттон әулетінің саксон және франк тегі болды. Киелі Рим императорының орталық билігі әлсіреген кезде Рейн аймағы көптеген шағын, тәуелсіз, әртүрлі өзгерістерге ұшыраған және ерекше тарихнамалық жазбаларға бөлінді. Ескі лотарингиялық бөліністер ескіргенмен, атауы сақталды, мысалы, Франциядағы Лотарингияда. Орта ғасырлар бойы және тіпті қазіргі заманға дейін осы аймақтардың ақсүйектері Лотарингия ішіндегі ең жоғары дәрежелі герцог идеясын сақтауға тырысты, оған Лимбург герцогтары мен Брабант герцогтары үміттенеді. Лимбург мұрагерлік соғысы сияқты қақтығыстар қазіргі Рейнланд-Вестфалия мен көршілес Бельгия және Нидерланды арасындағы әскери және саяси байланыстарды нығайтты. Өз бөлінген жағдайына және түрлі соғыс кезеңдерінде француз көршілерінен көрген қиындықтарына қарамастан, Рейн аймағы зор өркендеді және неміс мәдениеті мен прогресінің алдыңғы қатарында тұрды. Аахен – неміс императорларының тәж кию орны болды, ал Рейн өңіріндегі шіркеулік княздықтар неміс тарихында маңызды рөл атқарды. Триколордың қарапайым түрі азаматтық ту және мемлекеттік ту болып саналады, ал мемлекеттік органдар мемлекеттік туды (Landesdienstflagge) пайдаланады, ол мемлекеттік елтаңбамен безендірілген.
География
Солтүстік Рейн-Вестфалия Төменгі Рейн аймағының жазықтарын және Порта Вестфалика сағасына дейін Орталық биіктіктерді (Миттельгебирге) қамтиды. Штат оңтүстік-батыста Бельгиямен (Валлония), батыста және солтүстік-батыста Нидерландымен (Лимбург, Гелдерланд және Оверайссель) шектеседі. Солтүстік және солтүстік-шығыста Германияның Төменгі Саксониясымен, оңтүстікте Рейнланд-Пфальц және оңтүстік-шығыста Гессенмен шекаралас. Штаттың шамамен жартысы Вестфалияның төмендіктерінде және Рейнландта орналасқан, екеуі де Солтүстік Германия жазығына қарай кеңейеді. Бұл төмендіктерде Хохе Марк, Беккум төбелері, Баумберге және Стеммер Берге сияқты бірнеше оқшауланған төбе жоталары бар. Жер бедері оңтүстікке және штаттың шығысына қарай Германияның Орталық биіктіктердің бөліктеріне дейін көтеріледі. Бұл төбелерге Везер биіктіктері (Эгге төбелері, Вейхен төбелері, Везергебирге және шығыста Тютобург орманы), оңтүстікте Сауэрланд, Бергиш жері, Зигерланд және Зибенгебирге, сондай-ақ солтүстік-батыста Рейн Эйфелі жатады. Гессенмен шекаралас аймақтағы Ротхаргебирге шамамен 800 метр биіктікке жетеді. Бұл таулардың ең биіктері – Лангенберг (теңіз деңгейінен 843,2 м), Калер Астен (840,7 м) және Клеменсберг (839,2 м). Солтүстік Рейн-Вестфалияның планметриялық орталығы Дортмунд Аплербектің оңтүстігінде, Аплербеккер Марк аймағында (51° 28' С, 7° 33' Ш) орналасқан. Штаттың батыс нүктесі Нидерланд шекарасына жақын Selfkant маңында, ал шығыс нүктесі Везердегі Хохтер маңында жатыр. Ең оңтүстік нүктесі Эйфель аймағындағы Хелентал маңында, ал ең солтүстік нүктесі штаттың солтүстік-шығысындағы Рахденге жақын NRW Nordpunkt орналасқан. Nordpunkt Солтүстік теңіз жағалауынан оңтүстікке қарай шамамен 100 км қашықтықта жатыр. Штаттың солтүстік-батысындағы Краненбург қаласының Цыффлич ауданындағы ең терең табиғи шұңқыр теңіз деңгейінен 9,2 метр биіктікте орналасқан. Дегенмен, жер бетіндегі ең терең нүкте кен өндірудің нәтижесінде пайда болған. Нидерзиердегі ашық Hambach карьері теңіз деңгейінен 293 метр тереңдікке жетеді, бұл Германиядағы ең терең жасанды шұңқыр. Солтүстік Рейн-Вестфалия арқылы өтетін ең маңызды өзендер: Рейн, Рур, Эмс, Липпе және Везер. Рейн – Солтүстік Рейн-Вестфалиядағы ең маңызды өзен, ол Бад-Хоннеф маңындағы Орта Рейн ретінде штатқа кіреді және әлі де Mittelrhein шарап аймағының бөлігі болып табылады. Бад Годесберг маңында ол Төменгі Рейнге айналады және Еммерих маңында 730 метр енімен Солтүстік Рейн-Вестфалиядан шығып кетеді. Нидерландқа кіргеннен кейін Рейн көптеген салаға бөлінеді. Падерборн қаласының ішінде ағатын Падер Германиядағы ең қысқа өзен болып саналады. Көптеген адамдар үшін Солтүстік Рейн-Вестфалия – өнеркәсіптік аймақтар мен қалалық агломерациялармен байланысты. Алайда, штаттың ең үлкен бөлігі ауыл шаруашылығына (шамамен 52%) және орманға (25%) бөлінген.
Тарихи тұрғындар саны
Келесі кесте 1930 жылдан бергі штат халқын көрсетеді. 1960 жылға дейінгі деректер жылдық халықтың орташа саны, ал 1965 жылдан бастап жыл аяғындағы халық саны қолданылады.
Ішімдіктер
Кёльш – Кёльн қаласында пісірілетін жергілікті сыраның ерекшелігі. Альт – Дюссельдорф және Төменгі Рейн аймағында пісірілетін жергілікті сыраның ерекшелігі. Дортмундер Экспорт – Дортмундта пісірілетін жергілікті ашық түсті сыра.
Фестивальдар
Солтүстік Рейн-Вестфалияда Кельн, Бонн, Дортмунд, Дюйсбург, Мюнстер, Оберхаузен және Люнен қалаларында кинофестивальдер өтеді. Басқа ірі фестивальдарға Рейн карнавалдары мен Руртриеннале жатады. Жыл сайын Кельн қаласында Gamescom өтеді. Бұл Еуропадағы ең ірі бейне ойындар фестивалі.
Музыка
Композитор Людвиг ван Бетховен 1770 жылы Бонн қаласында дүниеге келген. Аймақтық әнұран – Lied für NRW (Солтүстік Рейн-Вестфалия үшін ән). Солтүстік Рейн-Вестфалия Германияның ең танымал хэви-метал, спид-метал және трэш-метал топтарының көптеген үйі: Accept, Angel Dust, Blind Guardian, Doro (бұрын Warlock тобында болған), Grave Digger, Holy Moses, Kreator, Rage, Scanner және Sodom. Сонымен қатар, Солтүстік Рейн-Вестфалия Kraftwerk тобының да мекені, ол бастапқыда төрт жыл бойы Krautrock стилінде болған, кейіннен синтезаторлық поп тобына айналды.
Экономика
Солтүстік Рейн-Вестфалия әрқашан Германияның қуатты орталығы болды, Германия штаттары арасындағы ЖІӨ көрсеткіштері бойынша ең ірі экономикаға ие. 1950-1960 жылдары Вестфалияны Land von Kohle und Stahl (Көмiр және болат елі) деп атаған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қалпына келтіру кезінде Рур Еуропадағы ең маңызды өнеркәсіптік аймақтардың бірі болды және Германияның экономикалық ғажайыбына үлкен үлес қосты. 1960 жылдардың соңында қайталанған дағдарыстар осы өнеркәсіп салаларының қысқаруына әкелді. Алайда, өндірістік секторлар, әсіресе машина жасау және металл және темір өңдеу өнеркәсібі, айтарлықтай өсімді қамтиды. Осы құрылымдық өзгерістерге және ұлттық орташа көрсеткіштен төмен экономикалық өсуге қарамастан, 2018 жылғы 705 миллиард еуролық ЖІӨ (Германияның жалпы ЖІӨ-нің төрттен бірі) NRW-ді Германияның ең мықты экономикалық штаты етіп, сонымен қатар әлемдегі ең маңызды экономикалық аймақтардың біріне айналдырды. Германияның ең ірі 100 корпорациясының 37-і Солтүстік Рейн-Вестфалияда орналасқан. Дегенмен, жан басына шаққанда, Солтүстік Рейн-Вестфалия Батыс Германия штаттарының арасындағы әлсіз аймақтардың бірі болып қала береді. Солтүстік Рейн-Вестфалия Германиядан және шетелден компанияларды тартады. 2009 жылы Германиядағы ең көп тікелей шетелдік инвестициялар (ТШИ) осы штатқа құйылды. Ең маңызды инвестициялық елдердің шамамен 13 100 шетелдік компаниясы неміс немесе еуропалық операцияларын Солтүстік Рейн-Вестфалиядағы базалардан басқарады. Соңғы уақытта штаттың экономикасында көптеген өзгерістер болды. Экономикадағы көптеген өзгерістердің бірі – шығармашылық салаларда жұмыспен қамтудың өсуі, ал тау-кен өнеркәсібінде жұмыс істейтіндердің саны азайды. Рур аймағы 1960 жылдан бері көмір өндіру және болат өнеркәсібінен алыстаған маңызды құрылымдық өзгерістерге ұшырады. Шығыс Вестфалияның көптеген ауылдық аймақтары, Бергиш жері және Төменгі Рейн экономикасын әртүрлі салалардағы "жасырын чемпиондарға" негіздейді. 2014 жылдың маусым айындағы жағдай бойынша жұмыссыздық деңгейі 8,2% құрады, бұл Батыс Германия штаттары арасында екінші орында. 2018 жылдың қазан айында жұмыссыздық деңгейі 6,4% құрады және ұлттық орташа көрсеткіштен жоғары болды. Жыл2000200120022003200420052006200720082009201020112012201320142015201620172018Жұмыссыздық деңгейі %-да 9.28.89.210.010.212.011.49.58.98.78.18.38.28.07.77.46.8
Көлік
Еуропаның ең маңызды экономикалық аймағының орталығында орналасқан, жоғары халық тығыздығымен, күшті қалаланумен және көптеген бизнес орталықтарымен Солтүстік Рейн-Вестфалия әлемдегі ең тығыз көлік желілерінің біріне ие.
Жол
Солтүстік Рейн-Вестфалия Германиядағы автобандардың ең тығыз желісіне және осыған ұқсас Schnellstraßen (экспресс-жолдарға) ие. Автобан желісі тор тәрізді құрылған, онда бес шығыс-батыс (A2, A4, A40, A42, A44) және сегіз солтүстік-оңтүстік (A1, A3, A43, A45, A52, A57, A59, A61) бағыттары бар. A1, A2, A3, A4 және A61 бағыттары көбінесе транзиттік көлік үшін пайдаланылады, ал қалған автобандар негізінен аймақтық мақсатта қызмет етеді. A44 және A52 бағыттарында әртүрлі жоспарлау сатыларында бірнеше бөліктер жоқ. Кейбір толық емес бөліктер қазір салынып жатыр немесе жақын арада салынуы жоспарлануда. Қосымша экспресс-жолдар айналма жолдар мен жергілікті бағыттар ретінде, әсіресе Дортмунд және Бохум маңында қолданылады. Автобандар мен экспресс-жолдардың тығыздығына байланысты Bundesstraßen қалааралық қозғалыс үшін азырақ маңызға ие. Аймақтағы алғашқы автобандар 1930 жылдардың ортасында ашылды. Желінің тығыздығы мен баламалы бағыттардың көптігіне байланысты, көлік ағыны Еуропадағы басқа да ірі мегаполистерге қарағанда төмендеу. Қозғалыс тыңғырығы күнделікті құбылысқа айналған, бірақ Нидерландыдағы Рандстад аймағындағыдай емес, ол да полицентрлік қалалық аймақ. Ең маңызды автобандар алты жолақты.
Әуежайлар
Аймақ бірнеше әуежай инфрақұрылымының болуынан пайда көреді. Басты әуежай – Дюссельдорф әуежайы, ол әлемдік деңгейдегі әуежай болып саналады және жыл сайын 19 миллион жолаушыны қабылдайтын, көптеген бағыттарға рейстер ұсынады. Дюссельдорф Германиядағы төртінші ірі әуежай, Франкфурт, Мюнхен және Берлиннен кейін. Ол Eurowings әуекомпаниясының хабы және тағы бірнеше әуекомпаниялар үшін маңызды пункт. Әуежайда үш жолаушылар терминалы және екі ұшу-қону жолағы бар, ол Airbus A380-ге дейінгі кең корпусты ұшақтарды қабылдай алады. Екінші әуежай – Германияның төртінші ірі қаласы Кельннің халықаралық әуежайы, ол сонымен қатар Батыс Германияның бұрынғы астанасы Боннға да қызмет көрсетеді. 2023 жылы шамамен 10 миллион жолаушы осы әуежай арқылы өтіп, Германиядағы алтыншы ірі жолаушылар әуежайы және жүк тасымалы бойынша үшінші орында тұрады. Ол Eurowings және бірқатар жүк тасымалдаушы әуекомпаниялар үшін де хаб болып табылады. Жүк және жолаушылар тасымалының жиынтығы бойынша Германияда бесінші орында. 2015 жылғы наурыз айының мәліметтері бойынша, Кельн-Бонн әуежайы 35 елдегі 115 жолаушылар бағытына рейстер ұсынды. Ол Кельн тумасы және соғыстан кейінгі Батыс Германияның бірінші канцлері Конрад Аденауэрдің есімімен аталады. Аймақтағы үшінші әуежай – Дортмунд әуежайы, ол Дортмундтың шығысында орналасқан шағын халықаралық әуежай. Ол Германиядағы ең ірі қалалық агломерация – Рейн-Рур аймағының шығыс бөлігіне қызмет көрсетеді және негізінен бюджеттік және демалыс чартерлік рейстер үшін пайдаланылады. 2019 жылы әуежай 2,719,563 жолаушыға қызмет көрсетті. Штатта тағы үш шағын әуежай бар: Мюнстер Оснабрюк әуежайы, Визэ әуежайы және Падерборн Липпштадт әуежайы.
Су жолдары
Рейн Солтүстік Рейн-Вестфалия арқылы ағады. Оның жағалаулары көбінесе тығыз қоныстанған және өнеркәсіптік дамыған, әсіресе Кёльн, Дюссельдорф және Рур аймағында. Осы жерде Рейн Германияның ең ірі агломерациясы – Рейн-Рур аймағы арқылы өтеді. Дюисбург ішкі порты (Дюиспорт) және Дортмунд порты – ірі өнеркәсіптік ішкі порттар болып табылады және Рейн өзені мен Германияның ішкі су көлігі жүйесіндегі хабтар қызметін атқарады. Елді Рейн-Герне каналы (RHK), Везель-Даттен каналы (WDK), Даттен-Хамм каналы (DHK) және Дортмунд-Эмс каналы (DEK) сияқты көптеген каналдар кесіп өтеді, олар ішкі су жолымен жүру үшін маңызды рөл атқарады.
Білім
RWTH Аахен Германияның жетекші технологиялық университеттерінің бірі болып табылады және DFG оны 2007, 2012 және 2019 жылдары Германияның үздік университеттерінің бірі деп таңдады. Солтүстік Рейн-Вестфалияда 14 университет және 50-ден астам, көбінесе магистратура деңгейіндегі колледждер бар, оларда барлығы 742 000-нан астам студент оқиды. Ең ірі және ең көне университет – Кельн университеті (Universität zu Köln), ол 1388 жылы құрылған және 2012 жылдан бері Германияның он бір үздік университетінің бірі. Дуйсбург-Эссен университеті (Universität Duisburg Essen) де жақсы танымал және Германиядағы ең ірі университеттердің бірі.
Футбол
NRW-де Бундеслигадағы бірнеше футбол клубы орналасқан, оның ішінде «Байер 04» (Leverkusen), «Боруссия» (Dortmund), «Боруссия» (Mönchengladbach), «1. FC Köln» және «VfL Bochum» клубтары бар. Сондай-ақ, 2. Бундеслигада «Fortuna Düsseldorf», «FC Schalke 04» және «SC Paderborn 07» ал, 3. Лигада «Arminia Bielefeld», «MSV Duisburg», «Rot Weiß Essen», «Preußen Münster», «Rot Weiß Oberhausen», «FC Viktoria Köln» және «SC Verl» клубтары бар. 1963 жылы Германия Бундеслигасы ресми түрде құрылғаннан бері «Боруссия» (Dortmund) және «Боруссия» (Mönchengladbach) штаттағы ең табысты командалар болып табылады, екеуі де бес титул жеңіп алды. «FC Köln» екі рет чемпион атанды, оның ішінде алғашқысы 1963 жылы болды. Лига құрылғанға дейін Солтүстік Рейн-Вестфалия командалары «Deutscher Fußballmeister» (Германия футбол чемпионы) титулы үшін күресті. Онда «Шальке 04» жеті рет жеңімпаз атанды, ал «Дортмунд» және «Кёльн» сәйкесінше үш және бір рет жеңімпаз болды. «Фортуна Дюссельдорф» және «Рот Вайс Эссен» әрқайсысы бір рет Германия чемпионы атанды. Солтүстік Рейн-Вестфалия футболда өте табысты штат болып табылады, жалпы саны 25 чемпионатты қамтиды, бұл көрсеткіш Бавариядан кем.
Баскетбол
Мемлекетте сондай-ақ, қазіргі уақытта Баскетбол Бундеслигасы немесе ProA лигасында өнер көрсететін, немесе бұрын қатысқан бірнеше кәсіби баскетбол командасы бар. Олардың ішінде Telekom Baskets Bonn, Bayer Giants Leverkusen, Paderborn Baskets, Uni Baskets Münster, VfL SparkassenStars Bochum, Phoenix Hagen және Alemannia Aachen командалары бар.
Мұз үстіндегі хоккей
Солтүстік Рейн-Вестфалия штатында Düsseldorfer EG, Kölner Haie, Krefeld Pinguine және Iserlohn Roosters қазіргі және бұрынғы DEL командалары бар.