Кіріспе
Константин Бранкушидің мүсіндері. "Ғарыштағы құс" (L'Oiseau dans l'espace) – румын мүсіншісі Константин Бранкушидің мүсіндер сериясы. Алғашқы туынды 1923 жылы мәрмәрден жасалған. Бұл мүсін жеті мәрмәр фигурасы мен тоғыз қоладан құйылған нұсқасымен танымал. Бранкуши бұл туындыны 20 жыл ішінде 14 реттен астам және әртүрлі материалдарда жасаған. 2005 жылы ол 27,5 миллион долларға сатылды, сол кезде аукционда сатылған мүсін үшін бұл рекордтық баға болатын. Румын тіліндегі түпнұсқа атауы – "Pasărea în văzduh".
Bird in Space (L'Oiseau dans l'espace) is a series of sculptures by Romanian sculptor Constantin Brâncuși. The original work was created in 1923 and made of marble. This sculpture is also known for containing seven marble figures and nine bronze casts. Brancusi created the piece over 14 times and in several mediums over a period of 20 years. It was sold in 2005 for $27.5 million, at the time a record price for a sculpture sold in an auction. The original title in Romanian is Pasărea în văzduh.
Сипаттама
"Ғарыштағы құс" туындыларында Бранкузи құстың физикалық ерекшеліктеріне емес, оның қозғалысына ден қойды. Мысалы, мүсінде қанат немесе қауырсын жоқ. Метрополитен мұражайының сипаттамасында бұл өнер "созылған денесімен, ал бас және тұмсы қисайған сопақ жазықтыққа дейін азайтылған" деп көрсетілген. Мүсіннің биіктігі 287,7 см. Сериядағы жеті мүсін мәрмәрден, ал қалған тоғызы жылтыратылған қоладан құйылған.
Скульптуралар орналасқан көркемсурет галереялары
Бірінші және ең танымал сериясы Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында сақталады, ал екі қола құймасы (1928 және шамамен 1941 жылдары) сол қаланың Заманауи өнер мұражайында орналасқан. Скульптураның екі нұсқасы – бір қола (1924) және бір мәрмәр (1923–1924) – Филадельфия өнер мұражайында сақталған. Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясы 1925 және 1927 жылдарға жатқан мәрмәр және қоладан жасалған мүсіндерге ие. 1926 жылғы қола Сиэтл өнер мұражайында сақтауда, бірақ қазір көрмеге қойылмаған. Лос-Анджелес округінің өнер мұражайында тағы екі қола құйма (1925–1926 және 1927) қойылған, ал 1931 жылғы қола құйма Калифорния штатының Пасадена қаласындағы Нортон Саймон мұражайында сақталады. Белгісіз құю күні бар тағы бір қола Венециядағы Пегги Гуггенхайм жинағында, ал Канберрадағы Австралия Ұлттық галереясы екі мәрмәрге ие, екеуі де шамамен 1931–1936 жылдар аралығында жасалған, біреуі ақ, біреуі қара.
Бранкузи АҚШ-қа қарсы
1926 жылы «Кеңістіктегі құс» АҚШ кеденінің салық салуына қатысты сотқа тартылды. Өнер туындылары кедендік баж салығынан босатылған, бірақ кеден қызметкерлері ұзын, жұқа, жылтыратылған қоладан жасалған бұл заттың өнер екеніне сенгісі келмеді. Сондықтан, олар өндірілген металл заттарына арналған тарифті – сату бағасының 40 пайызын, шамамен 230 доллар (2016 жылғы АҚШ долларымен 3130 доллардан астам) – қолданды. Марсель Дюшан (мүсіндерді Еуропадан алып келген суретші), американдық фотограф Эдвард Штайхен (көрмеден кейін «Кеңістіктегі құсқа» ие болуға тиіс болған) және Бранкузидің өзі наразылық білдірді. Мүсіндер Нью-Йорктегі авангардтық «Бруммер» галереясында, содан кейін Чикагодағы «Arts Club» клубында көрсетілуге тиіс болды. Баспасөз бен суретшілердің қысымымен АҚШ кедені бұйымдардың жіктелуін қайта қарауға келісті және шешім шыққанша мүсіндерді кепілдікпен («ас үй ыдыстары және ауруханалық жабдықтар» санатында) босатып жіберді. Бірақ кеден бағалаушысы Ф. Дж. Х. Кракке бастапқы жіктемені растады және олар баж салығына жататынын мәлімдеді. Кракке «New York Evening Post» газетіне берген сұхбатында: «Өнер әлеміндегі жоғары лауазымды бірнеше адамнан үкімет үшін пікір білдіру сұралды. Біреуі: «Егер мұндай нәрсе өнер болса, енді мен кірпіш қалаушымын» деді. Тағы біреуі: «Нүктелер мен сызықтар Бранкузидің туындыларынан гөрі көркем» деді. Жалпы, олардың пікірінше, Бранкузи тым көпті қиялға қалдырды», – деді. 1922 жылғы тарифтік заңға сәйкес, мүсін баж салығынан босатылуы үшін ол кәсіби мүсінші жасаған, ешқандай практикалық мақсаты жоқ, түпнұсқа өнер туындысы болуы керек еді. Сот мүсін құс па, жоқ па деген сұраққа жауап ретінде сарапшылар мүсіннің «құстық» ерекшелігінің маңызды еместігін атап өтті. Суретшілер мен өнер сарапшылары Бранкузидің абстрактілі өнерге қарай бет бұрғанын түсінудің маңыздылығын көрсетті, сондықтан әр суретшінің өзінің туындыларында неге қол жеткізуге тырысқанын ескеру қажет. Бранкузидің американдық консулдыққа берген куәлігінде шығарманың жасалу процесі түсіндіріліп, оның түпнұсқалығы расталды. Сондықтан, бұл өнер туындысын бұрын-соңды көрінбеген нәрсе деп санауға болатыны белгісіз болды. Алайда, мүсіндерде қолданылған әрбір металл бөлігі бірегей болды, бұл түпнұсқалықтың деңгейін анықтады. Қазір қаралып отырған нысан әдемі және симметриялы, оны құспен байланыстыру қиын болғанымен, көзді қуантып, өте сәнді. Біздің дәлелдеріміз бойынша, бұл кәсіби мүсіншінің түпнұсқа туындысы және жоғарыда аталған билік өкілдерінің айтуынша, мүсін және өнер туындысы болып табылады. Сондықтан, наразылықты қабылдаймыз және оған еркін кіруге құқығы бар деп есептейміз. Бұл бейнеленбеген (абстрактілі) мүсінді өнер деп тануға болады деген алғашқы сот шешімі болды. Тағы бір мәселе – соттың өнер туындыларының эстетикалық ерекшеліктерін бағалауға құқығы бар ма? Заң суретшілер мен мұрағатшылар сот залында ұсынған заңдық критерийлер мен дәлелдер арқылы бұл мәселені шеше ала ма? Жалпы, судья Уэйт мүсіннің «әдемі», «симметриялы» және «сәнді» екенін айтты, сондықтан оны өнер деп санау керек.
Мұра
Құс ғарышта композитор Тимоти А. Корпустың классикалық музыка туындысына шабыт берді. Бұл туындының тұңғыш орындалуы 2012 жылы Чикагода өткен Open House архитектуралық фестивалінде болды, онда шығарма Чикагодағы Өнер клубында фестиваль аясында таныстырылды. Америкалық ақын Мюриэль Рукейзер (1913–1980) өзінің "Оқу уақыты: 1 минут 26 секунд" (1939) атты өлеңінде Бранкусидің "Құсына" сілтеме жасайды және осы сілтемені өнерде жаңа мен пайдасызды қабылдаудан қорқуымызды көрсету үшін пайдаланады, сондай-ақ бізді дені сау емес ойлау қалыптан шығып, әлемді жаңаша көруге шақырады: "Ми әлемді мойындағандағы шекті нүкте / барлық құндылықтар қанға сіңіп оянады. – Дәлел сәті. Ал Бранкуси жасағандай, / құсын көкке қалықтап ұшу үшін салғандай, / немесе Кафка мәңгілікке созылатын әңгімелер жоспарлағандай / уақыт кеңейгенде. – Ал шекті нүкте жетеді." (Мюриэль Рукейзер, "А Turning Wind", 1939 жылдан).