Кіріспе
Үштік логиканы қолданатын компьютер, сондай-ақ үштік компьютер деп аталады, есептеулерде көбірек таралған екілік жүйеден (негіз 2) емес, үштік логиканы (негіз 3) пайдаланады. Үштік компьютерлер бинарлы биттердің орнына триттерді қолданады.
A ternary computer, also called trinary computer, is one that uses ternary logic (i. e., base 3) instead of the more common binary system (i. e., base 2) in its calculations. Ternary computers uses trits, instead of binary bits.
Тарих
Көптеген жағдайларда, егер қоғамның бастапқы кезеңінде үштік санау жүйесі ондық санау жүйесінің орнына қабылданған болса, қазіргідей машиналар бұрыннан-ақ кеңінен таралған болар еді, себебі ойша есептеуден механикалық есептеуге көшу өте түсінікті және қарапайым болар еді. 1958 жылы кеңес одағында Мәскеу мемлекеттік университетінде Николай Брусенцов үштік санау жүйесінде жұмыс істейтін алғашқы электрондық компьютерді, Setun-ды жасады. Бұл компьютерлер екілік санау жүйесінде жұмыс істейтін компьютерлерге қарағанда артықшылықтарына ие болды, мысалы, электр энергиясын аз тұтынуы және өндіріс құнының төмен болуы. 1970 жылы Брусенцов компьютердің жетілдірілген нұсқасын жасап, оны Setun 70 деп атады. QTC 1 үштік компьютері Канадада жасалды.
Теңгерімді үштік
Тернарлы есептеулер көбінесе теңгерілген тернарлық түрінде іске асырылады, онда үш сан −1, 0 және +1 қолданылады. Кез келген теңгерілген тернарлық санның теріс мәнін әрбір + символын − символымен және керісінше алмастыру арқылы алуға болады. Санды кері айналдыру арқылы (+ және − сандарын өзгертіп) және содан кейін қалыпты қосуды қолдану арқылы одан алу оңай. Теңгерілген тернарлық сандар теріс мәндерді оң мәндердей оңай көрсете алады, теңгерілмеген сандардағыдай басында теріс белгіні қоюдың қажеті жоқ. Осы артықшылықтар кейбір есептеулерді тернарлық жүйеде екілік жүйеге қарағанда тиімдірек етеді.
Болашақтағы ықтимал қолданулар
Компьютерлер үшін жаппай өндірілетін екілік компоненттердің пайда болуымен үштік компьютерлердің маңызы төмендеді. Дегенмен, Дональд Кнут олардың болашақта үштік логиканың әсемдігі мен тиімділігін пайдалану үшін қайта дамытылатынын айтады. Мұның бір жолы – оптикалық компьютерді үштік логикалық жүйемен біріктіру. Оптикалық талшықтарды қолданатын үштік компьютерде қараңғы түс 0 ретінде, ал +1 және -1 үшін жарықтың екі перпендикуляр поляризациясы қолданылуы мүмкін. Джозефсон торабы теңгерілген үштік жад жасушасы ретінде ұсынылған, ол айналмалы суперөткізгіш токтарды пайдаланады: сағат тілімен, сағат тіліне қарсы немесе тоқтатылған күйде. "Ұсынылған жад схемасының артықшылықтары – жоғары жылдамдықта есептеу мүмкіндігі, төмен қуат тұтыну және үштік операцияның нәтижесінде аз элементтерді қолданатын өте қарапайым құрылым." Үштік есептеулер жылдам үлкен тілдік модельдерді (LLM) және мүмкін басқа да жасанды интеллект (AI) қолданбаларын жүзеге асыруға үміт береді, олар қозғалмалы нүктелі арифметиканың орнына қолданылуы мүмкін.
Танымал мәдениетте
Роберт А. Хайнлайнның "Сүйіскенге уақыт жетерлік" романында Секундустың санайтын компьютерлері, негізгі оқиғаның бір бөлігі орналасқан планета, оның ішінде Минерва, теңгерімсіз үштік жүйені пайдаланады. Минерва есеп нәтижесін хабарлағанда: "үш жүз қырық бір мың алты жүз қырық" деп айтады. Ал бастапқы үштік көрсеткіш – бірлік жұп жұп, сызық, бірлік нөл нөл, сызық, бірлік жұп жұп, сызық, бірлік нөл нөл, нүкте нөл.