Ченнаи сәулеті: тарих пен стильдердің үйлесімі

Кіріспе

Сәулеттік стиль

Ченнаи сәулеті – көптеген сәулеттік стильдердің қосылысы. Паллавалар салған ежелгі тамил ғибадатханаларынан бастап, отарлық дәуірдегі Индо-Сарасен стиліне (алғаш Мадраста пайда болды), 20 ғасырдың болат және хромнан жасалған көкжайларына дейін. Ченнаидің порты маңында отарлық ядросы бар, оның айналасында порттан алшақтаған сайын жаңа аудандар орналасқан, арасында ескі ғибадатханалар, шіркеулер мен мешіттер кездеседі. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, 426 шаршы километрді қамтитын қала шегінде 625 000-ға жуық ғимарат бар, оның ішінде 35 000-ға жуығы көп қабатты (төрт және одан көп қабаты бар). Олардың шамамен 19 000-ы коммерциялық мақсатта пайдаланылады.

Қысқаша тарихы

Еуропалық архитектуралық стильдер, мысалы, неоклассикалық, романдық, готикалық және ренессанс стильдері еуропалық отарлаушылар арқылы Үндістанға әкелінді. Ченнаи, Үндістан субконтинентіндегі алғашқы маңызды британдық бекінісі болғандықтан, осы стильдерде салынған ең алғашқы құрылыстардың көптегенін көрді. Алғашқы құрылыстар пайдалы қоймалар мен қабырғалы сауда посттары болды, олар жағалау бойындағы бекінілген қалаларға жол берді. Португалдар, даттар және француздықтар сияқты бірнеше еуропалық отарлаушылар аймақтың архитектуралық стиліне бастапқыда әсер еткенімен, қала архитектурасына соңғы және елеулі әсерді британдықтар қалдырды, моғолдардан кейін елдегі үстемдікке ие болды. Олар готика, империялық, христиандық, ағылшын ренессансы және викториялық стильдерді қамтитын әртүрлі архитектуралық стильдерді ұстанды. Фабрикалардан бастап, соттар, білім беру мекемелері, муниципалитеттер және дак бунгалолары сияқты көптеген ғимараттар салынды, олардың көпшілігі гарнизон инженерлері салған қарапайым құрылыстар болды. Шіркеулер мен басқа да қоғамдық ғимараттар көбірек нюанстарға толы архитектураны көрсетті. Көптеген ғимараттар сол кездегі жетекші британдық сәулетшілер, мысалы, Рен, Адам, Нэш және басқалардың Лондон мен басқа жерлердегі жобаларының бейімделуі болды. Мысалы, Ченнаидегі Пачайяппа залы Тесейдің Афиней храмының үлгісі бойынша салынған. Еуропадан айырмашылығы, бұл ғимараттар көбінесе кірпіштен салынды және әкпен жабылды, ал кейде "фасадтар" тасқа ұқсатып ойылып жасалды. Кейінгі ғимараттардың кейбіреулері тастан салынды. Бірнеше шіркеулер Лондон үлгілеріне негізделген, бірақ өте ерекше өзгерістермен салынды. Ең ерте мысалы – Форт-Сент-Джорджтағы Сент-Мария шіркеуі. Отарлық дәуірдегі көптеген ғимараттар осы стильде салынған. Ченнаидің отарлық мұрасы портының маңында ең жақсы көрінеді. Порттың оңтүстігінде Форт-Сент-Джордж орналасқан. Форт пен порт арасындағы кеңістік негізінен Жоғары сот ғимараты және британдық дәуірден бері бар бірнеше клубтармен толтырылған. Форттан оңтүстікке қарай, Кум өзенінен өте, 1916 жылдан бері тағы бір британдық символы – Чепаук крикет стадионы орналасқан. Порттың солтүстігінде және батысында Джордж Таун орналасқан, онда кемежай жұмысшылары және басқа да жұмыс істейтін адамдар тұрған. Джордж Таун қазір гөріпті сауда орталығы, бірақ оның архитектурасы фортқа жақын аудандардан тар жолдармен және тығыз орналасқан ғимараттармен ерекшеленеді. Отарлық стильдегі ғимараттардың көпшілігі порт пен Форт-Сент-Джордж айналасындағы аудандарда шоғырланған. Қаланың қалған бөлігі негізінен бетон, шыны және болаттан жасалған заманауи архитектурадан тұрады. Пол Бенфилд жобалаған Чепаук сарайы Үндістандағы алғашқы индо-сарацендік ғимарат деп саналады. Алайда, қаладағы индо-сарацендік құрылымдардың көпшілігі ағылшын сәулетшілері Роберт Феллоус Чишолм және Генри Ирвин жобалаған, және оларды қаланың әртүрлі аудандарында, әсіресе Эспланада, Чепаук, Анна Салай, Эгмор, Гинди, Аминджикарай және Парк Таун сияқты жерлерде көруге болады. Эспланада аймағындағы маңызды құрылымдарға Мадрас жоғары соты (1892 жылы салынған), Бас пошта кеңсесі, Үндістан мемлекеттік банкінің ғимараты, Метрополитендік магистраттық соттар, YMCA ғимараты және Заң колледжі кіреді. Чепаук ауданында Сенат үйі мен Мадрас университетінің кітапханасы, Чепаук сарайы, ПВД ғимараттары, Шығыс зерттеу институты және Виктория жатақханасы бар. Оңтүстік темір жолының бас кеңсесі, Рипон ғимараты, Виктория қоғамдық залы және Мадрас медициналық колледжінің анатомия блогы Парк Таунда табылған индо-сарацендік стильдегі құрылымдардың мысалдары. Анна Салай бойында "Бхарат" сақтандыру ғимараты, Агурчанд сарайы және Пумбухар шоу-румы орналасқан, ал Трипликан қаласында – Амир Махал. Гиндиде Инженерлік колледж және Ескі Моубрейс қайық клубы орналасқан. Эгморда бірнеше осындай құрылымдар бар, соның ішінде Үкіметтік музей, Метрополитендік сот, Ветеринариялық колледж, Мемлекеттік мұрағат ғимараты, Ұлттық өнер галереясы және Өнер және қолөнер колледжі. Әминжіқарайдағы Киелі Георгий мектебінің шіркеуі мен Оңтүстік темір жол кеңсесі қаладағы индо-сарацендік құрылымдардың тағы бір мысалы.

The European architectural styles, such as Neo Classical, Romanesque, Gothic and Renaissance, were brought to India by European colonists. Chennai, being the first major British settlement in the Indian subcontinent, witnessed several of the earliest constructions built in these styles. The initial structures were utilitarian warehouses and walled trading posts, giving way to fortified towns along the coastline. Although several European colonists, namely, Portuguese, Danish and French, initially influenced the architectural style of the region, it was chiefly the British who left a lasting impact on the city's architecture succeeding the Mughals in the country. They followed various architectural styles, with Gothic, Imperial, Christian, English Renaissance and Victorian being the essentials. Starting with factories, several types of buildings such as courts, educational institutions, municipal halls, and dak bungalows were built, most of which were ordinary structures built by garrison engineers. Churches and other public buildings displayed a more nuanced architecture. Most of the buildings were adaptations of the buildings designed by leading British architects of that time like Wren, Adam, Nash and others in London and other places. For instance, the Pachaiyappa's Hall in Chennai was modelled on the Athenium Temple of Theseus. Unlike Europe, these buildings were built mostly of brick and stuccoed with lime, with "facades" sometimes incised to resemble stones. Some later buildings, however, were built with stones. Several churches were built based on London prototypes, with variations as highly original works. The earliest example is the St. Mary's Church in Fort St. George. Many of the colonial era buildings are designed in this style. The colonial legacy of Chennai is most apparent in the vicinity of the port. South of the port is Fort St George. The stretch between the fort and the port is occupied mostly by the High Court buildings and several clubs, some of which have existed since the British era. A little south of the fort, across the Cooum River, is the Chepauk cricket stadium, another British staple, dating from 1916. North and west of the port is George Town, where dockyard workers and other manual labourers used to live. George Town is now a bustling commercial centre, but its architecture is significantly different from areas closer to the fort, with narrower roads and tightly packed buildings. Most of the colonial style buildings are concentrated in the area around the port and Fort St George. The remaining parts of the city consist of primarily modern architecture in concrete, glass and steel. The Chepauk Palace, designed by Paul Benfield, is said to be the first Indo Saracenic building in India. However, most of the Indo Saracenic structures in the city were designed by English architects Robert Fellowes Chisholm and Henry Irwin and can be seen across the city, especially in areas such as Esplanade, Chepauk, Anna Salai, Egmore, Guindy, Aminjikarai and Park Town. Prominent structures in the Esplanade region include the Madras High Court (built in 1892), the General Post Office, State Bank of India building, Metropolitan Magistrate Courts, YMCA building, and the Law College. Chepauk area is equally dense with these structures with Senate House and library of the University of Madras, Chepauk Palace, PWD Buildings, Oriental Research Institute and the Victoria Hostel. Southern Railway headquarters, Ripon Building, the Victoria Public Hall, and the Madras Medical College's anatomy block are examples of Indo Saracenic style structures found in Park Town. Structures such as Bharat Insurance Building, Agurchand Mansion and the Poombhuhar Showroom are found along the Anna Salai, and Amir Mahal is in Triplicane. Structure found in Guindy include College of Engineering and Old Mowbrays Boat Club. Egmore is dotted with several such structures including the Government Museum, Metropolitan Magistrate Court, Veterinary College, State Archives building, National Art Gallery, and College of Arts and Crafts. St. George's School Chapel and the Southern Railway Offices in Aminjikarai are other examples of the Indo Saracenic structures in the city.

Ар деко стилі

ХХ ғасырдың басында қалада, негізінен отаршылдық билік арқылы, банк және сауда, темір жол, баспасөз және білім беру сияқты бірнеше ірі заманауи мекемелер құрылды. Бұл мекемелердің сәулеті неоклассикалық және индо-сарацендік стильдердің бастапқы бағыттарын ұстанды. Тұрғын үйлердің сәулеті бунгало немесе қатарластырылған үйлердің үлгілеріне негізделген. 1930 жылдардан бастап Джордж Таун қаласында көптеген ғимараттар арт-деко стилінде салынды. Алғашқы мысалдардың бірі – қазіргі LIC ғимаратында орналасқан Біріккен Үндістан ғимараты және қазіргі Ченнаи үйінде орналасқан Бірма Шелл ғимараты, екеуі де 1930 жылдары Эспланада бойында салынған. NSC Bose Road және First Line Beach Road қиылысындағы ең танымал нысан – Dare House, ол 1940 жылы Парри компаниясының кеңсесі ретінде салынған. Осыдан кейін аймақ Парри бұрышы деп аталды. Бұл ғимараттар бұрынғы үлгілерден сыртқы верандаларсыз жоспарланғандығымен және лифт сияқты жаңа технологияларды енгізгендігімен ерекшеленді. Консольдік галереялар, бетонның мүмкіндіктерін көрсетеді, кейбір құрылыстарда да кездеседі. Сыртқы жағынан, терезелердегі торы, парапет қабырғалары және тік пропорцияланған терезелер сияқты элементтерде қолданылған сатылы мотивтер мен иілген сызықтар үйлесімді көрініс береді. Арт-деко стилін үндік элементтермен үйлестіруге жасалған тырысқандықтар 1930 жылдардағы Oriental Insurance ғимараты сияқты әдемі, сәнді ғимараттарға әкелді. Армян көшесінің бұрышында орналасқан бұл ғимарат шаттри (күмбезді павильон) және әсем балкондарымен ерекшеленеді. Мұндай бағыт кейде «Индо-деко» деп аталады. Арт-деко 1950 жылдарға дейін жалғасты, осы кезеңде Бомбей өзара ғимараты (қазіргі LIC) NSC Bose Road бойында және Эспланададағы Оңтүстік Үндістан сауда палатасының ғимараты салынды. Жол тоғысында орналасқан арт-деко стиліндегі ғимараттардың қисық сызықты пішіндері болды. Бұл тәсіл кейде жеке стиль ретінде қарастырылады – Streamline Moderne, ол аэродинамика принциптеріне байланысты ұшақтардың, оқтардың, кемелердің және т.б. ағымдағы сызықтарынан шабыттанды. Dare House-тен басқа, осы сипаттамаларды бейнелейтін басқа ғимараттар – 1930 жылдардағы Bharath Insurance ғимараты сияқты Маунт-роудтың тоғысындағы ғимараттар және қазіргі Bata дүкені сияқты сауда орындары. Маунт-роудтың бойында және оған іргелес аудандарда арт-деко стиліндегі басқа да ғимараттар бар, мысалы, 1934 және 1937 жылдар аралығында салынған The Hindu кеңсесі және Коннемара қонақ үйі – қаланың көрнекті нысандары. Олардың көпшілігі дәстүрлі тамил стилінде салынған, төрт қанатты ауласы бар және көлбеу шатырлармен жабылған. Ал осы аудандардағы үлкен жолдардың бойындағы көп қабатты үйлер 1990 жылдан кейін салынған. Әдетте, аграхарамдарды – бүкіл көше бойында брахмандар тұратын, әсіресе храмды қоршап тұрған жерлерде кездесуге болады. Сәулеті ерекше, Мадрас террасалары, елдік кірпішпен жабылған шатырлар, Бирма тектерінен жасалған қабырғалар және әкпен сылатылған. Ұзын үйлер мудал каттудан (қонақтарды қабылдау бөлмесі), ирандам каттудан (тұрғын бөлме), мундарам каттудан (ас үй және аула) және т.б. тұрады. Көптеген үйлердің ортасында ашық аспанға қараған митам деп аталатын кеңістік, үйдің сыртын бойлайтын үлкен платформалар – тіннай және аулада жеке құдық болған. Едендер көбінесе қызыл тозбамен жабылған, ал кейде шатырларға жарық кіргізу үшін шыны плиткалар орнатылған. Дәстүрлі жергілікті сәулетті Майлапур, Трипликан және Тируванмиур қалаларындағы кейбір аграхарам үйлерінде табуға болады. 2018 жылы сәулетшілер мен еріктілер тобы Майлапурдағы 50-ге жуық үйдің дәстүрлі жергілікті сәулет жобаларын құжаттады. Бұл аймақта әк пен кірпіштен жасалған құрылыстардан бетон бағаналарға көшуді білдірді. Алайда, Ченнаи портындағы ауа райы радары 10 км радиуста 60 м-ден биік ғимараттар салуға тыйым салды. Орталық бизнес ауданындағы жер көлеміне қатысты коэффициент (FAR) да 1,5 құрайды, бұл елдің кіші қалаларына қарағанда әлдеқайда аз. Бұл қаланың көлденеңге қарай кеңеюіне, ал басқа мегаполистерде тік өсуге басымдық берілуіне әкелді. Керісінше, шеткі аймақтарда, әсіресе оңтүстік және оңтүстік-батыс жақтарда, 50 қабатқа дейінгі ғимараттар салынып, тік өсу байқалады. Қала орталығындағы 48 қабатты Highliving District Tower H 161 метрлік ең биік ғимарат болып қала береді.

In the early 20th century, several major modern institutions such as banking and commerce, railways, press and education were established in the city, mostly through colonial rule. The architecture for these institutions followed the earlier directions of the Neo Classical and the Indo Saracenic. The residential architecture was based on the bungalow or the continuous row house prototypes. From 1930s onwards, many buildings in George Town were built in the Art Deco style of architecture. Some early examples are the United India building (presently housing LIC) and the Burma Shell building (presently the Chennai House), both built in the 1930s along Esplanade. The Dare House, the most famous landmark at the junction of NSC Bose Road and First Line Beach Road, was built in 1940 as the office of the Parry's company. It is after which the area is named Parry's Corner. These buildings were departures from earlier models in that they were planned without external verandahs and incorporated new technology such as the lift. Cantilevered porches that showcases the potential of concrete are also seen in some structures. Externally, the stylistic devices such as stepped motifs and sweeping curves used in areas like grilles, parapet walls along with vertically proportioned windows impart a coherent appearance. Attempts to Indianise Art Deco also led to elegant, decorative buildings like the Oriental Insurance building of the 1930s. Situated at one of the corners of Armenian Street, it imposes delicately with its chattri (domed pavilion) and projecting ornamented balconies. Such a direction is sometimes termed the 'Indo Deco'. Art Deco continued into the 1950s too, with the Bombay Mutual building (presently housing LIC) along NSC Bose Road and the South Indian Chamber of Commerce building on Esplanade being built during this period. Art Deco buildings located at road junctions had curvilinear profiles. This approach is sometimes considered a separate style, the Streamline Moderne, inspired by the streamlining of aeroplanes, bullets, ships, and the like, due to principles such as aerodynamics. Apart from the Dare House, other buildings that portraits these characteristics are those along the junctions of Mount Road like the Bharath Insurance building of the 1930s and shops such as the current Bata showroom. Also along Mount Road and adjoining areas are other types of Art Deco buildings, The Hindu office with its stepped form and Connemara Hotel built between 1934 and 1937 are city landmarks. Many of them were built in the traditional Tamil style, with four wings surrounding a square courtyard, and tiled sloping roofs. In sharp contrast, the apartment buildings along the larger roads in the same areas were built in 1990 or later. Typically, agraharams can be seen where an entire street is occupied by Brahmins, particularly surrounding a temple. The architecture is distinctive with Madras terraces, country tile roofing, Burma teak rafters and lime plastering. The longish homes consisted of the mudhal kattu (receiving quarters), irandaam kattu (living quarters), moondram kattu (kitchen and backyard) and so on. Most houses had an open to sky space in the centre called the mitham, large platforms lining the outside of the house called the thinnai and a private well in the backyard. The floors were often coated with red oxide and sometimes the roofs had glass tiles to let in light. Traditional vernacular architecture can be found in some of the Agraharam houses in Mylapore, Triplicane, and Tiruvanmiyur. As of 2018, a team of architects and volunteers has documented traditional vernacular architectural designs of about 50 houses in Mylapore. marked the transition from lime and brick construction to concrete columns in the region. The presence of the weather radar at the Chennai Port, however, prohibited the construction of buildings taller than 60 m around a radius of 10 km. The floor area ratio (FAR) in the central business district is also 1.5, much less than that of smaller cities of the country. This resulted in the city expanding horizontally, unlike other metropolitan cities where vertical growth is prominent. On the contrary, the peripheral regions, especially on the southern and south western sides, are experiencing vertical growth with the construction of buildings up to 50 floors. Within the downtown area, the 48 storied Highliving District Tower H remains the tallest building at 161 meters.

Белгілі ғимараттар

Көптеген тарихи ғимараттар әлі де толыққанды түрде қолданыста болып, үкіметтік, бизнес немесе білім беру ұйымдарын қамтиды. Ченнай елдегі Калькуттадан кейінгі екінші ірі мұражайлық ғимараттар жиынтығына ие.

Сантхоме шіркеуі

1523 жылы португалдық саяхатшылар апостол Томаның қабірі үстінде салған, ал 1896 жылы британдықтар готикалық жаңғыру стилінде, үлкен мұнарасы және апостол қабірін көрсететін екінші мұнарасымен қайта жаңартқан. Бұл Ченнаидегі Сент-Томас соборының ұлттық қасиетті орны ретінде танымал.

Сент-Джордж бекінісі

1639 жылы салынған Форт-Сент-Джордж бұрын Тамил Наду заң шығарушы жиналысы мен хатшылығының орны болған. Типу Сұлтанның зеңбіректерi форт мұражайының қабырғаларын әсемдейдi. Фортта елдегi ең биiк флагшток орналасқан, оның биiктiгi 150 футқа жетедi. Бұл форт Тамил Наду штатындағы 163 хабарланған аймақтың (мегалиттiк ескерткiштердiң) бiрi болып табылады.

Мадрас жоғары соты

Мадрас жоғары соты – Лондон соттарынан кейін әлемдегі екінші ірі сот ғимараты. Бұл индо-сарацен стилінің көрнекті мысалы және 1892 жылы құрылысы аяқталған.

Валлувар Коттам

1976 жылы салынған Валлувар котам – ақын-әулие Тхеруваллувардың есімін мәңгі есте қалдыру үшін салынған концерт залы. Ақынның "Тируккурал" дастанының барлық 1330 шумағы концерт залын қоршаған гранит бағаналарға жазылған. Ішінде ақынның толық мөлшердегі мүсіні орналасқан 101 фут биіктіктегі храм арбасының құрылысы бар. Арбаның негізінде "Тируккуралдың" 133 тарауы бейнеленген.

Темір жол станциялары

Ченнаиде қызығушылық тудыратын бірнеше теміржол станциялары бар, олардың көпшілігі отарлық кезеңде салынған. Олардың ішінде Эгмор станциясы, 1856 жылы салынған Рояпурам станциясы, 1873 жылы салынған Ченнаи орталық станциясы және 1922 жылы салынған Оңтүстік темір жолы бас штабы бар.

Басқа да қызықты ғимараттар

Үкімет мұражайы (Генри Ирвин жобалаған және 1896 жылы аяқталған), Мадрас университетінің Сенат үйі және Гиндидегі Инженерлік колледж – Индо-Сарацен архитектуралық стилінің тағы бірнеше мысалы. Архитектуралық маңызы бар басқа да ғимараттар: 1840 жылы салынған Президенттік колледж, 1913 жылдан бері Ченай қалалық әкімшілігі орналасқан Рипон ғимараты, Соғыс ескерткіші, Вивеканандар Иллям, Мұражай театры және Рамакришна Мат храмы. Губернатордың Гиндидегі резиденциясы (Радж Бхаван) іргесінде Махатма Гандиге, Үндістанның алғашқы генерал-губернаторы С. Раджагопалачариге, штаттың бұрынғы премьер-министрлері Камарадж бен Бхактаватсаламға, сондай-ақ қаза тапқандардың барлығына арналған бес мандапам (ескерткіш) орналасқан.

Қалалық жоспарлау

Ченнаи қаласы солтүстік-оңтүстік және шығыс-батыс бағытындағы торлы жүйемен құрылған. Жолдар мен жергілікті аудандар 20-шы ғасырдың соңында маңызды өзгерістерге ұшырады. Қаланың батыс жағындағы көптеген аймақтар, мысалы, Ашок Нагар, КК Нагар және Анна Нагар жоспарлы түрде дамытылды. Адьяр өзенінің оңтүстігіндегі Коттурпурам, Бесант Нагар және Адьярдың өзі сияқты бірнеше аудандар 1960 жылдардың ортасынан бастап дамытыла бастады. Осы аудандардың барлығына тән ерекшелік – олардың тым кең жолдары және декарттік торлы құрылымы. Бұл жерлердің көпшілігі алғаш дамыған кезде алыс маңайы болған. Қазіргі кездегі қала құрылысы жұмыстары қаланың оңтүстік және батыс жақтарында шоғырланған, негізінен оңтүстік-шығыстағы дамып келе жатқан IT дәлізінен және батыстағы жаңа айналма жолдардан пайда табуға бағытталған. Ұлттық теңіз кешені (ҰТК) – Ченнаиде салынуы жоспарланған нысан. Қаланың урбанизациялық кеңдеуі Ченнаи корпорациясы басқаратын 174 км² аумақтан және шамамен 1100 км² болатын жалпы урбанизацияланған аумақтан көрінеді.