Кіріспе
Ресейлік марксистік революционер, американдық футбол жаттықтырушысы Лев Григорьевич Дойч, Лео Дойч (Лев Григорьевич Дейч) (26 қыркүйек 1855 – 5 тамыз 1941) – Ресейдің марксистік ұйымының төрт негізін қалаушы мүшесінің бірі, бұл ұйым Ресейдің Социал-демократиялық Еңбек партиясының алға басушысы болды.
the American football coach
Lev Grigorievich Deutsch, also known as Leo Deutsch (Лев Григорьевич Дейч) (September 26, 1855 – August 5, 1941) was a Russian Marxist revolutionary and one of four founding members of Russia's Marxist Organisation, the precursor of the Russian Social Democratic Labour Party.
Ерте өмір және саяси қызмет
Лев Григорьевич Дойч 1855 жылдың 25 қыркүйегінде Ресей империясының Подолия губерниясындағы (қазіргі Украинаның Тульчин қаласы) Тульчин қаласында еврей саудагері әкесі мен шаруа анасының ұлы болып дүниеге келген. 19 жасында Киевтегі народниктер тобына қосылып, «халыққа бару» қозғалысына қатысты. Бұл қозғалыста жас радикалдар шаруалардың киімдерін киіп, ауылдарға барып социалистік идеяларды таратуға тырысты. Ол көптеген қатысушылар сияқты тұтқындалудан құтылды, бірақ 1875 жылдың жазында көңілі толып, Балқанға түріктермен күресуге жіберуді үміттене отырып, өз еркімен жаяу әскерге қосылды. Алайда 1876 жылдың ақпанында ол «193-тің ісі» сотталушыларының бірі, революционер Семен Луридің Киев түрмесінен қашуына көмектескені үшін айыпталып, әскери соттан қашу үшін дезертирлік жасады. Ол Киев бунтары деп аталатын жасырын ұйымға қосылды. 1876 жылдың маусымында Дойч Елизаветградта жасырын өмір сүріп жатқанда, бұрынғы студент Горинович оның тобына қосылуға тырысты. Горинович 1874 жылы «халыққа бару» қозғалысына қатысқаны үшін тұтқындалған, бірақ кейін босатылған. Дойч оның басқаларды жамандап босатылғанына сенді және оның белсенді полиция шпионы екенін ойлады, сондықтан оны өлтіруге шешім қабылдады. Ол және тағы бір революционер В.А. Малинка Гориновичті Одессаға саяхатқа көндіріп, жолда оған шабуыл жасап, өлгендей қалдырды, бірақ ол аман қалды және шабуылдаушыларын таныды. Малинка 1878 жылдың желтоқсанында осы шабуылға қатысқаны үшін дарға асылды. Бұл 1870 жылдардағы орыс революционерлері жасаған алғашқы зорлық актісі болды және Дойчті осылай әйгілі етті. 1881 жылы патша Александр II-ні өлтірген қастандықтардың бірі ретінде жас еврей әйелі тұтқындалғанда, орыс баспасөзі оны Дойчтің қарындасы деп жаңылысты. 1877 жылдың жазында ол Чигирин ісі бойынша Яков Стефановичтің серігі ретінде тұтқындалып, Киев түрмесіне қамалды, бірақ 1878 жылдың мамырында революционер Михаил Фроленко түрме бастығы лауазымын алып, оларды бір түні босатып жіберді. Дойч Еуропаға қашып кетті, бірақ Санкт-Петербургке оралды. Өткеніне қарамастан, патшаны өлтіруге қатысқан, одан да зорлық-зомбылық пен қастандықтарға барушы «Халық еркі» ұйымына емес, «Қара бөлу» (Chornyi peredel) ұйымын құруға қатысты.
Марксизмге бет бұру
1880 жылы Дойч және Қара бөлісу тобының басқа да көшбасшылары, оның ішінде Георгий Плеханов, Вера Засулич және Павел Аксельрод Женеваға эмиграциялады. Шетелде Плеханов Карл Маркс еңбектерін зерттеді және 1883 жылы басқа үш адамды Марксистік Еңбек азаттығын құруға қосылуға көндірді. Ресейдегі барлық марксистік партиялар, оның ішінде Коммунистік партия да осы топтан бастау алды. Ең тәжірибелі жасырын жұмыс істеуші ретінде Дойчқа марксистік әдебиетті Ресейге контрабанда арқылы жеткізу міндеті жүктелді, бірақ ол 1884 жылғы наурыз айында Германияда тұтқындалды.
Тұтқындалу және жер аударылу
Ресейлік революционерлердің еуропалық үкіметтерге тапсырылуы өте сирек кездесетін жағдай еді, бірақ Дойч Гориновичті өлтіруге жасаған талпынысынан кейін жалпы қылмыскер ретінде қаралып, мал вагонымен Санкт-Петербургке қайтарылды. Сотта ол жасаған қылмысын мойындады, бірақ оның себептерін түсіндіруге рұқсат берілмеді және 13 жыл 4 айға түрмеге кесілді. 1890 жылы ол Сибирьдің Қара аймағына жер аударылды, онда басқа саяси революционерлермен бірге камера бөлісті. Оның сөзіне сүйенсек, Дойч оларға марксист болғанын айтқанда, бұл идеология Германиядан тыс жерлерде көбіне белгілі емес еді: "Егер мен өзімді Мұхаммед пайғамбардың ізбасары деп жарияласам, олар одан да әлдеқайда таңғалар еді".
Саяси қызметке оралу
1900 жылы Дойч Сібірден Жапония, АҚШ, Ливерпуль, Лондон және Париж арқылы 1901 жылдың қарашасында Швейцариядағы Еңбек азат ету лигасына қайта қосылу үшін қашып кетті. Оның бұрынғы үш серігі Владимир Ленин, Юлий Мартов және Александр Потресовпен бірге «Искра» газетінің алты мүшеден тұратын редакциялық алқасында болды, олардың арасында ұрпақтар арасындағы бәсекелестік күшті болды. Плеханов Дойчтың Лениннен газетті Ресейге контрабандалық жолмен әкелу міндетін алып, ескі революционерлерді жобаны қайта бақылауға келтіретініне үміттенеді, бірақ ұзақ жылдар түрмеде болу оның күшіне тым көп нұқсан келтірді, сондықтан ол бұл міндетті атқара алмады. Дойч 1903 жылы Ресейдің Социал-демократиялық жұмысшы партиясының екінші съезінде болшевиктер мен меньшевиктерге бөлінген кезде бақылаушы ретінде қатысты. Ол меньшевиктер – Мартов, Аксельрод, Засулич, Леон Троцкий және т.б. тарапына қосылды. Лениннің әйелі конференция аяқталғанда Дойч пен большевик Владимир Носков арасындағы оқиғаны еске алды: «Дойч ашуланып «Глебовті» (Носковті) бір нәрсесі үшін сөккен. Соңғысы басын көтеріп, көзі жарқырап, ащы дауыспен: «Сенің аузыңды жап, ескі тоңқақ!» – деді». 1905 жылғы революция кезінде Дойч Ресейге оралды, бірақ тұтқындалып, түрмеге қамалды. Бірақ Сібірге жолда келе жатып қашып, Лондонға жетті, осылайша 1917 жылғы ақпан революциясына дейін созылған шетелдегі эмиграциясы басталды.
Шөгеру және қайту
1915 жылдың қазанынан 1916 жылдың қыркүйегіне дейін Дойч Нью-Йорк қаласында "Svobodnoe Slovo" ("Бос сөз") деп аталатын ай сайынғы газеттің редакторы болды. 1917 жылы Дойч Петроградқа оралып, Георгий Плехановпен бірге "Единство" ("Бірлік") басылымын редакциялады. Ол сонымен қатар өзінің естеліктерін жазып, Еңбек азаттығы тобымен байланысты құжаттар жинағын дайындады. Дойч Уақытша үкімет билігі кезінде "қорғаушылық" позицияны қабылдап, Ресейдің соғысқа қатысуын қолдады. Ол "большевиктік оқиға" деп есептеген Қазан революциясын қолдамады. Плехановтың қайтысынан кейін Дойч саяси белсенділіктен бас тартты. 1928 жылдан бастап жеке зейнеткерлікке шығып, революциялық қозғалыстың тарихы және өзінің естеліктері туралы кітаптар жариялады. Дойч 1941 жылдың 5 тамызында қайтыс болды және Новодевичье бейіште жерленді.
Жеке өмір
Дойч ешқашан үйленбеген, бірақ оның естеліктерінде ол басқа революционерлердің әйелдерімен, мысалы Павел Аксельродпен, өте жақын және жылы қарым-қатынаста болғаны көрінеді. Ол гомосексуал болған болуы мүмкін, бірақ белсенді гомосексуал болмаған. Қараға жер аударылғанда, ол және Яков Стефанович – марксизмге өткенінің себептерін түсінуге дайын болған жалғыз жер аударылған адам – губернаторға басқа саяси жер аударылғандардан бөлек бөлмеде тұруға рұқсат беруді сұрады. Олардың замандасы Сергей Кравчинский, Степняк лақабымен белгілі, екеуі де Еуропада болған кезде, Киев түрмесінен қашқаннан кейін, олардың "қажет болмаса, ешқашан ажыраспағанын" айтты, сондай-ақ, "ал ажырасса, бір-біріне күнде ұзақ хаттар жазады, оларды қызғанышпен сақтап, ешкімге көрсетпейді, бұл олардың достары арасында мәңгілік қызықтар тудырады" деді. 1903 жылы Лондонда 47 жастағы Дойч 23 жастағы Леон Троцкийге жақын болды, оны есіммен ешқашан атаған жоқ, тек "жас жігіт" немесе "біздің Бенжамин" деп атады. Ол "Искра" редакторына Троцкийді Ресейдегі жасырын жұмыстарға жібермей, Еуропада қалуға рұқсат беру үшін ықпал етті, себебі оның тұтқындалу қаупі жоғары еді. Троцкий өз естеліктерінде Дойчтың "өте мейірімді болғанын", "мені қорғағанын" және олардың "шынайы достықпен байланыста болғанын", бірақ ол "ешқашан менің саяси ойларыма әсер етпегенін және әсер ете алмайтынын" жазды.