Кіріспе

Эммануэль Жал (1 қаңтар 1980 жылы туған Жал Жок) – Оңтүстік Судандық-Канадалық суретші, актер, жазушы, бұрынғы бала әскер және саяси белсенді. Оның "Соғыс баласы: бала әскердің хикаясы" атты автобиографиясы 2009 жылы жарық көрді.

Балалық шақ

Жал Суданның Бахр-эль-Газал аймағындағы (қазіргі Оңтүстік Судан) Уарап штатының Тонж ауылында нуер отбасында дүниеге келген. Ол өзінің нақты қай жылы туғанын білмейді, ал туылған күнін 1980 жылдың 1 қаңтары деп жазады. Екінші Судандық азаматтық соғысы басталған кезде Жал кішкентай бала еді. Оның әкесі Судан Халықтық Азаттық Армиясына (SPLA) қосылған. Жал жеті жаста болғанда, оның анасын Судан үкіметінің әскери қызметкерлері өлтірді. Ол білім алу және мүмкіндіктер іздеп, Эфиопияға аттанған мыңдаған балалардың қатарына қосылуды шешті. Алайда, жол бойында көптеген балалар, Жал да соның ішінде, SPLA-ға тартылып, Этвастағы әскери оқу лагерлеріне жеткізілді. Лагерлер халықаралық гуманитарлық ұйымдар мен БҰҰ өкілдерінің алдында мектеп ретінде көрсетілсе де, жасырын түрде балалар соғысуға дайындалды. Жал бірнеше жыл бойы Эфиопияда SPLA қатарында соғысты, бірақ сонда да соғыс басталып, бала-әскерлер күрес салдарынан Суданға қайта оралып, Юба қаласындағы үкіметке қарсы SPLA күш-жігеріне қосылды. "Көптеген балалар онда қатты ашуланып, оларға не болғанын білгісі келді. Біздің бәріміз де кек алуды қаладық". Соғыс шыдайсыз болғанда Жал және басқа балалар қашып кетуге шешім қабылдады. Олар үш ай бойы жолда болды, көптегендері қайтыс болды, олар Waat қаласына жеткенше, ол негізгі SPLA-дан бөлініп шыққан шағын топтың штабы болды. Waat қаласында Жал британдық гуманитарлық көмекші Эмма МакКунмен танысты, ол SPLA-ның жоғары дәрежелі командирі Риек Мачарға үйленген. Ол кезде Жал 11 жаста еді, ал МакКун оның солдат болмауын талап етті. Ол оны асырап алып, Кенияға алып өтті. Ол Найробидегі Брукхаус халықаралық мектебінде білім алды. Бірнеше айдан кейін МакКун жол апатында қаза тапты, бірақ оның достары (Мадлен Бантинг және Анна Ледгард) Жалға оқуын жалғастыруға көмектесті. Алайда, МакКун қайтыс болғаннан кейін, оның күйеуі Мачар Эммануэльдің өзімен бірге тұруына келіспеді, сондықтан ол кембағалдық ауданда (әлде Кileleshwa-ға келгенге дейін) тұруға мәжбүр болды. Ол Kileleshwa-да басқа босқындармен бірге Арборетум жоғары сынып колледжінде оқыды.

Музыка

Британдық көмекші қызметкердің (Эмма МакКун) көмегімен Джал Кенияға қашып кетті. Бірақ тіпті ол да қиындықтарсыз болмады, өйткені ол жылдар бойы шалаптарда өмір сүрді. Бірақ Джал ақырында хип-хопты танып, оның рухани және саяси күшті екенін түсінді. Кенияда оқып жүргенде, Джал басынан өткендердің ауыртпалығын жеңілдету үшін ән айта бастады. Ол сондай-ақ жергілікті көше балалары мен босқындарға ақша жинау арқылы қоғамдық өмірге белсенді қатысты. Осы саладан өткен Гаткуотт Джал сияқты адамдардың ынталандыруымен Джал музыкаға көбірек берілді және бірнеше топ құрды. Оның алғашқы синглы "All We Need Is Jesus" Кенияда хитке айналып, Ұлыбританияда эфирде ойнатылды. Джал музыкасы арқылы Судан жастарын ынталандырып, этникалық және діни бөліністерді жеңіп, азаматтардың бірлігіне үміт артады. Кенияға қашып келгеннен кейін ол хип-хопқа ғашық болды, себебі ол ауданның мәселелерін жақсы түсіне білді, және оны ерекше сезіне алды. Ол музыкалық білімі мен тарихы болмаса да, хип-хоптың өзінің тарихын айтудың ең оңай және тиімді жолы екенін сезінді. Ол өзінің алғашқы альбомын шығарды, ол араб, ағылшын, суахили, динка және нуер тілдеріндегі рэптердің қоспасынан тұрды. Бірліктің символизмі атауда көрінеді, ол нуер тілінде "бейбітшілік", ал судандық араб тілінде "күш" деген мағынаны білдіреді. Оның өлеңдері Судан халқының бейбіт, тәуелсіз отанына оралу тілегін көрсетеді. Джал Кенияда болғанда тек америкалық хип-хопты ғана тыңдаса да, "Gua" әнінің ритмі әдеттегі американдық хип-хоптан емес, Африкаға тән. "Gua" деп аталатын ән Кенияда бірінші орынға ие болды және "The Rough Guide to the Music of Sudan" және "Help: A Day in the Life" альбомдарында пайда болды, олар балаларға көмек көрсету үшін Ұлыбританияның ең танымал әншілерін CD-ге біріктірді (War Child өндірген). Оның келесі синглы "War Child" рэп пен соулды үйлестіріп, әлемдік музыканың атмосферасын тудырады. Ол өзінің тарихын күшті өлеңдер арқылы айтумен бастайды: "Мен соғыс баласымын / Мен бір себеппен аман қалғаныма сенемін / Өмірімді айту үшін, өмірге әсер ету үшін". Ол әнді өзінің өмірі мен оған тиген ауыртпалық туралы баяндаумен жалғастырады. "Ағылшын тілінде жазылған, Джалдың екінші тілі, жаңа альбом [War Child] хип-хоптың шебер әншілерінің поэзиялық өнерінен кем болуы мүмкін, бірақ сөздердің қарапайымдығы – жартылай айтылған, жартылай хип-хоп пен африкалық хорлардың қоспасымен әнделген – оқиғаға назар аударады". Оның екінші альбомы Ceasefire 2005 жылдың қыркүйегінде шықты және "Gua" әнінің жаңадан жазылған нұсқасын қамтиды. Бұл альбом белгілі судандық мұсылман музыканты Абд Эль Гадир Салиммен бірлесіп жасалған, және Судандағы бейбітшілікке деген ұмтылыстың ортақ негізінде қақтығыстың екі жағын және әртүрлі музыкалық дәстүрлерді біріктіреді. Бұл ынтымақтастық болашаққа бағытталған көрініс, екі судандық – христиан және мұсылман бірігіп, келіспеушіліктерді бейбіт жолмен жеңуге жол ашады. Екі музыкант та музыка саласында ғана емес, елдің болашағында маңызды тұлғаларға айналу үшін қиындықтарды бастан өткерді. Олар өзара айырмашылықтары мен музыкалық стильдерін бірге өмір сүрудің символы ретінде көрсетеді. Альбом төрт тілде уағыздайды, үміттің дыбысын музыкалық формаға айналдыру үшін барлық музыка түрлерін біріктіреді. Ceasefire – бұл екі адамның музыкалық жобадағы ынтымақтастығы ғана емес, сонымен қатар екіге бөлінген ұлттың екі жартысының бір-біріне сенуге үйренуінің символы. Бұл альбомның "Gua" нұсқасы американдық ER телесериалының 12-ші маусымындағы "Бұл жерде періштелер жоқ" (2006 жылдың 4 мамырында көрсетілген) эпизодының соңында ойнатылды. Басқа да көптеген жерлерде ол 2005 жылдың жазында Корнуоллда өткен Live 8 концертінде өнер көрсетті. Ол 2005 жылғы Американдық Госпель Музыкасы сыйлығында ең үздік халықаралық әртіс атанды. Джалдың үшінші альбомы Warchild 2008 жылдың 12 мамырында Ұлыбританияда Sonic360 Records компаниясы шығарды. Джал Эми Уайнхаус, Эдди Грант, Уилл Смит және басқалармен бірге 2008 жылдың 27 маусымында Лондондағы Хайд-паркте Нельсон Манделаның 90 жылдық мерейтойына арналған концертте әндер орындады. Оны мейнстримге бұрылып, хип-хоптың конформистік аймағына енгені үшін сынға алған Эммануэль: "Мен өзімді қолдаған әлемдік музыка тыңлаушыларынан бас тартпаймын", - дейді Джал. "Менің музыкамда әлі де африкалық әсер бар. Мен америкалық болып көрінуге тырыспаймын. Мен африкалықтай рэп айтамын, себебі мен африкалықпын. 'Warchild' әнінде мен бір себеппен аман қалғанымды айтамын: өмірімді айту үшін. Мен осыған сенемін. Мен елде болып жатқан жағдайды әлемге жеткізу үшін осы әндерді орындауға міндеттімін". Эммануэль Джалдың See Me Mama альбомы 2012 жылдың 7 тамызында Джалдың Gatwitch Records лейблы арқылы шығарылды. See Me Mama Universal Music Canada компаниясымен таратылды. Оның соңғы альбомы Naath, оның қарындасы Ньяруачпен бірлесіп жасалған, 2019 жылғы Juno сыйлығына "Жылдың әлемдік музыка альбомы" номинациясына ие болды.

Белсенділік

Жал музыка арқылы өзгелердің балалық шағын қорғауға ұмтылады. «Музыканың күші зор. Бұл – сіздің санаңызға, жүрегіңізге және жаныңызға сіздің рұқсатыңызсыз сөйлейтін жалғыз нәрсе». New Statesman журналындағы сұхбатта, саясат пен өнердің араласуы керек пе деген сұраққа Жал былай деп жауап береді: «Керек болған жағдайда, олар араласуы керек. Соғыс, ашаршылық, аштық және әділетсіздік кезінде мұндай қайғылы жағдайды тек музыка, кино және би арқылы көтеріліп, жаныңызды сергітсеңіз ғана ұмытуға болады. Оны халыққа жеткізуге, хабар таратуға, жақсылыққа ықпал етуге пайдалануға болады. Боб Марли осыған керемет мысал: оның хабары бүгінге дейін естіліп келеді». Ол өзінің терең мағыналы өлеңдері арқылы Судан үкіметінің сыбайлас жемқорлығы мен ашкөздігін әлемге жария етеді. Әндерінің басты тақырыбы – Судандағы қарама-қарсы тараптардың бейбітшілікке шақыруы және соғыста балалардың қатысуына қарсылық. Ол АҚШ-тағы хип-хоп мәдениетінің қазіргі жағдайын да қатты сынға алады. Ол хип-хопты көшедегі беделге емес, шынайы хабарды жеткізуге арналған құрал ретінде қарастырады. «Ол тек керемет әндер ғана емес, адамдар оның сөздерін түсінеді, хабарына мән береді, ол – үлгілі тұлға». Американдық хип-хоп әншілерінің хабарларына алаңдаушылық білдіріп, «Американдық хип-хоп әлі де қылмыстық әлеммен, есірткімен, жыныстық зорлық-зомбылықпен және ашкөздікпен байланысты. Бұл – шайқас алаңы» дейді. Оның «50 Cent» әніндегі үндеуі, балаларға зиян келтіретін зорлық-зомбылыққа толы хабарларын өзгертуге шақырады, мысалы, оның «Bulletproof» видео ойыны арқылы. «Сіздер крек-кокаин сатудан жеткілікті зиян келтірдіңіздер/ енді "қара адамды өлтіру" ойыны бар/ Біз осы өмір салтынан бір буынды жоғалттық/ енді сіздер оны балалар ойнауы үшін ойынға қосуды қалайсыз». The Washington Post 2008 жылы жазғандай, «The Roots және Жал хип-хоптың деңгейін көтерді». Эммануэль «Кедейлікті жою» науқанының, «Балаларды солдат етіп пайдалануды тоқтату» коалициясының және «Қаруды бақылау» науқанының өкілі. 2008 жылы Жал қазіргі құлдық пен адам саудасы туралы хабардарлықты арттыру мақсатымен «Call+Response» деректі фильміне әртүрлі әндер орындады. Эммануэль Жал туралы «Соғыс баласы» атты деректі фильмін 2008 жылы С. Карим Хробог және Interface Media Group түсірді. Фильмнің халықаралық тұсаукесері Берлин кинофестивалінде, ал Солтүстік Америкадағы тұсаукесері Трибека кинофестивалінде өтті, онда ол Cadillac көрермендер сыйлығын жеңіп алды. 2009 жылы осы атпен автобиографиясы жарық көрді. Музыкадағы жетістіктеріне қарамастан, Жалдың ең үлкен құмарлығы – ол құрған Gua Africa қайырымдылық қоры. Мектептер салумен қатар, коммерциялық емес ұйым босқындар лагерьлеріндегі Судан соғысынан аман қалғандарға стипендиялар береді және Найробидегі ең кедей аудандардағы балаларға білім беруді қолдайды. Ұйымның басты мақсаты – соғыс пен кедейліктен зардап шеккен адамдармен, отбасылармен және қауымдастықтармен жұмыс істеу. Судан мен Кенияда орналасқан Gua Africa балалар мен жасөспірімдерге білім беруге бағытталған, олардың көпшілігіне бұл мүмкіндік әлде қашан қол жетімсіз. 2008 жылдың сәуірінде Гуа Африка Ұлыбританияның қайырымдылық мәртебесін алды, сондай-ақ Оңтүстік Суданда үкіметтік емес ұйым ретінде тіркелді. 2011 жылдың сәуірінде олар Кенияда үкіметтік емес ұйым мәртебесін алды. Гуа Африка Эммануэль Жалдың «Жеңу үшін жеңіліп қал» жобасының үш игілік алушы ұйымының бірі болып табылады, ал қалған екі ұйым – Africa Yoga Project және MyStart. Музыкант, белсенді және жалпы жұртты жігерлендіретін тұлға ретінде Эммануэль басқаларды «жеңуге» көмектесу үшін бір нәрсені «жоюға» шақырады. Ол өзі үйінен бас тартып, қазіргі заманғы көшпелі өмір сүреді. Жал 661 күн бойы «Жеңу үшін жоғалту» оразасын аяқтады, Оңтүстік Судандағы Лир қаласында Эмма МакКунның құрметіне мектеп салды. 2008 жылдың желтоқсанынан 2010 жылдың қазанына дейін музыкант күніне бір рет тамақтанып, таңғы ас пен түскі астан бас тартып, «Эмма академиясы» деп аталатын мектепке қаражат жинады. Эммануэль Жалдың соңғы жобасы – «Біз бейбітшілік қалаймыз 2012» атты жаһандық бейбітшілік науқаны. Бұл жобаның мақсаты – әлемге бейбітшілік мүмкін екенін жеткізу, музыка мен белсенділік арқылы геноцидтің алдын алуға болатынын көрсету. Оның бейбітшілік туралы хабары 2012 жылдың 2 қазанында шыққан «See Me Mama» атты екінші студиялық альбомымен бірге жарнамаланады. Альбомнан түскен табыстың бір бөлігі Жалдың қайырымдылық қорларын қолдауға жұмсалады. 2013 жылдың 25-27 сәуірінде Эммануэль Жал «Бирмингем қозғалысының сабақтары: Жастар, белсенділік және адам құқықтары үшін күрес» симпозиумында сөз сөйледі, оны Алабама штатының Бирмингем қаласындағы Бирмингем азаматтық құқықтары институты ұйымдастырды. Жал бүкіл әлемдегі адам құқықтары үшін күресте жастар белсенділерінің рөлі туралы сөйлейді. 2014 жылы ол Дрезден бейбітшілік сыйлығын алды. 2015 жылы ол кәсіпкер Пол Линдлимен серіктестікте «The Key is E» әлеуметтік кәсіпорнының іргесін қалады. «The Key is E» африкалықтарды білім беру және кәсіпкерлік арқылы қолдауға, оларға қаржыландыру мен тәлімгерлік беруге бағытталған. 2015 жылы ұйым Себастьян Тильдің режиссерлік жұмысымен «The Key is E» деректі фильмін ұсынды, оның тұсаукесері One Young World шарасында өтті.

Кітап

Соғыс баласы: Бала сарбаздың әңгімесі. Сент-Мартин баспасы, 2009; Сент-Мартин Гриффин, 2010 (жұқа қағаздан).