Кіріспе
Неаполь тарихы ұзақ және әртүрлі, б.з.д. 2 мыңжылдықта Неаполь аймағында грек қоныстарының құрылуымен басталады. Грек қараңғы ғасырларының соңында б.з.д. 8 ғасырда Пиззофалькон төбесінде бастапқыда Партенопа деп аталған үлкен материктік колония пайда болды және б.з.д. 6 ғасырда Неаполь деп қайта құрылды: ол Ұлы Грекияда маңызды рөл атқарды. Неапольдің грек мәдениеті кейінгі римдік қоғам үшін маңызды болды. Қала Рим Республикасының құрамына енген кезде империяның орталық провинциясында маңызды мәдени орталыққа айналды. Ол Неаполь герцогтігінің (661–1139), Сицилия Корольдігінің, Неаполь Корольдігінің (1282–1816) және соңында 1861 жылы Италияның бірігуіне дейін Екі Сицилияның астанасы болды. Қала бірнеше өркениеттер мен мәдениеттердің өркендеуіне және құлдырауына куә болды, олардың әрқайсысы өзінің өнері мен сәулетінде із қалдырды, ал Ренессанс және Ағарту дәуірінде мәдениеттің маңызды орталығы болды. Ол сондай-ақ барокконың астанасы болды, 17 ғасырда суретші Караваджоның мансабынан басталып, оның шабыландырған суретшілік революциясымен жалғасты. Неаполитан соғысы кезінде қала Бурбон монархтарына қарсы көтеріліп, Италияның бірігуіне үлкен серпіліс берді. Бүгінде Неаполь Италия Республикасының құрамына кіреді, Рим мен Миланнан кейін халық саны бойынша үшінші ірі муниципалитет (орталық аймақ) және Италияның екінші немесе үшінші ірі қалалық аймағы болып табылады.
The history of Naples is long and varied, dating to Greek settlements established in the Naples area in the 2nd millennium BC. During the end of the Greek Dark Ages a larger mainland colony – initially known as Parthenope – developed on the Pizzofalcone hill in the 8th century BC, and was refounded as Neapolis in the 6th century BC: it held an important role in Magna Graecia. The Greek culture of Naples was important to later Roman society. When the city became part of the Roman Republic in the central province of the Empire, it was a major cultural centre. It served as the capital of the Duchy of Naples (661–1139), of the Kingdom of Sicily, of the Kingdom of Naples (1282–1816) and finally of the Two Sicilies until the unification of Italy in 1861. The city has seen the rise and fall of several civilisations and cultures, each of which has left traces in its art and architecture, and during the Renaissance and the Enlightenment was a major centre of culture. It was also a capital of the Baroque, beginning with the artist Caravaggio's career in the 17th century, and the artistic revolution he inspired. During the Neapolitan War, the city rebelled against the Bourbon monarchs, spurring the early push towards Italian unification. Today, Naples is part of the Italian Republic, the third largest municipality (central area) by population after Rome and Milan, and has the second or third largest metropolitan area of Italy.
Шығу тегі
Адамның қоныстанған ең алғашқы іздері орта неолит кезеңіне дейін жетеді, мұны Санта-Мария-делли-Анжели а-Пиццофальконе базиликасының жанынан табылған Серра-д'Альто мәдениетінің іздері куәландырады. Осы аумақта халколит және ерте/орта қола дәуіріне жататын іздер де анықталды.
Партенопа
Партенопа қаласы біздің заманымыздан бұрын 8 ғасырдың соңында Италия материгіндегі ең көне грек қаласы – Кума қаласымен құрылды. Партенопа грек мифологиясындағы сиренаның атымен аталып, ол Мегаридке жағаға шағылысып, Одиссейді әнімен баурап алуға ары кетпеген соң теңізге өзін лақтырған делінеді. Елді мекен Пиззофальконе мүйісінде салынды, бұл аймақтағы теңіз жолына бақылау жасауға мүмкіндік берді. Партенопаға қатысты археологиялық қазбалар аз, бірақ б.з.д. 7 ғасырға жататын некрополь Виа Никотерада табылды. Архаикалық дәуірге жататын керамика сынықтарының қоймасы Виа Кьятамонеде анықталды, олар Пиззофальконе төбесінен сырғып түскен. Б.з.д. 6 ғасырға жататын туфтан жасалған қабырға С. Джакомо көшесінде, қала әкімшілігінің жанында табылған, ол портың бөлігі болған және шекаралық және қорғаныс мақсатында қолданылған болуы мүмкін. Колонияның жерінің молдығы мен ыңғайлылығына байланысты оған қоныстанушылар көбейген кезде, кумалықтар өз қалаларының тасталып кететінінен қорқып, оны «жоюға» шешім қабылдады.
Неаполис ретінде қайта құру
Неаполис (Жаңа қала) б.з.д. 507 жылы Аричия жеңісінен кейін тиран Аристодеммен қуылған Кума аристократиясы құрды. Олигархтар Неаполисті өздері шыққан қалаға ұқсас "екінші Кума" ретінде құруға шешім қабылдады; мысалы, Деметр сияқты культтердің жалғасуы және френиялардағы ұйымның адал қайта жандануы осыны растайды. Бұл хронологияны археологиялық қазбалар да растайды. Пиззофалькон төбесіндегі Партенопаның бастапқы орталығы жай ғана Палайполис (лат. Palaepolis) деп аталды, ол "ескі қала" болды және Неаполистің екінші шеткі бөлігі ретінде сақталды. Жаңа қала кешені көшелердің тіктөртбұрышты торы бойынша жобаланды. Ол солтүстіктен оңтүстікке қарай еңіспен төмендейтін жазықтықта салынды, бұл жаңа қала үшін кеңістік жасады. Батпақты жерлер ішкі аймаққа жол ашуды қиындатты және Кампанияның көп бөлігінің пайдасын көрген кең ауыл шаруашылығы жерлерін (агер) иеленуіне кедергі келтірді, соның салдарынан Неаполис өмір сүру үшін теңізге және саудаға назар аударуға мәжбүр болды. Қала ақырында Магна Грекияның ең маңызды қалаларының біріне айналды және римдіктерден жеңілгеннен кейін де грек мәдениетін ұзақ сақтап қалды. Неаполисте акрополь (Капонаполидегі Сант-Аниелло ауданы), агора (Пьяцца Сан-Гаэтано ауданы) және некрополь (әртүрлі мысалдар сақталған, олардың ең танымал - Кастель-Капуано некрополі) болды. Сонымен қатар, қалада берік қабырғалар (5 ғасыр), одеон, театр және қаланың қамқоршы құдайлары Диоскуридің ғибадатханасы салынды.
Афиналық және Сиракузалық ықпал
Көп ұзамай Неаполь Куманы теңіз саудасында ығыстырып, Кума шығанағынан Неаполь шығанағына дейінгі теңіз аймағын бақылауына алды. Оның коммерциялық сәттілігі Сиракузадағы Диномендердің тираниясының құлдырауымен (б.з.д. 466 ж.) және Сиракуза гарнизонының Питекузадан (Ишия) Эпомео тауының жанар таулық атқылауынан (немесе зор жер сілкінісінен) кейін кетуіне байланысты мүмкін болды. Неапольдің Ишияны дереу басып алуы қала мен Сиракузалықтар арасындағы шиеленістің күшті екенін көрсетеді. Афиналықтар Тиррен теңізінде сауда қарым-қатынастарының желісін жақын арада құрды. Олардың Кампанияға, сондай-ақ Сицилия мен Адриатикаға деген қызығушылығы, ең алдымен, өсіп келе жатқан халықтың тамақ, әсіресе астыққа деген қажеттіліктерін қанағаттандыру қажеттілігімен байланысты болды. Қаладағы Аттикалықтардың ықпалы көптеген нәтижелерге әкелді: портовы аудандағы айтарлықтай даму және бидай өсіруге қолайлы жазық жерлерде орналасқан орталықтармен (Алифаэ, Капуа, Нола, Кума, Диэархия) байланыстың одан да нығаюы. Афина мен гүлденген Кампания нарығы арасында бір кедергі болды: Сиракузалықтардың тирандар құлағаннан кейін де Тиррен теңізіне үстемдік ету әрекеттері. Б.з.д. 413 жылы Пелопоннес соғысында Сиракузаға қарсы афиналық жорық апатқа ұшырады, ал Атика экономикасын күрт әлсіреткен обамен бірге Неаполь мен Афина арасындағы қарым-қатынастар сырғуға бейімделді.
Самниттер
Б.з.д. V ғасырдың соңында Неаполистің саяси және әлеуметтік тепе-теңдігі Самниттердің, Оскан тілінде сөйлейтін және құнарлы жазықтарға қарай кеңейіп келе жатқан тайпаның шабуылымен қауіпке тірелді. 423 жылы этрусктердің маңызды бекінісі және астық қоймасы болған Капуа Самниттер басып алды, ал жергілікті Оскан тілінде сөйлейтін тұрғындарға көбірек еркіндік берілді. 421 жылы Құма да ауыр және қанды қоршаудан кейін қарсылық көрсетуді тоқтатты. Оның қашып бара жатқан көптеген тұрғындары Неаполистің қабырғаларында пана тапты, осылайша қаланың негізін қалаушыларына ризашылықтарын білдірді. Неаполис қаланың маңызды мемлекеттік лауазымдарына Оскан элитасын қабылдау арқылы өз қауіпсіздігі мен саяси тәуелсіздігін сақтап қалды. Бірақ осы әрекетінен Неаполис Кумамен қарым-қатынасын нашарлатты. IV ғасырдың екінші жартысында, Бірінші Самниттік соғыс кезінде Неаполис, бұрын Капуаны басып алған Римге қарсы Самниттермен одақтасты. 327 жылы Римнің Кампаниядағы әрекеттерінен және ішінара Неаполистің іс-қимылдарынан туындаған шиеленіс нәтижесінде Екінші Самниттік соғыс басталды. Ливийдің тарихында субъективтілік болуы мүмкін, бірақ ол Неаполистің Кампанияда тұратын римдіктерге шабуыл жасағанын және Римнің түзету талабы қабылданбағаннан кейін соғыс жариялағанын, ал екі консулдық армияның Кампанияға жол тартқанын айтты. 326 жылы Агер Кампанус жерін қиратып, консул Публилий Филон басқаратын римдік армия қалаға шабуыл жасап, оны қоршауға алды. Осы уақытқа дейін Неаполисті қорғау үшін шамамен төрт мың саманит және Нолан сарбазы келді. Римдіктер ескі және жаңа қалалар арасында лагерь құрды. Бір жылдық қоршаудан кейін грек азаматтарының сатқындығы римдіктерге қаланың тапсырылуына әкелді. Алайда Рим қаланы кең ауқымды автономиямен қалдырды, оның салты, тілі және грек тамырына жататын дәстүрлерін сақтап қалды. Оның орнына, ынтымақтастық шартын жасады, осылайша foedus Neapolitanum деп аталатын келісімге келді, бұл келісім оның қазірдің өзінде күшті және маңызды теңіздік рөліне ерекше назар аударды.