Кіріспе
Камбоджаның австроазиялық тілі – кхмер тілі (/k//ə/'/m//ɛər/ kəMAIR; ខ្មែរ, UNGEGN: Khmêr) – кхмер халқының сөйлейтін австроазиялық тілі және Камбоджаның ресми және ұлттық тілі. Кхмер тілі санскрит және пали тілдерінен, әсіресе индуизм мен буддизм арқылы патшалық және діни тіркелімдерінен едәуір әсер алды. Бұл Мон–Кхмер тілдерінің ең ерте жазылған және ең ерте тілі, Моң және Вьетнам тілдерінен бұрын пайда болған, өйткені Ежелгі кхмер тілі Ченла, Ангкор және, болжам бойынша, олардың бұрынғы алдыңғы мемлекеті Фунанның тарихи империяларының тілі болған. Кхмер тілінде сөйлейтіндердің басым көпшілігі Орталық кхмер тілінде сөйлейді, бұл диалект кхмерлер ең көп шоғырланған орталық жазықтың диалектісі. Камбоджада алыс аудандарда аймақтық акценттер бар, бірақ олар Орталық кхмер тілінің нұсқалары ретінде қарастырылады. Екі ерекшелік – Пномпень астанасының сөйлеуі және Стунг Трен провинциясындағы кхмер кхе тілі, екеуі де Орталық кхмер тілінен жеткілікті деңгейде ерекшеленеді, сондықтан жеке диалекттер деп саналады. Камбоджадан тыс жерлерде, тарихи түрде Кхмер империясының бөлігі болған аймақтарда тұратын этникалық кхмерлер үш түрлі диалектте сөйлейді. Солтүстік кхмер диалектісі Таиландтың солтүстік-шығысындағы оңтүстік аймақтарда миллионнан астам кхмерлер қолданады және кейбір тіл білімі мамандары оны жеке тіл ретінде қарастырады. Кхмер Кром немесе Оңтүстік кхмер – Вьетнамдағы кхмерлердің ана тілі, ал Кардамон тауларында тұратын кхмерлер өте консервативті диалектте сөйлейді, ол әлі де Орта кхмер тілінің ерекшеліктерін сақтайды. Кхмер тілі негізінен аналитикалық, оқшаулау тілі. Онда сөздердің түбірлеріне қосымшалар, жалғаулар немесе жағдайлық жұрнақтар жоқ. Грамматикалық қатынастарды көрсету үшін бөлшектер мен көмекші сөздер қолданылады. Сөздердің жалпы реті – бастауыш-жалғау-толықтырғыш, ал анықтауыштар өздері анықтайтын сөзден кейін келеді. Зат есімдерді санағанда, сандардан кейін жіктеуіштер қолданылады, бірақ олар әрқашан қытай тіліндегідей тұрақты қолданылмайды. Сөйлеу тілінде тақырып-баяндама құрылымы жиі кездеседі, ал қатысушылар арасындағы әлеуметтік қатынас қандай сөздік қорын – мысалы, есімдіктер мен құрметтеу сөздерін – қолдану дұрыс екенін анықтайды. Кхмер тілі көршілес тілдерден – бірма, тай, лаос және вьетнам тілдерінен – тондық емес тілдерімен ерекшеленеді. Сөздердің соңғы буынына баса назар аударылады, сондықтан көптеген сөздер Моң–Кхмер тілдерінің типтік үлгісіне сәйкес келеді: баса назар салынған буынға дейін әлсіз буын келеді. Бұл тіл кем дегенде 7 ғасырдан бері кхмер жазуымен жазылған, бұл абугида, Брахми жазуынан және Оңтүстік Үндістанның Паллава жазуы арқылы шыққан. Жазудың пішіні мен қолданылуы ғасырлар бойы дамыды, қазіргі заманғы ерекшеліктеріне әріптердің кластерлерін жазу үшін қолданылатын төменгі жазылған әріптердің нұсқалары және екі түрлі дауысты әріптері бар әріптердің екі қатарына бөлінуі кіреді.
Khmer (/k//ə/'/m//ɛər/ kəMAIR; ខ្មែរ, UNGEGN: Khmêr ) is an Austroasiatic language spoken by the Khmer people, and the official and national language of Cambodia. Khmer has been influenced considerably by Sanskrit and Pali, especially in the royal and religious registers, through Hinduism and Buddhism. It is also the earliest recorded and earliest written language of the Mon–Khmer family, predating Mon and Vietnamese, due to Old Khmer being the language of the historical empires of Chenla, Angkor and, presumably, their earlier predecessor state, Funan. The vast majority of Khmer speakers speak Central Khmer, the dialect of the central plain where the Khmer are most heavily concentrated. Within Cambodia, regional accents exist in remote areas but these are regarded as varieties of Central Khmer. Two exceptions are the speech of the capital, Phnom Penh, and that of the Khmer Khe in Stung Treng province, both of which differ sufficiently enough from Central Khmer to be considered separate dialects of Khmer. Outside of Cambodia, three distinct dialects are spoken by ethnic Khmers native to areas that were historically part of the Khmer Empire. The Northern Khmer dialect is spoken by over a million Khmers in the southern regions of Northeast Thailand and is treated by some linguists as a separate language. Khmer Krom, or Southern Khmer, is the first language of the Khmer of Vietnam, while the Khmer living in the remote Cardamom Mountains speak a very conservative dialect that still displays features of the Middle Khmer language. Khmer is primarily an analytic, isolating language. There are no inflections, conjugations or case endings. Instead, particles and auxiliary words are used to indicate grammatical relationships. General word order is subject–verb–object, and modifiers follow the word they modify. Classifiers appear after numbers when used to count nouns, though not always so consistently as in languages like Chinese. In spoken Khmer, topic comment structure is common, and the perceived social relation between participants determines which sets of vocabulary, such as pronouns and honorifics, are proper. Khmer differs from neighboring languages such as Burmese, Thai, Lao, and Vietnamese in that it is not a tonal language. Words are stressed on the final syllable, hence many words conform to the typical Mon–Khmer pattern of a stressed syllable preceded by a minor syllable. The language has been written in the Khmer script, an abugida descended from the Brahmi script via the southern Indian Pallava script, since at least the 7th century. The script's form and use has evolved over the centuries; its modern features include subscripted versions of consonants used to write clusters and a division of consonants into two series with different inherent vowels.
Тарихи кезеңдер
Кхмер тілінің лингвистикалық зерттеулері оның тарихын төрт кезеңге бөледі, олардың бірі – көне кхмер кезеңі – анкорийге дейінгі және анкорий кезеңдеріне жіктеледі. Анкорийге дейінгі кхмер тілі – біздің заманымыздың 600-800 жылдары аралығындағы көне кхмер тілі. Анкорий кхмері – Хмер империясында 9 ғасырдан 13 ғасырға дейін қолданылған тіл. Келесі ғасырларда морфология, фонология және лексикада өзгерістер орын алды. Шамамен 14-18 ғасырлар аралығындағы осы кезеңнің тілі Орта кхмер деп аталады және әдеби тілде тай тілінен сөздер қарыздалды. Ғасырлар бойы Камбоджаға үстемдік етіп, оның тәжін бақылаған Таиланд, тілге қатысты ықпалын жоғалта бастады. 1887 жылы Камбоджа француздық Индокитай құрамына толыққандай қосылды, бұл француз тілінде сөйлейтін аристократияны әкелді. Осының нәтижесінде француз тілі жоғары білім мен зиялы қауымның тіліне айналды. 1907 жылы француздар қазіргі Камбоджаның жартысынан астамын, соның ішінде тай тілінің беделді тіл болған солтүстік және солтүстік-батыс аймақтарын тай бақылауынан қайтарып алып, елге қайта қосты. "Толық кхмеризация" идеясын қабылдаған, классикалық тілдерге оралуды сынап, жаңа сөздер үшін қазіргі кхмер тілін қолдануды жақтаған Кенг Вансак пен тай тілінен сөздер қарыздауды қолдаған Иу Коус сияқты қарсыластар да ықпалды болды. Бұл тіл Халықаралық фонетикалық әліпби (IPA) арқылы көрсетіледі.
Мысалдар
Келесі мәтін Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияның 1-бабынан алынған. Кхмер тілінде барлық адамдар бостандық және құқықтарда теңдікпен, қадір-қасиетпен дүниеге келеді. Әрбір адамның санасы және сезімі бар, және олар бір-бірімен бауырластық рухта қарым-қатынас жасауы керек.