Кіріспе
Полимерлік матрицаны жұмсарту үшін пластификатор ретінде қолданылатын органикалық қосылыс. Bis(2 этилгексил) фталат (ди 2 этилгексил фталат, диэтилгексил фталат, диизооктил фталат, DEHP; бұрыс – диоктил фталат, DIOP) – формуласы C6H4(CO2C8H17)2 болатын органикалық қосылыс. DEHP – пластификаторлар ретінде қолданылатын фталаттар класының ең көп таралған мүшесі. Ол фталь қышқылының диэстері және тармақталған тізбекті 2-этилгексанол. Бұл түссіз, тұтқыр сұйықтық майда ериді, бірақ суда еритін емес.
Bis(2 ethylhexyl) phthalate (di 2 ethylhexyl phthalate, diethylhexyl phthalate, diisooctyl phthalate, DEHP; incorrectly — dioctyl phthalate, DIOP) is an organic compound with the formula C6H4(CO2C8H17)2. DEHP is the most common member of the class of phthalates, which are used as plasticizers. It is the diester of phthalic acid and the branched chain 2 ethylhexanol. This colorless viscous liquid is soluble in oil, but not in water.
Өндіріс
Ди(2 этилгексил) фталат 2 этилгексанолдың артық мөлшерін фталь ангидридімен, күкірт қышқылы немесе паратолуенсульфон қышқылы сияқты қышқыл катализаторының қатысуымен реакцияластыру арқылы өндіріледі. Ол алғаш рет 1933 жылы Жапонияда, ал 1939 жылы АҚШ-та коммерциялық көлемде өндірілді. DEHP-де этил топтары бар көміртек атомдарында екі стереоорталық орналасқан. Осының салдарынан, оның үш түрлі стереоизомері бар. Иілгіш ПВХ өнімдерін өндірушілер DEHP-ге ұқсас техникалық сипаттамалары бар бірнеше баламалы пластификаторларды таңдай алады. Бұл баламаларға басқа фталаттар, мысалы, диизононил фталат (DINP), ди-2-пропилгептил фталат (DPHP), диизодецил фталат (DIDP) және фталаттарға жатпайтын 1,2-циклогексан дикарбон қышқылының диизононил эфирі (DINCH), диоктил терефталат (DOTP) және цитрат эфирлері кіреді.
Manufacturers of flexible PVC articles can choose among several alternative plasticizers offering similar technical properties as DEHP. These alternatives include other phthalates such as diisononyl phthalate (DINP), di 2 propyl heptyl phthalate (DPHP), diisodecyl phthalate (DIDP), and non phthalates such as 1,2 cyclohexane dicarboxylic acid diisononyl ester (DINCH), dioctyl terephthalate (DOTP), and citrate esters.
Қоршаған ортаға әсер ету
DEHP көптеген тұрмыстық заттардың құрамына кіреді, оның ішінде үстел жамылғылары, еден плиткалары, душ перделері, бақша шлангілері, жаңбыр киімдері, қуыршақтар, ойыншықтар, аяқ киімдер, медициналық шлангілер, жиһаздың сыртын жабатын материалдар және бассейн қабырғалары. DEHP үйлер мен мектептердегі ауаның ластағыш заты болып табылады. Көбінесе DEHP хош иіс беру үшін косметикада, жеке күтім заттарында, кір жуғыш ұнтақтарда, әтірлерде, хош иісті шамдарда және ауа тазартушыларда қолданылады. DEHP-қа ең көп әсер ету тәулігіне шамамен 0,25 миллиграмм мөлшерінде тамақпен бірге жүреді. Ол пластикпен жанасқан сұйықтыққа өтуі мүмкін; майлар мен майлар сияқты полярлы емес еріткіштерде (мысалы, ПВХ-қа қапталған тағамдарда) тезірек сіңеді. DEHP бар пластикке қапталған майлы тағамдарда, мысалы, сүт өнімдері, балық немесе теңіз өнімдері және майларда оның концентрациясы жоғары болуы мүмкін. Бұған қоса, DEHP-ты өндірісте пайдаланатын зауыттардағы жұмысшылар одан көп зиян көреді.
Медициналық құралдарда пайдалану
DEHP – интравендік түтіктер мен қаптар, IV катетерлер, назогастрикалық түтіктер, диализ қаптары мен түтікшелері, қан қаптары мен трансфузиялық түтікшелері, сондай-ақ ауа түтікшелері сияқты медициналық құрылғылардағы ең көп таралған фталатты пластификатор. DEHP осы пластмассаларды жұмсақ және икемді етеді және алғаш рет 1940 жылдары қан қаптарында қолданылған. Осы себепті, DEHP-ның пациент ағзасына өтетін сұйық бөлігі (леахаттары) туралы алаңдаушылық туып отыр, әсіресе көп мөлшерде инфузия қажет ететін немесе даму аномалияларына бейім жандар үшін – мысалы, жансақтау бөлімдеріндегі жаңа туған нәрестелер, гемофилиямен ауыратын, бүйрек диализіне жататын науқастар, нәрестелер, мерзімінен бұрын туған сәбилер, бала емізетін және жүкті әйелдер. Еуропалық комиссияның Денсаулық және қоршаған ортаға қауіптер жөніндегі ғылыми комитетінің (SCHER) мәліметінше, DEHP-қа қатысты тәуліктік қабылдау мөлшері кейбір топтарда, атап айтқанда бүйрек диализінен өтетін адамдарда артылуы мүмкін. Америкалық педиатрия академиясы DEHP-ны бөліп шығаратын медициналық құрылғыларды пайдаланбауға және олардың орнына DEHP-сыз баламаларды қолдануға шақырады. 2002 жылдың шілдесінде АҚШ-тың FDA DEHP туралы хабарлама жариялады, онда былай делінген: «Ер бала тууға дайын жүкті әйелдерге және жасөспірім шақтағы ұлдарға қатысты жоғары тәуекелді процедуралар жасалғанда мұндай баламаларды қарастыруды ұсынамыз», сонымен қатар баламалар DEHP-қа ұшырамау шешімдерін табу екенін атап өтті және баламалардың деректер базасы бар екенін мәлімдеді. CBC телеарнасының «Жоғалып бара жатқан еркек» атты деректі фильмінде еркектердің жыныстық дамуы, түсік және еркектерде сперматозоидтар санының күрт төмендеуіне қатысты алаңдаушылықтар көтерілді. 2010 жылы «Transfusion Medicine» журналында жарияланған мақалалардың шолуында осы құрылғылармен жүзеге асырылатын өмір сақтайтын емнің пайдасы DEHP-ның осы құрылғылардан бөлінуінен туындайтын қауіптерден әлдеқайда артық екені туралы консенсусқа қол жеткізілді. DEHP-қа балама ретінде жұмсақтық пен икемділікті қамтамасыз ететін, медициналық процедуралардың көпшілігі үшін қажетті қосымша зерттеулер қажет болғанымен, егер процедурада осы құрылғылардың бірі қажет болса және пациент DEHP-дан зардап шегу қаупі жоғары болса, медициналық тұрғыдан қауіпсіз болған жағдайда DEHP-ға балама қарастырылуы керек.
Метаболизм
DEHP моноэтилгексил фталатына (MEHP) және одан әрі фталат тұздарына гидролиздейді. Бөлінген спирт альдегид пен карбон қышқылына тотығуға бейім, және балалық шақ пен ересек жастағы әсерлерге байланысты репродуктивтік функцияға ұзақ мерзімді әсер ете алады. Жатырдағы фталаттарға ұшырау жасөспірім еркектерде репродуктивтік функцияның төмендеуімен байланысты екені көрсетілді. Тағы бір зерттеуде, ПВХ гранула зауытындағы DEHP-ның ауадағы концентрациясы сперматозоидтардың қозғалғыштығының және хроматин ДНК-сының тұтастығының төмендеуімен айтарлықтай байланысты болды. Сонымен қатар, авторлар DEHP-ның күндізгі мөлшері жалпы халыққа ұқсас екенін атап өтті, бұл "ерлердің көп бөлігі сперматозоидтардың қозғалғыштығы мен хроматин ДНК-сының тұтастығына әсер етуі мүмкін DEHP деңгейіне ұшырайды" дегенді көрсетеді. Бұл тұжырымдарды "қоршаған ортадағы химиялық қоспаларға адамның ұшырауын бағалау үшін сенімді түр ретінде итті пайдалану" бойынша жүргізілген зерттеу де қолдады. Авторлар әлемнің бес аймағынан алынған иттің мүшелерінде DEHP және басқа да көп таралған химиялық заттардың концентрациясын талдады. Нәтижелер көрсеткендей, химиялық заттардың аймақтық концентрациясы иттің мүшелерінде көрінеді және тубулярлық атрофия және герм жасушалары сияқты патологиялар жоғары концентрациялы аймақтардан алынған иттің мүшелерінде жиірек кездеседі.
Даму
DEHP-тің көптеген зерттеулері тышқандар мен егешқұйрықтарда жыныстық функция және дамудағы өзгерістерді көрсетті. Жүктілік кезінде DEHP-ге ұшырау тышқандардағы плацентаның өсуі мен дамуын бұзып, нәтижесінде төмен салмақты туу, мерзімінен бұрын туу және ұрықтың жоғалуы жиіледі. Тағы бір зерттеуде, емізу арқылы жаңа туған тышқандарды DEHP-ге ұшырату бүйрекүсті бездерінің гипертрофиясына және жасөспірлік шақта жоғары деңгейдегі алаңдаушылыққа әкелді. Тағы бір зерттеуде, егешқұйрықтарға жасөспірлік шақта DEHP-тің жоғары дозасын енгізу жасөспірлік шақты кешіктірді, тестостерон өндірісін азайтты және андрогенге тәуелді дамуды тежеді; төмен дозалар ешқандай әсер көрсетпеді.
Ауыр салмақтан арылу
DEHP жұтылған кезде ішек липазалары оны MEHP-ге айналдырады, содан кейін ол сіңіріледі. MEHP-нің семіздікке ықпал етуі мүмкін деген күдік бар. Тіске басқан жануарлар мен адамдарда жүргізілген зерттеулер DEHP-нің қалқанша безінің жұмысын бұзуға қабілетті екенін көрсетті, ал қалқанша безі энергия тепелділігі мен метаболизмде маңызды рөл атқарады. DEHP-ге ұшырау плазмадағы тироксин деңгейінің төмендеуімен және қалқанша безінің фолликулярлық жасушаларында йодтың сіңуінің азаюымен байланысты. Алдыңғы зерттеулер тироксин деңгейінің шамалы өзгеруі демалыс кезіндегі энергия шығынына айтарлықтай әсер ететінін көрсеткен, бұл гипотиреозбен ауыратын пациенттерде байқалатын салмақ қосылуға ұқсас.
Кардиотоксикалық әсері
Тіпті DEHP-нің салыстырмалы түрде төмен дозасында егешқұйрықтардың (тышқандардың) жүрек-қан тамырларының реактивтілігі айтарлықтай өзгерді. DEHP-нің клиникалық маңызды дозасы және әсер ету ұзақтығы, культурадағы жүрек жасушаларының мінез-құлқына елеулі әсер ететіні көрсетілді. Бұл in vitro жүйесіз ырғақтарға алып келетін байланыстың үзілу әсерін қамтиды. Емделмеген жасушаларда жылдам өткізгіштік жылдамдығы, біртекті белсенділік толқындары және синхронды соғу байқалды. DEHP-мен емделген жасушаларда толқын фронттары сынып, таралу жылдамдығы төмендеді. Бұл, DEHP-мен емделген кардиомиоциттерде, яғни коннексиннің белдіктерінің, әсіресе коннексин 43-тің экспрессиясы мен тұрақсыздығының айтарлықтай төмендеуімен бірге байқалады. Коннексин 43 экспрессиясының төмендеуі мен тұрақсыздығы тубулин және кинезин гендерінің төмендеуімен, сондай-ақ микротубульдер құрылымының өзгеруімен байланысты болуы мүмкін, олардың барлығы DEHP-нің әсерінен туындайды және ақуыз өнімдерін тасымалдауға жауапты. Сонымен қатар, DEHP бірнеше өсу факторларының, мысалы, ангиотензиногеннің, трансформациялық өсу факторының бета түрінің, қан тамырлары эндотелийлік өсу факторының С және А түрлерінің, және эндотелийлік 1-нің экспрессиясын төмендетті. DEHP-нің осы өсу факторларының экспрессиясын төмендетуі коннексин 43 экспрессиясының төмендеуіне және тұрақсыздығына да ықпал етуі мүмкін. DEHP, жүрек бұлшық еттерінің жасушаларын қолдану арқылы, липид метаболизмі мен пероксисомалардың көбеюінің маңызды регуляторы болып табылатын PPAR альфа генінің белсенділігін арттырады; екеуі де атеросклероз және гиперлипидемияға қатысты, олар жүрек-қан тамырлары ауруларының алғышарттары болып табылады. MEHP-ге метаболизденгеннен кейін, молекуланың әрекет потенциалының ұзақтығын ұзартатыны және Langendorff перфузиясымен жүргізілген кеміргіштердің жүректерінде эпикардтық өткізгіштік жылдамдығын баяулататыны көрсетілді.
Денсаулыққа әсері
Тышқандарда жүргізілген зерттеулер DEHP әсерінен туындайтын басқа да денсаулыққа зиянды әсерлерді көрсетті. 0,01% DEHP жұтылғанда қан-тестіс тосқанына зақым келтіріп, тәжірибелік аутоиммундық орхит тудырды. Әйелдердегі DEHP плазмасының деңгейі мен эндометриоз арасында да байланыс бар. DEHP адамдарда қатерлі ісік тудыруы мүмкін, бірақ көптеген факторлардың әсерінен және зерттеулердің жеткіліксіздігінен адамдардағы зерттеулердің нәтижелері нақты емес. In vitro және кеміргіштердегі зерттеулер DEHP-нің жасушалардың көбеюінің артуы, апоптоздың азаюы, тотығу зақымдануы және бастама алған жасушалардың таңдамалы клоналды кеңеюі сияқты көптеген молекулалық процестерге қатысқанын көрсетеді; осы процестердің барлығы адам организмінің әртүрлі аймақтарында жүзеге асады.
Тайвань
2009 жылдың қазан айында Тайвань тұтынушылар қоры (CFCT) жүргізген сынақтардың нәтижелері 12 аяқ киім үлгісінің 5-еуінде фталат пластификаторының 0,1% астам мөлшері бар екенін көрсетті, оның ішінде DEHP де бар. Бұл көрсеткіш үкіметтің ойыншықтар қауіпсіздігі стандартынан (CNS 4797) асып түседі. CFCT пайдаланушыларға терімен тікелей жанасуды болдырмау үшін алдымен шұлық киюді ұсынады. 2011 жылдың мамыр айында Тайваньда тамақ және сусындарға арналған бұлдырлау заттарда DEHP пластификаторын заңсыз қолдану фактісі анықталды. Өнімдерді тексеру кезінде пластификаторлардың бар екені белгілі болды. Тестілеу жалғасқанда, инспекторлар DEHP және DINP қолданатын өндірушілердің санының артып бара жанын анықтады. Денсаулық сақтау министрлігі ластанған тамақ пен сусындардың басқа елдерге және аймақтарға экспортталғанын растады, бұл улы пластификаторлардың кең таралғандығын көрсетеді.
Еуропалық Одақ
Балалардың пластикалық ойыншықтарды шайнағанда денеге сіңіретін химиялық заттарға қатысты алаңдаушылық 1999 жылы Еуропалық комиссияны фталаттарға уақытша тыйым салуға итермеледі, бұл шешім Комиссияның Уыттылық, Экотоксикалық және Қоршаған орта жөніндегі ғылыми комитетінің (CSTEE) пікіріне негізделген. Тыйымды тұрақты ету туралы ұсыныс енгізілді. 2004 жылға дейін ЕО DEHP-ді және бірнеше басқа фталаттарды (DBP, BBP, DINP, DIDP және DNOP) кішкентай балаларға арналған ойыншықтарда қолдануға тыйым салды. 2005 жылы Кеңес пен Парламент фталаттардың үш түрін (DINP, DIDP және DNOP) «балалардың аузына салып тістейтін ойыншықтар мен балаларға күтім жасау заттарында» қолдануға тыйым салуды ұсынды. Осылайша, директива бастапқыда жоспарланғаннан гөрі көбірек өнімге қатысты болады. 2008 жылы алты зат өте қауіпті заттар (SVHC) ретінде танылды және олар кандидаттар тізіміне қосылды, олардың ішінде мыск ксилен, MDA, HBCDD, DEHP, BBP және DBP болды. 2011 жылы осы алты зат REACH ережесі (ЕС) № 143/2011 арқылы REACH-тың XIV қосымшасына рұқсат алу үшін енгізілді. Ережеге сәйкес, 2015 жылдың ақпан айынан бастап DEHP, BBP және DBP сияқты фталаттарға тыйым салынады. 2012 жылы Данияның Қоршаған орта министрі Ида Аукен DEHP, DBP, DIBP және BBP-ға тыйым салу туралы жариялады, осылайша Дания фталаттарды кезең-кезеңмен жою процесін бастаған Еуропалық Одақтың алдында қалды. Алайда, тыйым екі жылға кейінге шегерілді және бастапқы жоспар бойынша 2013 жылдың желтоқсанында емес, 2015 жылы күшіне енеді. Бұл себепті, төрт фталат күткеннен әлдеқайда көп таралған және өндірушілер Қоршаған орта министрлігі сұрағандай фталаттарды жылдам жоюға қабілетсіз болды. 2012 жылы Франция ЕО-да DEHP-ті ауруханалардағы балалар, жаңа туған нәрестелер және босанған әйелдер бөлімдерінде қолдануға тыйым салған алғашқы ел болды. DEHP қазір 1B санатындағы репротоксин ретінде жіктелген және Еуропалық Одақтың REACH заңнамасының XIV қосымшасына енгізілген. DEHP REACH аясында Еуропада қолданудан алынып тасталды және рұқсат алынған жағдайда ғана белгілі бір жағдайларда қолдануға болады. Рұқсаттарды Еуропалық Комиссия, Еуропалық Химиялық Агенттігінің (ECHA) Тәуекелді Бағалау Комитетінің (RAC) және Әлеуметтік-Экономикалық Талдау Комитетінің (SEAC) пікірін алғаннан кейін береді.
Калифорния
DEHP Калифорния штатының 65-жобасының талаптарына сәйкес, "қатерлі ісік және туа біткен кемістіктер немесе басқа да репродуктивті зиян келтіретін химиялық зат" (осы жағдайда екеуі де) ретінде жіктеледі.