Кіріспе

Төрт P2S2 сақинасы бар органикалық қосылыстар класы

1,3,2,4 Дитиадифосфетан 2,4 дисульфидтері – органофосфор класы, P2S2 сақинасын қамтитын төрт мүшелі сақиналы қосылыстар. Осы қосылыстардың көптегені дитиофосфин илидтерінің көзі ретінде қолданылуы мүмкін; ең белгілі мысалы – Лоуессон реагенті. Осы кластағы қосылыстардың басқа да мысалдары жасалған; көптеген бейорганикалық химиктер қазір Fc2P2S4 (Fc = ферроцен) 1,3,2,4 дитиадифосфетан 2,4 дисульфидтерінің жалпы химиясын зерттейтін реакцияларда бастапқы материал ретінде пайдаланады. Мысалы, Fc2P2S4 қосылысы және оның барлық туындылары қызыл түсті болып келеді, бұл өнімдерді бағандық хроматография арқылы бөлуді жеңілдетеді. Сонымен қатар, ферроценил топтары өнімдердің қасиеттерін зерттеуге қосымша мүмкіндік беретін электрохимиялық қасиеттерді ұсынады.

Мысалдар

1,3,2,4 дитиадифосфетан 2,4 дисульфидтеріне жетудің бірнеше жолы бар, бірақ ең көп қолданылатыны – аренаның P4S10-мен электрофильді ароматты алмастыру реакциясы. Басқа бір реакция – тиолдың P4S10-мен реакцияласып, Дейви реагенті сияқты затты құрауы. Дейви реагенті Лоуессон реагентімен бірдей, тек пара-метоксифенил топтарының орнына арил сульфид топтары болады. Дейви реагенті Лоуессон реагентінен жақсы еріседі, бірақ тиолдың бастапқы материалының өте жағымсыз қасиеттері осы қосылысты синтездеуді қиындыққа толы етеді. Патенттік және ғылыми әдебиеттерде жоғары ерігіштігі бар 1,3,2,4 дитиадифосфетан 2,4 дисульфидтерінің мысалдары келтірілген. Лоуессон реагентінің осылай жақсы ерітілетін түрлері P4S10-ды анизолдан өзге арил эфирлерімен реакцияға түсіру арқылы алынады. Мысалы, бутоксибензол және 2-трет-бутиланизоль екеуі де 1,3,2,4 дитиадифосфетан 2,4 дисульфид класындағы тиондау реагенттерін жасау үшін қолданылды. Бұл қосылыстардың маңызды бір топшасы – нафтален 1,8 диил 1,3,2,4 дитиадифосфетан 2,4 дисульфидтері; олар ғылыми тұрғыдан қызығушылық тудырады, себебі екі дитиофосфин илиді қатты нафтален бірлігімен кеңістікте бекітілген. Бұл қосылыстардың реакциялық қабілеті 1,3,2,4 дитиадифосфетан 2,4 дисульфидтерінен мүлдем өзгеше.

Реакциялар

Дитиофосфин илидтері әдетте нуклеофилмен фосфор атомына шабуыл жасайды, мысалы, алкоксид, фенолят, спирт немесе фенол 1,3,2,4 дитиадифосфетан 2,4 дисульфидімен реакция жасағанда фосфор-оттек байланысы бар жаңа қосылыс түзеді. Мұндай реакция металл байланыстыратын заттардың түзілуіне және инсектицидтердің синтезіне қолданылды. 1,3,2,4 дитиадифосфетан 2,4 дисульфидтерімен электрофилдің реакциясы сирек кездеседі, бірақ алкил галоид 1,3,2,4 дитиадифосфетан 2,4 дисульфидімен реакция жасағанда күкірт-көміртегі байланысы және фосфор-галоид байланысы бар жаңа қосылыс түзеді. Мұндай қосылыс жәндіктерде ацетилхолинестераз ингибиторы ретінде әрекет ете алады, бірақ жақсы инсектицид жасау үшін галоидты суға төмен сезімтал өнім беретін басқа тобына айналдырған жөн. Мысалы, паранитрофенолатпен реакция паратионға ұқсас қосылыс түзеді. Лоуессон реагенті 1-алкокси-2,3-дигидроксипропанмен реакция арқылы гербицидтің бастапқы материалы ретінде қолданылды. Бұл өсімдіктерді өлтіруге қолданылатын қосылыс түзеді. 1,2-диолдың Лоуессон реагентімен реакциясы P2S2 сақинасының симметриялық бұзылуына әкеледі, Лоуессон реагентінің екі жартысы да бір өнімге айналады. Лауессон реагенті платина дихлориді бисфосфин кешені сияқты металл қосылыстарымен реакцияға түскенде сақинаның бұзылу реакциясының басқа түрі болуы мүмкін, бұл жағдайда MeOC6H4P(S)Cl2 молекуласы платина кешенінің қосалқы өнімі ретінде түзіледі ([Pt(S2P(S)C6H4OMe)(PR3)2]). Лоуессон реагенті сусыздандыру реагенті ретінде қолданылуы мүмкін, мысалы, ол β-аминоамидті имидазолинге айналдыру үшін қолданылған. Лоуессон реагентінің тағы бір пайдалы реакциясы 1,4-дикетонды тиофен сақинасына айналдыру. Бұл реакция P4S10-мен жүзеге асырылуы мүмкін, бірақ оны P4S10-мен жұмыс істету үшін әлдеқайда жоғары температура қажет. Германия патентінде 1,3,2,4 дитиадифосфетан 2,4 дисульфидтері мен диалкил цианамидтердің реакциясы алты мүшелі (P\sN\dC\sN\dC\sS\s) сақиналы өсімдіктерді қорғау заттарын түзеді деп мәлімделген. Соңғы уақытта дифференценил 1,3,2,4 дитиадифосфетан 2,4 дисульфидінің (және Лоуессон реагентінің) диметил цианамидімен реакциясы бірнеше түрлі фосфорлы қосылыстардың қоспасын түзеді дегені дәлелденді. Диметил цианамидтің реакциялық қоспадағы концентрациясына байланысты негізгі өнім ретінде алты мүшелі сақиналы қосылыс (P\sN\dC\sS\sC\dN\s) немесе гетероциклді емес қосылыс (FcP(S)(NR2)(NCS)) түзіледі, екінші қосылыс аз өнім ретінде түзіледі. Сонымен қатар, реакцияда басқа қосылыстардың шағын мөлшері де түзіледі. Сақиналық қосылыс (P N=C S C=N) {немесе оның изомері} өсімдіктерді қорғау құралы ретінде әрекет етуі екіталай, бірақ (FcP(S)(NR2)(NCS)) қосылыстары жәндіктерде жүйке уы ретінде әрекет ете алады. Бұл қосылыстар фосфор атомында соңғы күкірт атомдарын қамтиды, олар осы соңғы күкірт орнында оттегі бар қосылыстарға (сарин, ВХ және тетраэтилпирофосфат сияқты) қарағанда әлдеқайда аз улы. Бұл P=S қосылысы сүтқоректілерде немесе жәндіктерде ацетилхолинестераз ингибиторы ретінде белсенді емес, сүтқоректілерде жануарлар метаболизмі липофильді жақтық топтарды фосфор атомынан алып тастауға бейім, ал жәндіктер қосылысты окистендіруге бейім, сондықтан соңғы күкіртті алып тастап, оны соңғы оттегімен алмастырады, бұл қосылыстың ацетилхолинестераз ингибиторы ретінде әрекет етуіне мүмкіндік береді. LR-дің дитиофосфин илидтері және ұқсас қосылыстар тартылған алкендермен реакцияға түседі, мысалы, бициклді норборнадиен Fc2P2S4 қосылысымен реакцияға түсіп, PSC2 сақинасы бар қосылыс түзеді. Көміртек, азот және оттегі сияқты бірінші қатар элементтерінен тұратын кіші сақиналардан айырмашылығы, күкірт пен селен сияқты ауыр элементтерден тұратын кіші сақиналар сақинаның ашылуына қатысты тұрақты. Сондықтан, PSC2 сияқты сақиналар эпоксидтерден әлдеқайда тұрақты. Бұл сақина түрінің селен нұсқасы жасалды, бір көрнекті мысалы Вуллинс реагенті деп аталды және Ph2P2Se4 PhP5 селен металлмен реакция арқылы жасалады. Бұл қосылыстың ерігіштігі өте төмен, бірақ профессор Джон Дерек Вуллинс тобы осы қосылыстың кейбір реакцияларын жариялады. Мысалы, Вуллинс реагенті мен диалкил цианамидтің реакциясы екі циклді PC2N2Se3 жүйесін түзеуі анықталды.