Кіріспе

Кхмер Иссарагы (, немесе "Тәуелсіз кхмер") – француз және отаршылдыққа қарсы "еркін құрылымдағы" тәуелсіздік қозғалысы болды. Бұл қозғалыс "белгісіз" деп сипатталған. Иссарак 1945 жыл шамасында құрылды және әрқайсысының жеке басшысы бар бірнеше топтардан тұрды. Иссарак топтарының көпшілігі 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бастап 1953 жылы Камбоджа тәуелсіздік алғанға дейін белсенді түрде күресті. Кхмер Иссарағының бастапқы мақсаты – тәуелсіздік үшін француз билігіне қарсы күресу еді, бірақ кейін Камбоджа үкіметін құлатуға көшті. "Иссарак" термині бастапқыда коммунист еместерді білдірген, алайда 1950 жылдардың басында Вьетминь басшылығындағы партизандар басқа коммунист емес күштерді біріктіру мақсатымен өздерін Иссарак деп атады.

Иссарак

Пок Кхун 1944 жылы Бангкокта қозғалысты құрды және оны алғаш рет «Кхмер Иссарак» деп атады. Кхмер Иссарактың алғашқы мүшелерінің кейбіреулерін Таиландтың биліктегі үкіметі қолдады. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бастап 1948 жылға дейін Таиланд үкіметі Таиланд шекарасы бойында және Таиландтың екі провинциясында – Баттамбанг пен Сием Рипте – әрекет еткен партизандық күштерді қолдау саясатын жүргізді. Таиландтың көмегімен құрылған топтардың кейбірі кейін оң және сол қанатты топтарды құрды, олардың ішінде Сон Нгок Мин, Сиу Хенг және Тоу Самоут болды. Бұл партизандар 1945 жылы Бангкокта эмиграциядағы үкімет құрды. 1948 жылдан кейін бірнеше Таиландпен байланысты Иссарактар таратылды немесе ханзада Сианук басқарған Пномпень үкіметімен ынтымақтасты. Ұзақ өтпей, вьетнамдықтар басшылық еткен Иссарактар Кхмер Иссарак қауымдастығын құрып, кхмер және француз билігіне қарсы қарулы күресін жалғастырды. 1950 жылдары Вьетминь бақылауындағы Иссарак топтары ақырында коммунистік ұйымдарға айналды, мысалы, Кхмер халық революциялық партиясы (КХРП). Камбоджа азамат соғысына қатысқан Қызыл кхмерлер мен Демократиялық Кампучияның бірнеше маңызды тұлғалары Вьетминьнің ықпалымен тығыз байланысты болды. Қарулы күрес басталған алғашқы он жылдық ішінде фракциялар арасында белгілі бір үйлесім болды, бірақ көбінесе әртүрлі топтар тәуелсіз күресті. Тіпті 1953 жылы, Камбоджа тәуелсіздік алған жылы, Францияға қарсы соғыс әлі де географиялық және идеологиялық тұрғыдан бөлінген түрлі басшылармен басқарылды. 1954 жылғы Женева конференциясынан кейін «Вьетнамдағы жаулықты тоқтату туралы келісім» шарттарына сәйкес, Вьетминь басшылығымен Иссарактардың көпшілігі Вьетнам Демократиялық Республикасына (ВДР) жер аударылды немесе жасырын күшке айналып, коммунистік ұйымдар құрды. Сонымен қатар, Камбоджа француздардан тәуелсіздік алғандықтан, көптеген ұлтшыл Иссарактар мен кейбір коммунистік топтар қаруларын тапсырды. Бірнеше күшті Иссарак басшылары, мысалы, Дап Чхуон және Принц Нородом Чантарингсей әртүрлі кезеңдерде Сианук үкіметімен одақтасты. Содан кейін Кхмер Иссарак қозғалысы тарихқа еніп кетті.

Коммунистік емес Иссарак топтары

Тәуелсіздік қозғалысы кезінде солтүстік-батыста орналасқан коммунистік емес Иссарактар шамамен 10 жылға созылған французға қарсы соғыста үстемдік құрды. Иссарактар бүкіл мемлекет аумағында соғысты. Коммунистік емес партизандар Вьетмин басшылығымен Иссарак күштерімен жиі бірлесіп шайқастар ұйымдастырды. Коммунистік емес топтардың ішінде Пок Хун, Дап Чуон және Принц Чантараингсей ең танымалдары болды. Тайланд тарапынан қолдау көрсетілген Иссарак қозғалысының қысқа мерзімді мақсаты – 1941-1946 жылдар аралығында Тайланд бақылауында болған провинцияларда француз колониализміне қарсы үгіт жүргізу болды. Дегенмен, қозғалыстың басты мақсаты француз Индокитай колониясының толық тәуелсіздігін қамтамасыз ету еді. Алайда, 1947 жылдың қараша айында Таиландта оңшыл әскери төңкеріс болып, Приди үкіметі құлатылды. Жаңа тайланд үкіметі қолдауын қысқартып, Иссарактарды Камбоджаға қайта оралуға мәжбүр етті. Тайланд премьер-министрі Фибунның оралуының екі салдары болды. Біріншіден, Тайланд көмегін тоқтатқаннан кейін Вьетмин Иссарак топтарының сүйене алатын санаулы көздерінің біріне айналды. Екіншіден, камбоджалық тәуелсіздік қозғалысы коммунистер мен коммунистер емес күштер арасында толыққанды жікке бөлінді. Көптеген партизандық топтар Вьетминмен ынтымақтастыққа бармағандықтан, олардың бір бөлігі бекіністер құрып, соғыс лордтарына айналды, ал көпшілігі тарап кетті.

Пок Кхун

"Кхмер Иссарак" термині алғаш рет 1944 жылы қолданылды, Тайландтың жаңа премьер-министрі Хуан Апайвонг Приди мен оның "Еркін Тайланд" қозғалысының жетекшілігімен қызметке келгеннен кейін. Одан кейін Бангкоктағы ақпарат тарату бөлімінде жұмыс істеген Пок Кхун "Кхмер Иссарак" атты қозғалысты құрды. Пок Кхун Пномпеньдегі жоғары мәртебелі аристократиялық отбасында дүниеге келді және князь Мониретханың әйелінің туысы болды. 1946 жылдың тамызында Пок Кхун Баттамбанг провинциясындағы "Кхмер Иссарак" қозғалысын басқарды және Баттамбангтағы округтен Халық өкілдері палатасына депутат болып сайланды. Ол 1947 жылға дейін, тіпті провинция Камбоджаға қайтарылғаннан кейін де лауазымында қалды.

Дап Чуон

1947 жылдың соңында Бангкокта оңшыл төңкерістен бұрын, ақпан айында Тайланд астанасында бірлескен кхмерлік Иссарак және Вьетмин қолбасшылығымен партизандық топ құрылды. Дап (сержант) Чхуон бұл топтың командирі болды. Чхуон бұрынғы камбоджалық милиция мүшесі және белсенді Иссарак болған. Тайландтың қолдауымен ол 1943 жылдан бері алынып қойылған провинцияларда французға қарсы партизандық күштерді ұйымдастырды. Чхуон мистикалық күшке сенген және шайқастар алдында жиі «сиқырлы» рәсімдер өткізген. 1948 жылдың басына қарай Чхуон Вьетминмен байланысты кхмер халқының азат ету комитетінің жетекшісі болды. Дап Чхуонның әскері бастапқыда Вьетминмен бірлесіп басқарылса да, ол KPLC президенті болғанмен, Чхуон өзі коммунист емес және оның әскері Вьетминнен оқытылмаған. 1949 жылы Дап Чхуон Сианукпен келісімге келді, келіссөздерге бір жыл кетті. Бағынудың орнына Чхуон Сиемреапқа әкімшілік және әскери толық өкілеттік алды, ол көп ұзамай оның жеке иелігіне айналды. Патшамен келісімге келгеннен кейін Чхуон 1955 жылғы сайлауды бақылау үшін қауіпсіздік директоры, ал 1957 жылы ішкі істер министрі болып тағайындалды. Бағынудан он жыл өткен соң, Сиемреап облысының губернаторы және солтүстік-батыс аймағының әскери қолбасшысы Чхуон Сианук үкіметін құлатуға тырысқан деп айыпталды, кейіннен 1959 жылдың ақпанында Сиемреап маңында Лон Ноль жіберген кісі қолынан қаза тапты.

Коммунистік иссарак топтары

Коммунист емес Дап Чуон мен оның әскерінен өзгеше, Сиу Хенг, Лонг Бунруот, Сон Нгок Мин және Тоу Самут Камбоджадағы маңызды коммунистік күрескерлер болды және олардың партизандық отрядтарына Вьет Мин үлкен ықпал етті. Вьетнамға жақын жатқан провинцияларда вьетнамдық идеологиялар, ұйымдар мен бөлімшелер француздықтарға қарсы қарсылықты дамытуда шешуші роль атқарды. Индокитай Коммунистік партиясы (ИКП) сол шекаралық провинцияларда саяси мектептер ашты. Көптеген студенттер камбоджалықтар болды, оларды вьетнамдықтар тартты және оларға марксизм-ленинизм және вьетнамдықтармен ынтымақтастықтың маңыздылығы туралы білім берді. Дегенмен, кхмер коммунистік ұйымдары Бірінші Индокитай соғысының жеңісіне бағынышты болғандықтан, Камбоджада француздықтарға қарсы вьетнамдықтармен бірге шайқасқан сарбаздардың саны ең көп дегенде 5700 болды.

Сиу Хенг

Сеу Хенг 1945 жылы коммунист болған коммунистік кхмер иссарактарының қолбасшысы болды. Ол 1950-ші жылдары француз басқыншылығына қарсы әскери қарсылықты жетектеді, бірақ содан кейін саясаттан қол үзді. Сон Нгок Мин 1950-ші жылдардың ортасында Ханойға кеткеннен кейін, Хенг Камбоджадағы коммунистік қозғалыстарды басқарды. 1955 жылғы сайлаулар қарсаңында Хенг Сианукқа құпия агент болып жұмыс істеді, кейіннен үкіметке ашық түрде өтті және Лон Нолға революционерлер туралы ақпарат ұсынды. Осымен қатар, ол "революция жасау мүмкін емес" деп мәлімдеді. 1975 жылы Хенгті әйелінің туысы Лонг Бунруот өлтірді.

Ұзын бунрут

Лонг Бунрут 1946 жылы Бангкоктегі Тамасат университетінде студент кезінде Тай коммунистік партиясына қосылды. 1953 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Лонг Бунрут революциялық күресін жалғастырды және Иссарак қозғалысының жетекшісі ретінде Сианук үкіметіне қарсы үздіксіз күресті. Азамат соғысы аяқталған соң ол Кампучия Коммунистік партиясының (ККП) екінші маңызды тұлғасы болды және Нуон Чеа деген атпен танылды.

Сон Нгок Мин

Ачар Миан, кхмер монахы, Камбоджаның бұрынғы премьер-министрі Сон Нгок Тан және Вьетнамдық көшбасшы Хо Ши Минмен байланыс орнату мақсатында кейінірек өзін Сон Нгок Мин деп атады. 1945 жылы ол Индокитай Коммунистік партиясына (ИКП) қосылды. Вьетнамдықтар басымдық құрған ұйымға қосылған алғашқы камбоджалық ол болды. Бірінші Индокитай соғысында француздармен күресу үшін камбоджалық коммунистерге басшылық еткеннен кейін, Сон 1955 жылы Солтүстік Вьетнамға көшіп, 1972 жылы қайтыс болды. 1950 жылы Камбоджа коммунистерінің өкілі ретінде Сон Нгок Мин Сиу Хенг, Тоу Самут және басқалармен бірге Вьетмин өкілдерімен Камбоджа шекарасына жақын, Оңтүстік Вьетнамдағы Хатиен қаласында кездесті. Ол Камбоджадағы революциялық ахуалды талдап, "басты күштің" әлсіздігіне байланысты Камбоджада революция жасау қиын екенін айтты. Кейін Камбоджада "Хмер қарсыласының бірінші ұлттық құрылтайы" өтті, осы құрылтайда Хмер Иссарак қауымдастығы және Халықты азат ету орталық комитеті (ХАОК) құрылды. Мин ХАОК президенті болды, ол барлық бұрынғы ИКП мүшелерінен тұрды. Екі айдан кейін, Вьетмин басшылығымен Иссарак Камбоджа аумағының үштен бірін бақылап, Мин Камбоджаның тәуелсіздігін жариялады, бұл Сианук үкіметі Франциядан тәуелсіздік алғанға үш жыл бұрын болды.

Тоу Самут

Ачар Сок – 1948 жылы «Тоу Самут» революциялық есімін алған көрнекті будда ғалымы және белсенді коммунист болды. Ол қаза тапқан кезде КПК Орталық комитетінің хатшысы, Оңтүстік-Шығыс азат ету комитетінің ішкі істер министрі қызметін атқарды. 1962 жылы өлтірілгенге дейін Тоу Самут француздық білім алған жас кхмердің демеушісі болды, ол Тоу Самуттың хатшысы болып жұмыс істеді. Сол жас жігіт – Салот Сар, ол Демократиялық Кампучия құрылғаннан кейін Пол Пот ретінде әйгілі болды.

KPLC

1948 жылғы 1 ақпанда Иссарак қозғалысы Чхуонды президент етіп тағайындап, Кхмер халықтық азаттық комитетін (КХАК) құрды. Оның он бір жетекшісінің бесеуі Вьетнамға симпатия танытты, бұл Иссарак қозғалысының кейбір элементтерін әлсіретті. Чхуон формальды түрде коммунизмге қарсы болғанымен, ұйымда екі маңызды Вьетмин қолдаушысы болды: ИКП Солтүстік-Батыс бөлімшесінің басшысы Сиу Хенг және оның жүрегі туысы Лонг Бунруот. Осы кезде Вьетмин Иссарактың отаршылдыққа қарсы күресін күшейтуге және оны жалпы коммунизмге, әсіресе вьетнамдық коммунизмге қолдау көрсетуге бағытталған күшті күш жұмсады. Бұл әсіресе елдің шығыс бөлігінде байқалды, онда партизандық топтардың көпшілігіне вьетнамдықтар жетекшілік етті. Елдің батыс жағында Сон Нгок Мин Тайландтан жеткілікті қару-жарақпен оралды, ол бірнеше рота жауынгерін жабдықтауға жететін. 1947 жылы ол Оңтүстік-Батыс Кампучияны азат ету комитетін құрды (бұл ерекше атап өтуге лайық, себебі 1970-1975 жылдар аралығындағы азамат соғысының соңында оңтүстік-батыс Камбоджадағы ең күшті және жақсы ұйымдастырылған коммунистік армиялардың бірі болды, және ол Пол Поттың қолдаушыларының негізгі ядросын құрады). 1948 жылдың соңына қарай елдің көптеген аймақтары күшті Иссарак ұйымдарының тиімді бақылауында болды. Алайда, 1949 жылға қарай Иссарак қозғалысы осы түрінде аяқталуға жақын болды: француздықтар кейбір Иссарак басшыларының ашкөздігін пайдаланып, оларға отаршылдық лауазымдар берді, ал басқалары радикалды ұйымдарға қосылды. Чхуонның КХАК Сиу Хенгті және көптеген басқа солшылдарды қуды, содан кейін өзін Кхмер ұлттық азаттық комитеті (КҰАК) ретінде қайта құрды, оның әскери қолбасшысы ханзада Чантарингсей болды. Ту Самут және басқа солшыл Иссарактар Вьетнамның белсенді қатысуымен Біріккен Иссарак майданын құрды. Чхуон француздықтарға кетті, ал Чантарингсей ақырында КҰАК-тан шығып, оңшыл, монархияға қарсы кхмер ұлтшылдары, Хмер Серай тобымен, Сон Нгок Танның жетекшілігімен бірікті. Кхмер Иссарактары осы кезеңде зорлық-зомбылықтарымен, азаптауларымен, қарақшылықтарымен және соттан тыс жазалауларымен танымал болды.

Демократиялық Кампучияның құрылуы

Камбоджалық Азамат соғысы кезінде коммунистік күштер Иссарак күштерінің партизандық тактикасын және ұйымдастырылуын ғана емес, сонымен қатар көптеген кейінгі коммунистер Иссарактармен байланыста болғанда марксистік-ленинизм идеяларымен алғаш танысты. Камбоджаның шығыс аймағында Вьетминьнің ықпалындағы күштердің көшбасшылары Демократиялық Кампучия құрылғанға дейін және одан кейін де көбінесе өзгермеді. 1976 жылы Пол Пот оларды тазартуға дейін, олардың күштері Пол Поттың жақтастарынан өзгеше форма кигенімен қатар, азаматтармен өте жақсы қарым-қатынас жасап, Сианукқа адал болды.