Ян ван дер Доеса: Голланд мемлекет қайраткері және Лейден кітапханасының алғашқы кітапханашысы

Кіріспе

Голландия мемлекет қайраткері (1545–1604)

Янус Дуза (латынша Jan van der Does), Нордвик лорды (6 желтоқсан 1545 – 8 қазан 1604) – голландиялық мемлекет қайраткері, құқықтанушы, тарихшы, ақын және филолог, сондай-ақ Лейден университеті кітапханасының алғашқы кітапханашысы.

Өмірбаян

Ол Голландия провинциясындағы Нордвик қаласында дүниеге келген. Дусаның ата-анасы, Нордвик әміршісі Йохан ван дер Дос және Анна ван Нийенроде, ұлдары бес жаста болғанда қайтыс болды. Дуза 1560 жылы қайтыс болғанға дейін оның атасы Франс ван Нийенродеге, кейіннен ағасы Вернер ван дер Досқа, Каттендидже иелігіне қарастырылды. Ол Брабтандағы Лиерде білім алуды бастады, 1560 жылы Делфтте Генри Юниустың шәкірті болды, содан кейін Лувен, Дуай және Парижге көшті. Мұнда ол Корольдік колледждің профессоры Жан Дораттың басшылығымен грек тілін оқыды және канцлер Л'Хопитал, Адриан Турнбус, Пьер де Ронсар және басқа да беделді адамдармен танысты. 1565 жылы отанына оралғаннан кейін Елизавета ван Цюйленге үйленді. Дуза төменгі дворяндықтың мүшесі болды. Әкесінен ол Ноордвик иелігін, ал ағасы Вернерден Каттендике иелігін мұра етті. Ол 1566 жылы, иконоборшылық ашудың жылы, Нидерландтар тарихындағы жаңа кезеңге қадам басқанда, өз иеліктеріне оралды: Голландиялық көтеріліс. Алайда ол бастапқыда Оранж князі Үнсіз Вильгельмнің тағдырына белсенді түрде араласуға құлшынбады, бірақ бір рет өз жағын таңдағаннан кейін, Испаниядан азаттық алу үшін күреске толыққанды берілді. Дуза өзінің иеліктерінде діни төзімділіктің орташа саясатын ұстанды: католиктер мен протестанттарға да рұқсат берілді. Дворяндықтың мүшесі ретінде ол Испанияның Филипп II-нің діни саясатына қарсы дворяндардың конфедерациясына – ‘Verbond der Edelen’ қосылды. 1570 жылы ол ‘hoogheemraad’ (дамбаларды тексеруші) болып тағайындалды және дворяндықтан Голландия Штаттарының мүшесі болды. 1572 жылы Көтеріліс Штаттар Генералының алғашқы тәуелсіз отырысымен ресми түрде басталғанда, Дуза оған қосылды. Сол жылы ол Испанияға қарсы қолдау сұрап Англия королевасы Елизавета I-ге елшілікке қатысты. Лейден үшін бақытты жағдай, ол сол кездегі атақты қоршау кезінде қалада болды. Ол үкіметте ешқандай лауазым атқармады, бірақ қажеттілік туғанда, әскери дайындықтан өтпегеніне қарамастан, әскер ротасына қолбасшылық етті. Оның өзінің нық қадамдары регенттер мен азаматтарды қорғанысты ұзартуға ынталандырды. Вильгельм Үндемегеннің Лейден университетін құруымен Дуза алғашқы куратор болып тағайындалды және бұл лауазымды шамамен тридцать жыл атқарды. Шетелдік ғалымдармен достығы арқасында ол Лейденге көптеген көрнекті оқытушылар мен профессорларды тартты. 1584 жылы Оранж князінің қазасынан кейін Дуза королева Елизаветаны штаттардың ісіне қолдау көрсетуге көндіру үшін Англияға жеке сапар жасады, ал 1585 жылы ол сол мақсатпен ресми елшілікке барды. Ол Испаниямен соғыс қаупіне ұшырағысы келмегендіктен, Жеті Біріккен Нидерланд Республикасының тәуелсіздігін мойындаудан бас тартты, бірақ қолдау көрсету үшін шағын әскерімен Лестер графы Роберт Дадлиді жіберуге келісті. Сонымен қатар, Дуза Голландия архивінің сақтаушысы (registermeester van Holland) болып тағайындалды, және осы мүмкіндікті пайдаланып тарихи зерттеулер жүргізді. 1591 жылы ол Голландия және Зеландияның Жоғарғы Кеңесінде судья болып тағайындалды және өмірінің соңына дейін бұл лауазымды атқарды. Ол Нордвик қаласында қайтыс болып, Гаагада жерленді, бірақ 1792 жылға дейін оның есіне ескерткіш орнатылмады, содан кейін оның ұрпақтарының бірі Нордвик шіркеуінде оның құрметіне қабір орнатты. «Ұлы Дуза» деп жиі аталатын оның Visscher және Houbraken салған портреттері сақталған.

He was born in Noordwijk, in the province of Holland. Dousa's parents, Johan van der Does, lord of Noordwijk, and Anna van Nijenrode died when their son was only five years old. Dousa was placed under the guardianship of his grandfather Frans van Nijenrode until his death in 1560 and later of his uncle Werner van der Does, lord of Kattendijke. He began his studies at Lier in Brabant, became a pupil of Henry Junius at Delft in 1560, and then passed on in succession to Louvain, Douai and Paris. Here he studied Greek under Jean Dorat, professor at the College Royal, and became acquainted with the chancellor L'Hopital, Adrianus Turnebus, Pierre de Ronsard and other eminent men. On his return in 1565 he married Elizabeth van Zuylen. Dousa was a member of the lower nobility. From his father he inherited the lordship of Noordwijk, from his uncle Werner the lordship of Kattendijke. He returned to his estates in 1566, the year of the iconoclastic fury, when the Low Countries were on the threshold of a new period in their history: the Dutch Revolt. He was not, however, at first very eager to commit himself to the fortunes of William the Silent, Prince of Orange, but having once chosen his side, he threw himself heart and soul into the struggle for freedom from Spain. In his lordships Dousa adopted a moderate policy of religious tolerance: both Catholicism and Protestantism were allowed. As a member of the nobility he joined the ‘Verbond der Edelen,’ the confederation of noblemen against the religious policy of Philip II of Spain. In 1570 he became ‘hoogheemraad’ (inspector of the dikes) and a member of the States of Holland on behalf of the nobility. When in 1572 the Revolt formally began with the first independent meeting of the States General, Dousa joined it. In the same year he participated in an embassy to queen Elizabeth I of England to ask for support against Spain. Fortunately for Leiden, he was residing in the town at the time of the famous siege. He held no post in the government, but in the hour of need he, though not trained to arms, took the command of a company of troops. His own resolution encouraged the regents and citizens to prolong the defense. On the foundation of the Leiden University by William the Silent, Dousa was appointed first curator, and he held this office for nearly thirty years. Through his friendships with foreign scholars, he drew to Leiden many illustrious teachers and professors. After the assassination of the Prince of Orange in 1584, Dousa undertook a private journey to England to try to persuade Queen Elizabeth to support the cause of the states, and in 1585 he went at the head of a formal embassy for the same purpose. She refused to accept the sovereignty of the Republic of the Seven United Netherlands, because she did not want to risk a war with Spain, but she was willing to send Robert Dudley, earl of Leicester, with a small army, to lend support. About the same time Dousa was appointed keeper of the archive of Holland (registermeester van Holland), and the opportunities thus afforded him of historical research he turned to good account. In 1591 he was appointed a justice in the Hoge Raad van Holland en Zeeland which he remained until his death. He died at Noordwijk and was interred at the Hague; but no monument was erected to his memory until 1792, when one of his descendants placed a tomb to his honour in the church of Noordwyck. There are good portraits of the Great Dousa, as he was often called, by Visscher and Houbraken.

Отбасы

Оның он екі баласы болды, бірақ олардың тоғызы ғана – жеті ұл мен екі қыз ересек жасқа жетті. Барлық ұлдары біліммен көзге түсті, әсіресе Янус Дуса Филиус («Ұл») есімдісі, бірақ ол әкесінен ерте, 1596 жылы 25 жасында қайтыс болды.

Жарияланымдар

1569 жылы Дуза өзінің алғашқы өлеңдер жинағын (эпиграммалар, сатиралар, элегиялар және т.б.) жариялады. 1575 жылы жаңа жинақ пайда болды. Бұл жинақта (басқа өлеңдермен қатар) Лейден қамалына арналған бес Лугадундық ода бар. 1584 жылы «Эподы» жинағы жарық көрді. 1585 жылы Дуза «Odae Britannicae» еңбегін жазды. 1586 жылы жаңа элегиялық кітап жарық көрді. 1599 және 1601 жылдары Дузаның тарихнамалық еңбектері жарық көрді. 1603 жылы «Эхо» атты поэтикалық жинақ және үш одадан тұратын жинақ жарық көрді. Кейбір шығармалары оның қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Осы әдеби шығармалардан басқа Дуза классикалық авторлардың мәтіндік сын ескертпелерінің жинақтарын және басылымдарын жариялады: Саллюст, Гораций, Катулл, Тибулл, Петроний, Плавт, Проперций. Дузаның тарихнамалық еңбегі ерекше маңызды. 1585 жылы Дуза 40 жасқа толғанда, ол Голландия тарихын жазуға арнайы тапсырмамен Лейден университеті кітапханасының алғашқы кітапханашысы болды. Алайда, ол осыған дейін бірнеше жыл бойы тарихты зерттеген. Егер Хайнсиус мақтау сөздеріне сенсек, Дуза Франциядан оралған сәттен бастап тарихты оқып келген. 1582 және 1583 жылдардағы хаттар Дузаның Голландия тарихы туралы білімін 1577 жылдан бері тереңдетіп келе жатқанын көрсетеді. 1582 жылғы хатта оның гексаметрмен жазылған «Анналдар» үлгісі де кездеседі. 1584 жылы Дуза Зеландия тарихшысы Адриан Барландтың еңбегін өңдеді. 1585 жылы оның алғашқы жетістігі – 1588 жылы Адриан Юниус еңбегінің қайтыс болғаннан кейін жариялануы болды. Алайда, оның саяси қызметі бірнеше жыл бойы өзінің тарихын аяқтауына кедергі келтірді. 1593 жылы екі «Epistulae apologeticae» жарық көрді, онда Дуза тапсырылған жұмыстың әлі де жарық көрмегені үшін кешірім сұрады. Алайда, Голландия штаттары өз тарихын одан да көп күтуге мәжбүр болды, өйткені 1597 жылы Дузаның үлкен ұлы қайтыс болды. Қайғы-қасірет Дузаны 1599 жылға дейін жұмысын аяқтаудан алды. Осы жылы метрикалық «Анналдар» жарық көрді. Соңында, 1601 жылы тапсырыс бойынша жазылған прозалық тарих («Bataviae Hollandiaeque Annales») жарық көрді. Дуза Голландия штаттарынан алтын тізбек, медаль және Жоғарғы сотта пайда болу міндетінен босатылды. 1604 жылы Дуза тарихшылар Йоханнес де Бека мен Виллем Хеданың еңбектерін өңдеуге ниеттенді, бірақ сол жылдың 8 қазанында ол бұл жоспарды іске асыра алмай, обадан қайтыс болды. Яни Дузаның ұлының өлеңдері. Ротеродам : Адриан ван Дейк жанында, 1704. цифрлық

In 1569 Dousa published his first collection of poems (epigrams, satires, elegies, etc.). A new collection appeared in 1575. This collection contains (among other poems) five Odae Lugdunenses on the siege of Leiden. In 1584 a volume of epodes was issued. In 1585 Dousa wrote the Odae Britannicae. 1586 saw the release of a new book of elegies. In 1599 and 1601 Dousa's historiographical works appeared. In 1603 a poetic volume called Echo and a collection of three odes was released. Some more works were issued posthumously. Apart from these literary works Dousa published collections of text critical remarks on and editions of classical authors: Sallust, Horace, Catullus, Tibullus, Petronius, Plautus, Propertius. Dousa's historiographical labour is especially relevant. In 1585, when Dousa was 40 years old, he became the first Librarian at Leiden University Library with a special commission to write a history of Holland. At that moment however, he had been pursuing historical studies for several years. If one is to trust Heinsius’ eulogy, Dousa had been studying history since the moment he returned from France. Letters from the years 1582 and 1583 prove that Dousa had at least been deepening his knowledge of the history of Holland since 1577. In the letter from 1582 one even comes across a specimen of his Annales written in hexameters. In 1584 Dousa edited the work of Adrianus Barlandus, a historiographer from Zeeland. His first accomplishment after his commission in 1585 was the posthumous publication of the work of Hadrianus Junius in 1588. However, his political activities prevented him from finishing his own history within a few years. In 1593 two Epistulae apologeticae were published in which Dousa apologized for the fact that the commissioned work had still not appeared. However, the States of Holland had to wait for their history still longer when Dousa's eldest son died in 1597. Sorrow kept Dousa from finishing his work until 1599. In this year the metrical Annales were published. Finally, the commissioned prose history (Bataviae Hollandiaeque Annales) was published in 1601. Dousa was rewarded by the States of Holland with a golden chain, a medal, and exemption from the obligation to appear in the Supreme Court. In 1604 Dousa intended to edit the works of the historians Johannes de Beka and Willem Heda, but on October 8 of the same year he died of the plague before he was able to realize this plan. Jani Dousae filii Poemata. Roterodami : apud Adrianum van Dijk, 1704. digital