Қамбоджа тарихындағы орта ғасыр: 1431-1863 жылдар

Кіріспе

1431–1863 жылдар – Камбоджа тарихының орта кезеңі. Камбоджаның Ангкордан кейінгі кезеңі, сондай-ақ Орта кезең деп аталады, бұл 15 ғасырдың басынан 1863 жылға дейінгі тарихи дәуірді білдіреді, ол Камбоджаның француз протекторатының басталуымен аяқталады. 15 және 16 ғасырларға қатысты сенімді дереккөздер өте сирек болғандықтан, Хмер империясының құлдырауына әкелген нақты оқиғаларды көрсететін, ғылыми қауымдастық бірауыздан мойындаған қорғалатын және нақты түсіндірме әзірге дайындалған жоқ. Дегенмен, қазіргі заманғы тарихшылардың көпшілігі діни, династиялық, әкімшілік және әскери сипаттағы бірнеше ерекше және біртіндеп болатын өзгерістер, экологиялық проблемалар мен тепе-теңдіктің бұзылуы, сондай-ақ Индоқытайдағы билік ауысуы бірдей уақытта болды және интерпретация жасау үшін оларды ескеру қажет деген консенсусқа келді. Соңғы жылдары ғалымдардың назары адам мен қоршаған ортаның өзара әрекеттесуіне және оның экологиялық салдарларына, соның ішінде су тасқыны мен құрғақшылық сияқты табиғи апаттарға көбірек ауысты. Кхмер тарихының негізгі көзі болған храмдардағы тас жазулары 13 ғасырда сирек кездеседі, 14 ғасырдың үшінші онжылдығында тоқтатылады және 16 ғасырдың ортасына дейін қайта жаңғырылмайды. Патшалық хронологиясын жазу 1327 жылдан 1336 жылға дейін билік құрған Джаяварман IX Парамешвара (немесе Джаяварма Парамесвара) тұсында тоқтатылады. 200 жылдан астам уақыт бойы тіпті бір патшаның аты туралы да заманауи жазбалар жоқ. VII Джаяварманның билігінен кейін монументалды ғибадатханалардың құрылысы мен күтімі тоқтатылды. Автор Майкл Викридің сөзіне сәйкес, Камбоджаның 15 ғасырына қатысты тек сыртқы дереккөздер ғана бар, олар – қытайлық Минг Шилу (нақты жазбалар) және Аюттхаяның ең ерте патшалық жылнамалары, оларды ең жоғары сақтықпен қарастыру қажет. Бүкіл 15 ғасырдың негізгі нүктесін көрсететін жалғыз оқиға – шамамен 1431 жылы Ясодарапура (Ангкор Том) астанасына Сиамның белгісіз сипаттағы араласуы. Тарихшылар бұл оқиғаны Камбоджаның саяси орталығының Пномпень және кейіннен Лонгвек өзен порты аймағына оңтүстікке қарай жылжуымен байланыстырады. 16 ғасырға қатысты дереккөздер көбірек, бірақ олар әлі де Камбоджадан тыс жерлерден алынған. Патшалықтың жаңа астанасы Меконг өзеніндегі Лонгвек болды, ол 16 ғасырдың Азия теңіз сауда желісінің маңызды бөлігі ретінде гүлденді, осы арқылы еуропалық зерттеушілермен және авантюристтермен алғашқы байланыс орнатылды. Батыстағы Аюттхая патшалығымен бәсекелестік бірнеше қақтығыстарға әкелді, соның ішінде 1594 жылы Сиам Лонгвекті жаулап алды. Вьетнамның оңтүстікке қарай кеңеюі 17 ғасырда Меконг дельтасындағы Прей Нокор/Сайгонға жетті. Бұл оқиға Камбоджаның теңізге қолжетімділігін және тәуелсіз теңіз саудасын жоғалту процесін бастады. 17 және 18 ғасырларда Сиам мен Вьетнамның үстемдігі күшейді, кхмер монархтарының билігі әлсіреп, вассалдыққа дейін төмендеді, осының салдарынан билік орны жиі ауысты. Екі мемлекет те Камбоджа сарайынан бағыну және сый-сияпат талап етті. 19 ғасырдың ортасында Сиам мен Вьетнамдағы династиялар нығайғаннан кейін Камбоджа екі аймақтық империяның бірлескен билігіне түсті, осылайша Камбоджа патшалығы ұлттық егемендігін жоғалтты. Британдық агент Джон Кроуфурд: "Бұл ежелгі патшалықтың патшасы кез келген еуропалық мемлекеттің қорғауына түсуге дайын" деді. Камбоджаны Вьетнам мен Сиамға қосылудан сақтау үшін король Анг Дуонг Францияның қорғаныс ұсынысын қабылдады, ол король Нородом Промбаррактың қол қоюымен және 1863 жылдың 11 тамызында француз протекторатын ресми мойындауымен күшіне енді.

1431–1863 middle period of Cambodian history

The post Angkor period of Cambodia , also called the Middle Period, refers to the historical era from the early 15th century to 1863, the beginning of the French protectorate of Cambodia. As reliable sources (for the 15th and 16th centuries, in particular) are very rare, a defensible and conclusive explanation that relates to concrete events that manifest the decline of the Khmer Empire, recognised unanimously by the scientific community, has so far not been produced. However, most modern historians have approached a consensus in which several distinct and gradual changes of religious, dynastic, administrative and military nature, environmental problems and ecological imbalance coincided with shifts of power in Indochina and must all be taken into account to make an interpretation. In recent years scholars' focus has shifted increasingly towards human–environment interactions and the ecological consequences, including natural disasters, such as flooding and droughts. Stone epigraphy in temples, which had been the primary source for Khmer history, is already a rarity throughout the 13th century, ends in the third decade of the fourteenth, and does not resume until the mid 16th century. Recording of the Royal Chronology discontinues with King Jayavarman IX Parameshwara (or Jayavarma Paramesvara), who reigned from 1327 to 1336. There exists not a single contemporary record of even a king’s name for over 200 years. Construction and maintenance of monumental temple architecture had come to a standstill after Jayavarman VII's reign. According to author Michael Vickery there only exist external sources for Cambodia’s 15th century, the Chinese Ming Shilu (engl. veritable records) annals and the earliest Royal Chronicle of Ayutthaya, which must be interpreted with greatest caution. The single incident which undoubtedly reflects reality, the central reference point for the entire 15th century, is a Siamese intervention of some undisclosed nature at the capital Yasodharapura (Angkor Thom) around the year 1431. Historians relate the event to the shift of Cambodia's political centre southward to the river port region of Phnom Penh and later Longvek. Sources for the 16th century are more numerous, although still coming from outside of Cambodia. The kingdom's new capital was Longvek, on the Mekong, which prospered as an integral part of the 16th century Asian maritime trade network, via which the first contact with European explorers and adventurers occurred. The rivalry with the Ayutthaya Kingdom in the west resulted in several conflicts, including the Siamese conquest of Longvek in 1594. The Vietnamese southward expansion reached Prei Nokor/Saigon at the Mekong Delta in the 17th century. This event initiates the slow process of Cambodia losing access to the seas and independent marine trade. Siamese and Vietnamese dominance intensified during the 17th and 18th century, provoking frequent displacements of the seat of power as the Khmer monarch's authority decreased to the state of a vassal. Both powers alternately demanded subservience and tribute from the Cambodian court. In the mid 19th century, with dynasties in Siam and Vietnam firmly established, Cambodia was placed under joint suzerainty between the two regional empires, thereby the Cambodian kingdom lost its national sovereignty. British agent John Crawfurd states: " the King of that ancient Kingdom is ready to throw himself under the protection of any European nation " To save Cambodia from being incorporated into Vietnam and Siam, King Ang Duong agreed to colonial France's offers of protection, which took effect with King Norodom Prohmbarirak signing and officially recognising the French protectorate on 11 August 1863.

Тарихи негіздері мен себептері

Хмер империясы 8-9 ғасырлардағы алғашқы күндерінен бастап Оңтүстік-Шығыс Азияның басым бөлігінде үнемі үстемдік құдіретке ие болды. Батыстағы көршісімен, қазіргі Бирмадағы мон халқының Пәған патшалығымен болған бәсекелестік пен соғыстар, шығыстағы Чампамен болған соғыстарға қарағанда аз және шешуші болды. Хмер және Чам индуист патшалықтары ғасырлар бойы бірін-бірін ұстап тұрумен айналысты, және Хмердің әскери мақсаттарының бірі, Анкор патшалары Сурьяварман II және Джаяварман VII билік құрған кезде, "сол кездегі халықаралық саудада маңызды" болған Чам порттарын жаулап алу болды деп айтылады. Хмерлер бірнеше рет ауыр жеңіліске ұшыраса да, мысалы, 1177 жылы Чамның Ангкорға шабуыл жасауы, империя тез қалпына келді және қарсы шабуыл жасауға қабілетті болды, 1181 жылы Чамның Виджая қала-мемлекетіне жасалған шабуыл осының дәлелі. Моңғолдардың Оңтүстік Қытайға шабуылдары мен саяси және мәдени қысым Тай және тай халқының оңтүстікке қарай көшіп, 12 ғасырда Жоғарғы Чао Пхрая өзеніне қоныстануына себеп болды. Сухотай патшалығы, кейін Аюттая патшалығы құрылды және "Менам (Чао Пхрая) өзенінің жоғарғы және ортаңғы аңғарындағы кхмерлерді жеңіп, аумағын кеңейтті".

Әскери сәтсіздіктер

Камбоджаның патшалық жылнамалары мен Аюттаяның патшалық жылнамалары сияқты бірқатар дереккөздерде әскери жорықтар мен шабуылдар туралы жазбалар, олармен байланысты даталар және патшалар мен сардарлардың есімдері келтірілгенімен, Дэвид Чандлер мен Майкл Виккери сияқты бірнеше белгілі ғалымдар осы мәтіндердің дұрыстығы мен сенімділігіне күмән білдіреді. Дегенмен, басқа авторлар бұл қатаң "жалпы бағалауды" сынап көрсетеді. Дэвид Чандлер "Тарихи жазудың жаһандық энциклопедиясы" кітабының 2-ші томында: "Майкл Виккери Камбоджаның жылнамалары, оның ішінде осы жылнамада 1550 жылға дейінгі оқиғалар туралы мәліметтер тексерілмейді және көбінесе Таиланд туралы тай жылнамаларынан алынған" дейді. Тіл білгіші Жан Мишель Филиппи: "Камбоджа тарихының хронологиясы – Ангкорға басты рөл берілген хроноидеология" деген қорытындыға келді. Ұқсас жағдай тайлық хронологиялық жазбаларына да қатысты, оның жарқын мысалы – Рамкамхаенг дауы. Параманучичинороттың сиамдық патшалық жылнамасына сәйкес, қақтығыстар 1350, 1380, 1418 және 1431 жылдары болған.

Династиялық және діни факторлар

Ертедегі кхмер патшалығынан Махидарапура әулетінің (бірінші патшасы Джаяварман VI, 1080–1107 жылдары) толыққанды орнауы бірнеше онжылдыққа созылды. Кейбір тарихшылардың пікірінше, бұл патшалар толыққанды орталық басқаруды қамтамасыз ете алмады және жергілікті ресурстарға қол жеткізулері шектеулі болды. Әулет «жол-жора саясатын» және шежірелік дәстүрлерді тоқтатты. Махаяна буддизмі ақырында мойындалды және Сурьяварман I, Раджендраварман II және Джаяварман VII сияқты бірнеше будда патшалары пайда болды. Бұл билеушілер өздерін құдай санамады және құдайлық деңгейде қарастырылмады, бұл патша билігі, орталық үкімет туралы түсініктердегі өзгерістерге және шетелдік билеушілерге қатысты әулеттік беделдің төмендеуіне әкелді. Де-факто, патшаның поддандыларына индуистік мемлекеттің әскери үстемдігінен және оның қасиетті басшысы – «Варман» қорғаушы патшадан, будда ғибадатханасының қайшылықты ілімдерімен ұсынылған дүниелік баламаға көшуге рұқсат берілді. Индраварман III (шамамен 1295–1308 жылдары) теравада буддизмін мемлекеттік дін ретінде қабылдады, бұл нирванаға жету үшін ізгілік жинақтауға бағытталған, жеке және жеке жауапкершілікке негізделген, көбірек пассивті және ішкі шоғырлануды білдірді. Мириам Т. Старк 9 ғасырдан бері патшалық мұрагерліктегі бәсекелестік, тәжді тартып алушылар мен «екінші тартқы» билеушілердің патшалықты сипаттағанын айтады. «Бірігу кезеңдері саяси фрагментациямен ауыстырылды, өйткені провинциялық деңгейде билікті тартып алуға тек аз ғана билеушілер қабілетті болды». Патшалық өсіп, шетелдік жерлерді басып алған кезде империялық қоғамның дамуы туралы пікірталастар жалғасуда. Авторлар Оңтүстік-Шығыс Азия патшалары мен халықтың адалдығы, ұлттық сананың сипаты мен деңгейі, мандала тұжырымы және мемлекеттік діннің өзгеруінің әсері туралы көптеген теорияларды ұсынады. Ғалым Бен Кирнан халық немесе ұлттың ұғымына адалудың орнына, жалпыға бірдей дінмен сәйкестендіруге бейімділікті атап өтеді, ол автор Виктор Либерманға сілтеме жасайды: «Қан мен топырақ: қазіргі геноцид 1500–2000» («жергілікті соттар билеушілердің өздерінің поддандыларымен бір этникалық топқа жататындығы туралы ешқандай ресми талап қоймайды»).

The complete transition from the early Khmer kingdom to the firm establishment of the Mahidharapura dynasty (first king Jayavarman VI, 1080 to 1107), which originated west of the Dângrêk Mountains at Phimai in the Mun river valley lasted several decades. Some historians argue, that these kings failed to acquire absolute central administrative control and had limited access to local resources. The dynasty discontinued "ritual policy" and genealogical traditions. Further momentum ensued as Mahayana Buddhism was eventually tolerated and several Buddhist kings emerged, including Suryavarman I, Rajendravarman II and Jayavarman VII. These rulers were not considered, and did not consider themselves, as divine, which lead to a shift in perception of royal authority, central power and a loss of dynastic prestige with respect to foreign rulers. Effectively the royal subjects were given permission to re direct attention and support from the Hindu state of military dominance with its consecrated leader, the "Varman"—protector king, towards the inner worldly alternative with the contradictory teachings of the Buddhist temple. Indravarman III (c. 1295 1308) adopted Theravada Buddhism as the state religion, which implied an even more passive, introverted focus towards individual and personal responsibility to accumulate merit to achieve nirvana. Miriam T. Stark argues that competition and rivalries in royal succession, usurpers and "second grade" rulers characterised the kingdom since the 9th century. Periods of " consolidation alternated with political fragmentation [as] only few rulers were able to wrest control from the provincial level". Debate remains on the progress of the imperial society as the kingdom grew and occupied foreign lands. Authors present numerous theories about the relationship between Southeast Asian kings and the populace's loyalties, nature and degree of identity, the Mandala concept and the effects of changing state religion. Scholar Ben Kiernan highlights a tendency to identify with a universal religion rather than to adhere to the concept of a people or nation, as he refers to author Victor Lieberman in: Blood and Soil: Modern Genocide 1500 2000 "[local courts make] no formal demand, that rulers be of the same ethnicity as their subjects"

Қоршаған орта проблемалары мен инфрақұрылымның бұзылуы

Тарихшылар құлдыраудың себебі Анкордың Ясодарапурасындағы "терең ритуалға айналған, күрделі гидротехникалық жүйе" деп аталатын нәзік суару желісі мен канал жүйесінің экологиялық тепе-теңдігінің бұзылуы болды деген пікірді көбірек қолдауда. Жақындағы зерттеулер суару жүйесінің шамадан тыс жұмыс істегенін, кең ауқымды орманды жоюдың салдарынан лайланып, біртіндеп толып кеткенін көрсетеді. Ғибадатханаларды күтіп ұстау және каналдар мен бөгеттердің орнына тұрақты ескерткіштерді салу жобалары патшалық ресурстарға зор жүк салып, мыңдаған құлдар мен қарапайым халықты мемлекеттік жұмыс күшінен айырды, соның салдарынан салық тапшылығы туды. Автор Хенг Л. Тунг "Геогидрология және Анкордың құлдырауы" еңбегінде осы мәселенің мәнісіне тоқталып: "Хмерлердің ұзақ құрғақшылық кезеңі үшін суды сақтау қажеттілігімен айналысуы" туралы айтты. Әр үйдің адамдар мен малға ішуге және тұрмыстық қажеттерге су үшін тоғанға мұқтаждығы болды. Анкордың барайлары [су қоймалары] – қала халқының қажеттілігінің көрінісі еді. Су Анкор үшін өмір көзі болды; оның үзілуі өлімге алып келуі мүмкін еді. Жақында Анкордың Lidar (жарық детекторы және қашықтық өлшеу) геосканерлерінен алынған жаңа деректер бірнеше "Еврика сәттерін" туғызып, "Анкор аймағындағы қала құрылысын түсінуді түбірінен өзгертті". Дендрохронологиялық зерттеулердің нәтижелері 14-15 ғасырлар аралығындағы ұзақ құрғақшылық кезеңдерін көрсетеді. Осыған байланысты, соңғы кездегі осы дәуірді қайта қараулар адам мен қоршаған ортаның өзара әрекеттесуіне және экологиялық салдарларына көбірек назар аударуда.

Чактомук дәуірі

Астана Ясодрапура мен Ангкориялық жерлерді тастап кеткеннен кейін, Ангкор элитасы жаңа астананы Меконг және Тонле Сап өзендерінің қосылған жерінде, қазіргі Пномпень орналасқан оңтүстік-шығысқа қарай екі жүз шақырымдай қашықтықта құрды. Осылайша, ол Кхмер жерінің, Сиамның жоғарғы бөлігінің және Лаос патшалықтарының өзен арқылы жүзеге асырылатын саудасын бақылады. Меконг дельтасы арқылы Қытай жағалауымен, Оңтүстік Қытай теңізімен және Үнді мұхитымен байланысқан халықаралық сауда жолдарына қол жеткізе алды. Ішкі аймақтағы бұрынғыдан өзгеше, бұл қоғам сыртқы әлемге көбірек ашық болды және байлықтың негізгі көзі ретінде саудаға сүйенді. Минь әулеті (1368–1644) тұсында Қытаймен теңіз саудасын дамыту, корольдік сауда монополияларын бақылаған Камбоджа элитасының өкілдеріне мол пайда әкелді. Тарихшылардың пікірінше, астана жойылғаннан кейін де Ангкордағы храмдар ел үшін бұрынғыдай маңызды болып қала берді. Дэвид П. Чандлер: "1747 жылғы жазу Ангкор-Ваттағы соңғы кең көлемді жазу болып табылады және француздықтар оны "табып келгенге" дейін бір ғасыр бұрын храмның Камбоджаның діни өміріндегі маңыздылығын көрсетеді".

Лонгвек дәуірі

Анг Чан I (1516-1566) патша астананы Пномпеньден солтүстікке, Тонле Сап өзенінің жағалауындағы Лонгвекке көшірді. Сауда маңызды рөл атқарды және "XVI ғасырда Азия саудасында екіншілік рольде болғандай көрінсе де, Камбоджа порттары шын мәнінде гүлденді". Саудаға құнды тастар, металдар, жібек, мақта, құмырыс, пил сүйегі, лак, мал (соның ішінде пілдер) және мүйіз кірді.

Батысқа алғашқы қатынас

Малакканы жаулап алған португал адмиралы Альфонсо де Альбукеркидің хабаршылары 1511 жылы Индокитайға келді, бұл еуропалық теңізшілермен алғашқы құжатталған ресми байланыс болды. XVI ғасырдың соңы мен XVII ғасырдың басында Лонгвекте қытай, индонезиялық, малай, жапон, араб, испан, ағылшын, голланд және португал саудагерлерінің өркендеген қауымдастықтары құрылды. Христиандық миссионерлік қызмет 1555 жылы португал дін қызметкері, Гаспар да Крузбен басталды, ол Камбоджа Корольдігіне алғаш аяқ басқан адам және "Құдай сөзін таратуға қол жеткізе алмады, сондай-ақ ауыр сырқатқа шалдықты". Келесі әрекеттер де ешқандай нәтиже бермеді, олар діни қауымдастық құруға негіз бола алмады.

Әскери қайта өрлеу және құлдырау

Камбоджа 16 ғасырда Аюттая патшалығының күшті қарсыласы болды. 1569 жылы Аюттаяның бірмалықтар бағындыруынан кейін Камбоджа 1560 және 1580 жылдар аралығында әлсіреген Сиамға көптеген әскери жорықтар ұйымдастырды. 1570 жылы камбоджалық әскерлер Аюттаяны қоршауға алды, бірақ қатты қарсылық және жаңбырлы маусымдағы су тасқынынан кейін шегінді. 1581 жылы Камбоджа сиамдық Петчабури қаласын тонап, оның тұрғындарын қуып шықты. Осы уақытта 1572 және 1573 жылдары Лан Шан патшасы Лонгвекті бағындыру үшін екі жорық жасады. Екі жорық та сәтсіз аяқталды және Лан Шан патшасы соғыста қаза тапты деген болжам бар. Аюттаяға жасалған Лонгвек шабуылдарының құрметі ретінде 1587 жылы Камбоджаға Сиам мұрагерлік ханзадасы Наресуан шабуыл жасады, бірақ Лонгвек қаласын қоршауға алмады. 1594 жылы Лонгвек сиамдықтар тарапынан сәтті басып алынып, тоналды, камбоджалық патшалық әулеті тұтқынға алынып, Аюттая сарайына көшірілді. Лонгвек патшалық отбасының кейбір мүшелерінің бастапқыда сәтті жағдайлары, Вьентьян қаласындағы лаолықтардан пана іздеуге тырысқандары трагедиямен аяқталды. Бұл қашқындар өз талаптарын қайтару үшін ешқашан оралмады. Лан Шанда туып өскен олардың ұлдары шеттетіліп, «орташа» деңгейде манипуляцияланып, Аюттаядағы жер аударылған камбоджалықтармен бірге жергілікті саясатқа қатысты және испан және португал теңізшілерінің көмегімен төмен туған вассалдық патша Рам I-ді өлтірді. Одан кейін олар Камбоджа-Испания соғысында қаза тауып, жеңіліске ұшырады, онда малайлар мен чамдар сияқты шетелдік күштер де қатысты. Патшалық беделдің бұл үлгісі 17, 18 және 19 ғасырларда да жалғасты, ал Хюэдегі вьетнамдық сарай патшалық драманың тағы бір кезеңіне қосылды. Патшалық таластардың жиі болуы нәтижесінде ондаған жылдар бойы бәсекелестік билікті қалпына келтіретін тиімді патшаның пайда болуына мүмкіндік болмады.

Шрей Сантор дәуірі

Патшалар Преа Рам I және Преа Рам II бірнеше рет астананы көшіріп, Пномпеннің солтүстік-шығысында 40 шақырым жердегі Туол Басанға (Срей Сантор) өздерінің патшалық астаналарын орнатысты, кейін Пурсат, Лавер Эм және соңында Оудхонгқа. 1596 жылы Маниладан испан және португал конкистадоры Срей Санторға шабуыл жасап, оны толығымен қиратты.

Леа-Аем дәуірі

1618 жылы Чей Четта II патшасы Аюттаяға салық төлеуді тоқтатты және Камбоджаның тәуелсіздігін қайта жариялады. 1621-22 жылдардағы Камбоджаны қайта басып алуға жасалған Сиам экспедициясы күрт сәтсіздікке ұшырады.

Меконг дельтасының жойылуы

15 ғасырдың соңына қарай вьетнамдықтар – Синик өркениеті саласының ұрпақтары – Чампа билеушіліктерінің бір бөлігін бағындырды. Аман қалған чамдардың бір бөлігі 1471 жылы жер аударына көшті, олардың көпшілігі кхмер жеріне қоныстанды. Дегенмен, Камбоджа шежіресінде Чамдардың Камбоджаға келгені 17 ғасырға дейін еске алынбаған. Чампаның соңғы қалған билеушілігі Пандуранга 1832 жылға дейін болды.

Дәстүрлі көзқарас

1620 жылы вьетнамдықтар оңтүстікке қарай кеңейіп (Нам Тиен), бұрын кхмерлердің иелігінде болған Меконг дельтасына жетті. Сондай-ақ 1620 жылы кхмер патшасы Чей Четта II (1618–1628) 1428 жылдан 1788 жылға дейін Ле әулеті дәуірінің көп бөлігінде оңтүстік Вьетнамды басқарған Нгуен иелерінің бірі Нгуен Фук Нгуеннің қызына үйленді. Үш жыл өткен соң, Чей Четта патшасы Вьетнамға қазіргі Хошимин қаласы орналасқан Прей Нокорда кеден бекетін құруға рұқсат берді. Қытайдан тәуелсіздік алғаннан кейін Вьетнам Қытай империясының шекаралық саясатын өзгертіп, қолданды және 17 ғасырдың соңына қарай аймақ толыққанды вьетнамдық әкімшілік бақылауға көшті. Камбоджаның халықаралық теңіз саудасына қатысуы Вьетнамның салықтары мен рұқсаттарымен қиындыққа тап болды.

Қарама-қайшы пікірлер

Камбоджа патшасының вьетнамдық ханшайымға ғашық болып, Кампучья Кромды, Меконг дельтасын Вьетнамға беруді сұрап, оны алған оқиғасы – ғалымдар жоққа шығарған және Патшалық жылнамаларында тіпті еске алынбаған халық ауыз әңгімесі. Патшалық жазбаларды және олардың өте күмәнді мазмұнын қайта қарастыру процесінде Майкл Викери болашақ жариялымдар осы қайшы фактілерді ескеруі керек екенін тағы да айтады: "Біріншіден, тұрақты вьетнамдық "Оңтүстікке қарай жылжу" (nam tiến) тұжырымын қайта қарау қажет. Бұл жылжу тұрақты болған жоқ, оның кезеңдері оңтүстікке қарай кеңеюдің үздіксіз саясаты болмағанын көрсетеді. Әрбір қадам нақты қиындықтарға жауап ретінде жеке-жеке жасалған."

Викери сондай-ақ, Дэвид Чендлердің айтуынша, Камбоджа 17 ғасырда "теңіз арқылы сыртқы әлемге қолжетімділіктен мүлдем үзіліп қалған жоқ" деп мәлімдейді.

17 ғасырдың ортасы 19 ғасыр

1642 жылы Камбоджа ханзадасы Понхэя Чан король Оутейді құлатып, өлтіргеннен кейін патша болды. Камбоджадағы малай мұсылман саудагерлері оған билікті басып алуға көмектесті, содан кейін ол буддизмнен ислам дініне көшті, есімін Ибрахим деп өзгертті, малай әйеліне үйленді және Раматипади I ретінде таққа отырды. Оның билеуі Оңтүстік-Шығыс Азиядағы мұсылман үкіметінің тарихи гүлдену кезеңі болды. Раматипади 1643 және 1644 жылдары Камбоджа-Голландия соғысының теңіз шайқастарында Голландиялық Шығыс Индия компаниясын жеңді. Компанияның елшісі Пьер де Рожемортес 432 адамының үштен бірімен бірге қаза тапты, және екі ғасырдан кейін ғана еуропалықтар Камбоджа істеріне маңызды әсер ете бастады. 1670 жылдары голландтар 1643 жылғы қырғыннан кейін Камбоджадағы барлық сауда посттарын тастап кетті. Вьетнамның алғашқы әскери араласуы 1658-59 жылдары болды, онда көтерілісші Камбоджа княздары, Ибрахим Раматипадидің өзінің ағалары, мұсылман билеушіні құлату және буддизмді қайта орнату үшін әскери көмек сұрады. Сиам, егер 18 ғасырда вьетнамдық шабуылдарға қарсы одақтас іздесе, өзі Бірмамен ұзақ соғыстарға қатысты және 1767 жылы Сиам астанасы Аюттхая толығымен қирады. Бірақ Сиам жаңадан өркендеп, көп ұзамай Камбоджаға билігін қайта орнатты. Жас кхмер патшасы Анг Энг (1779–96) Оуддоңда монарх ретінде тағайындалды, ал Сиам Камбоджаның Баттамбанг және Сием Рип провинцияларын аннексиялады. Жергілікті билеушілер тікелей сиамдық билікке бағынды. 19 ғасырдың басында Камбоджа мен Меконг алқабын бақылау үшін Сиам мен Вьетнам арасындағы жаңадан туған күрес Вьетнамның Камбоджаның вассал патшасы үстінен үстемдік құруына әкелді. Джастин Корфилд "Француз Индокитайында" былай деп жазады: "[1807] вьетнамдықтар Камбоджаға протекторат орнату арқылы жерлерін кеңейтті. Алайда король Анг Дуонг Камбоджаның Таиландтан және Вьетнамнан тәуелсіз болуын қалап, Сингапурдағы британдықтардан көмек сұрады. Бұл сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол француздердің көмегіне жүгінді". Камбоджалықтарды вьетнамдық әдет-ғұрыптарды қабылдауға мәжбүрлеу әрекеттері Вьетнам билігіне қарсы бірнеше көтеріліске әкелді. Ең ірісі 1840-1841 жылдары болды, ол елдің көп бөлігіне тарады. Сиам мен Вьетнамның Камбоджамен қарым-қатынасқа қатысты көзқарастары түбірінен өзгеше болды. Сиамдықтар кхмерлермен ортақ дін, мифология, әдебиет және мәдениетті бөлісті, көптеген діни және мәдени дәстүрлерді қабылдады. Тайлық Чакри патшалары идеалды ғаламдық билеушінің Чакравитин жүйесін ұстанды, барлық поддандыларына әділ және игілікпен билік етті. Вьетнамдықтар кхмер халқын мәдени тұрғыдан төмен санады және кхмер жерлерін Вьетнамнан келген отарлаушылар үшін заңды орын деп есептеді, сондықтан өркениеттік миссияны жүзеге асырды. Меконг дельтасының аумағы Камбоджа мен Вьетнам арасындағы аумақтық дауға айналды. Камбоджа Меконг дельтасының бақылауын бірте-бірте жоғалтты. 1860 жылдары француз отаршылары Меконг дельтасын басып алып, француз Кохинхинасы колониясын құрды.

In 1642 Cambodian prince Ponhea Chan became king after overthrowing and assassinating king Outey. Malay Muslim merchants in Cambodia helped him in his takeover, and he subsequently converted to Islam from Buddhism, changed his name to Ibrahim, married a Malay woman and reigned as Ramathipadi I. His reign marked the historical apogee of Muslim rule in mainland Southeast Asia. Ramathipadi defeated the Dutch East India Company in naval engagements of the Cambodian–Dutch War during 1643 and 1644. Pierre de Rogemortes, the ambassador of the Company was killed alongside a third of his 432 men and it was not until two centuries later that Europeans played any important and influential role in Cambodian affairs. In the 1670s the Dutch left all the trading posts they had maintained in Cambodia after the massacre in 1643. The first Vietnamese military intervention took place in 1658 59, in which rebel Cambodian princes, Ibrahim Ramathipadi's own brothers, had requested military support to depose the Muslim ruler and restore Buddhism. Siam, which might otherwise have been courted as an ally against Vietnamese incursions in the 18th century, was itself involved in prolonged conflicts with Burma and in 1767 the Siamese capital of Ayutthaya was completely destroyed. However, Siam recovered and soon reasserted its dominion over Cambodia. The youthful Khmer king Ang Eng (1779–96) was installed as monarch at Oudong while Siam annexed Cambodia's Battambang and Siem Reap provinces. The local rulers became vassals under direct Siamese rule. A renewed struggle between Siam and Vietnam for control of Cambodia and the Mekong basin in the early 19th century resulted in Vietnamese dominance over a Cambodian vassal king. Justin Corfield writes in "French Indochina": "[1807] the Vietnamese expanded their lands by establishing a protectorate over Cambodia. However king [ ] Ang Duong was keen on Cambodia becoming independent of [ ] Thailand [ ] and Vietnam [ ] and sought help from the British in Singapore. When that failed, he enlisted the help of the French." Attempts to force Cambodians to adopt Vietnamese customs caused several rebellions against Vietnamese rule. The most notable took place from 1840 to 1841, spreading through much of the country. Siam and Vietnam had fundamentally different attitudes concerning their relationship with Cambodia. The Siamese shared a common religion, mythology, literature, and culture with the Khmer, having adopted many religious and cultural practices. The Thai Chakri kings followed the Chakravatin system of an ideal universal ruler, ethically and benevolently ruling over all his subjects. The Vietnamese enacted a civilising mission, as they viewed the Khmer people as culturally inferior and regarded the Khmer lands as legitimate site for colonisation by settlers from Vietnam. The territory of the Mekong Delta became a territorial dispute between Cambodians and Vietnamese. Cambodia gradually lost control of the Mekong Delta. By the 1860s French colonist had taken over the Mekong Delta and establish the colony of French Cochinchina.

Нгуен билігі

Вьетнам империясы шығыс материкте Гиа Лонг пен Мин Мангтың билігімен нығайып, 1811 жылы Камбоджа вьетнамдықтардың шабуылына ұшырады. 1806-1835 жылдары билік құрған Анг Чан II (1806–35) өзіне қарсы көтеріліс жасаған ағалары Анг Снгуон мен Анг Эмді басып беру үшін Гиа Лонгтан әскер жіберуді сұрады. Екі аға Тайландқа қашып кетті, ал Анг Чан вьетнамдықтардың қарауына өтті. 1820 жылы Гиа Лонг қайтыс болды, оның төртінші ұлы Мин Манг таққа отырды. Мин Манг және оның әкесі конфуциандық ілімдерді жақтады, бірақ Мин Манг қатыгез оқшауланған және күшті билеуші болды. 1832 жылы ол Камбоджа мен Сайгонның вице-корольдерін қызметтен алды, бұл 1833 жылы католик Ле Ван Хой бастаған көтеріліске себеп болды. Көтерілісшілерге көмек көрсету үшін Тай армиясы Камбоджаны басып алған вьетнамдықтарға қарсы шабуылға шықты. Бұл Анг Чанды Сайгонға қашуға мәжбүр етті, себебі Рама III Камбоджа Корольдігін қалпына келтіруге және Вьетнам Корольдігінің озбырлығын жазалауға уәде берді. 1834 жылы Оңтүстік Вьетнамдағы көтеріліс басылды, содан кейін Мин Манг Камбоджаға екінші шабуылды бастауға әскерлерге бұйрық берді. Бұл тай әскерлерінің көп бөлігін батысқа ығыстырып, Анг Чанды Пномпеньде марионетка патша ретінде қайта орнатты, кейіннен оның қызы Анг Мей (1835–41) билікке келді. Сол жылы Тэй Тхань провинциясы құрылды, Вьетнам Камбоджаны басып алып, тікелей басқаруды орнатты. Келесі алты жыл бойы вьетнам императоры камбоджалықтарды мәдени ассимиляция арқылы вьетнам мәдениетін қабылдауға мәжбүрлеуге тырысты, тарихшы Дэвид П. Чандлер бұл процесті «Камбоджаның вьетнамдануы» деп атады. 1841 жылдың басында Мин Мангтың өлімі Камбоджаның вьетнамдану процесін тоқтатты. 35 000 тай әскері Вьетнамдағы қиын жағдайды пайдаланып, Тэй Тхань провинциясына шабуыл жасап, 1845 жылдың соңында вьетнамдықтардың қарсы шабуылдарын тойтарды. Жаңа вьетнам императоры Тхьё Три Сиаммен бейбіт келісімге келуге дайын болды, ал 1847 жылдың маусым айында бейбіт шартына қол қойылды. Анг Дуонг басқаратын Камбоджа Корольдігі 36 жылдық қатыгез вьетнамдық басқыншылықтан және сиамдық араласудан кейін тәуелсіздігін қайта алды.

As the Vietnamese empire consolidated itself over the eastern mainland under Gia Long and Minh Mang, Cambodia fell to the Vietnamese invasion in 1811. The invasion was initiated by the ruling king, King Ang Chan II's (r. 1806–35) request to Gia Long to suppress his own brothers, Ang Snguon and Ang Em, who were in rebellion against him. The two brothers fled to Thailand, while Ang Chan became a Vietnamese vassal. In 1820 Gia Long died and his fourth son Minh Mang inherited the throne. Both Minh Mang and his father were strong adherents of Confucianism, but Minh Mang was a sadistic isolationist and strong ruler. He removed the Viceroy of Cambodia and Saigon in 1832, triggered the pro Catholic Lê Văn Khôi revolt against him in 1833. The Thai army, intended to support the rebellion, launched an offensive campaign against the Vietnamese on occupying Cambodia. This led Ang Chan to flee to Saigon, as Rama III promised to restore the Kingdom of Cambodia and punish the insolence of the Kingdom of Vietnam. In 1834, the rebellion in Southern Vietnam was suppressed, and Minh Mang ordered troops to launch the second invasion of Cambodia. This drove most of the Thai forces to the west and reinstalled Ang Chan as the puppet king in Phnom Penh, later succeeded by his daughter, Queen Ang Mey (r. 1835–41). Later that year, the Tây Thành Province was established, the Vietnamese occupied Cambodia result in direct Vietnamese control. For the next six years, the Vietnamese emperor had tried to force the Cambodians to adopt Vietnamese culture by cultural assimilation, a progress that historian David P. Chandler called The Vietnamization of Cambodia. The death of Minh Mang in early 1841 halted the Vietnamization of Cambodia. With 35,000 Thai troops, they took advantage of the dire situation in Vietnam, rushed into the Tây Thành Province, and were able to fend off Vietnamese counteroffensives in late 1845. The new Vietnamese emperor, Thieu Tri, readied to make peace with Siam, and in June 1847 a peace treaty was signed. The Kingdom of Cambodia under Ang Duong regained its independence after 36 years of brutal Vietnamese occupations and Siamese interventions.

Еуропалық отаршылдық және ағылшын-француздық бәсекелестік

Адмирал Леонард Шарнер 1861 жылғы 31 шілдеде Кочинкинаның үш провинциясын Франция империясына ресми түрде қосып, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Францияның отаршылдық дәуірінің басталуын жариялады. Осылайша, Францияның Индокитайға араласуы факт болды және колониялық қауым Меконг өзені арқылы аймақта сауда желісін құруға ұмтылды, бұл оңтайлы жағдайда оңтүстік Қытайдың үлкен нарығымен байланыстыруға мүмкіндік берер еді. Голланд автор Х.Т. Бюссемейкердің пікірінше, аймақтағы француз отарлық кәсіпорындары мен иеліктері британдық геостратегия мен экономикалық гегемонияға жауап немесе қарсы шара болды. "Британдықтар үшін француздардың Индокитайға араласу арқылы Үндістан мен Қытайдағы британдық экспансиясын тежеуге тырысқаны айқын болды. Бұл қарқынды экспансияның себебі – Меконг өзенінің Қытай шекарасына дейін кеме жүзе алатынына үміттену болды, бұл француз өнеркәсіп тауарлары үшін Қытай нарығын ашар еді". Корольдіктің ұлттық ерекшелігі мен тұтастығын сақтау үшін король Анг Дуонг Франциямен қорғаныс келісіміне қол жеткізу мақсатында Наполеон III-ге хат жолдап, құпия келіссөздер бастады. 1884 жылғы маусымда Кочинкинаның француз губернаторы Чарльз Томсон Нородомның астанасы Пномпеньге барып, Парижбен жасалған келісімді мақұлдауды талап етті. Бұл келісім құлдықты жою, жеке меншік құру және провинциялық қалаларда француз резиденттерін орнату сияқты ауқымды өзгерістерді көздеді. Король негізінен келісімге қол қойды. 1874 жылғы Филастер шарты Кочин Қытайдың барлық территориясы бойынша Францияның егемендігін растады және 1887 жылғы 16 қарашада Индоқытай одағы құрылды.

Анкордан кейінгі тарихнама бойынша талқылау жалғасуда

Камбоджа археологиясы әлі де бастапқы сатысында деп есептеледі. Геохронологияның LIDAR сканерлеу және люминесценциялық талдау сияқты жаңа әдістерін енгізу, климат пен қоршаған ортаға қатысты жаңа деректер мен зерттеулерді ашты, ал соңғы жылдары экологиялық тепе-теңсіздіктер көбейді. Нәтижелерді талдауға, әрине, уақыт керек, себебі 2010 жылғы АҚШ Ұлттық ғылым академиясының бір мақаласында автор шағымданады: "Тарихшылар мен археологтар, кейбір ерекше жағдайларды есептемегенде, Анкор тарихында қоршаған орта мен климаттың атқаратын рөлін сирек қарастырды". Тарихи дереккөздердегі кеңейтілген қайшылықтарды көрсететін тарихнама, мәдениеттану және басқа да аспектілер кеңінен талқыланып келеді. Мүмкін, ең үлкен қиындық – барлық зерттеулерді көрші елдердің қорытындыларымен синхрондау. Осы тарихи кезеңге байланысты деликатты мәселелер бар (шекаралық даулар, мәдени мұра), олар саяси маңызы бар және әлі шешілмеген. Барлық факторларды ескере отырып, толыққанды қорытындыларға келу болашақтағы оқиғалардың нәтижесі болар. Мириам Т. Старк: "Фунаннан Ангкорға дейін: Ежелгі Камбоджаның құлдырауы мен жаңаруы".