Кіріспе
Украиналық академик Дмитрий Иванович Яворницький, сондай-ақ Дмитро Іванович Яворницький (Дми́трий Ива́нович Яворни́цкий) және басқаша атағы Еварницький академик, тарихшы, археолог, этнограф, фольклоршы және лексикограф. Яворницький 1885 жылдан бастап Императорлық археологиялық қоғамның, 1886 жылдан бастап Бүкілресейлік археологиялық қоғамның мүшесі және 1929 жылдан бастап Украина Ғылым академиясының академигі болды. Ол казак гетмандығы дәуіріндегі Запорожье казактарын зерттеушілердің ең көрнектісі ретінде танылды және олардың алғашқы толық тарихын жазды. Запорожье әскерінің тарихы мен мәдениетін сақтауға қосқан зор үлесі үшін тарихнамада "запорождықтардың әкесі" деп кеңінен белгілі.
Dmytro Ivanovych Yavornytskyefn|also known as Dmitry Ivanovich Yavornitsky (in Дми́трий Ива́нович Яворни́цкий), also known by his other surname Evarnytsky academician, historian, archeologist, ethnographer, folklorist, and lexicographer. Yavornytsky was a member of Société impériale d'archéologie (from 1885), of All Russian Archaeological Society (from 1886) and an academician of Ukrainian Academy of Sciences (from 1929). He was recognised as one of the most prominent researchers of the Zaporozhian Cossacks from the time of the Cossack Hetmanate, and the author of their first general history. In recognition of his many contributions to the preservation of Zaporozhian Host history and culture, he is widely known in historiography as "the father of the Zaporozhians".
Білім және мансап
Яворницкий Дмитрий Еварницкий болып дүниеге келген. Оның әкесі Иван Якимович Еварницкий (1827–1885) Ресей империясының ақсүйектерінен шыққан. Дмитрий Харьков, Қазан және Варшава университеттерінде оқыған, бірақ саяси себептермен академиялық мансабы бірнеше рет үзіліп қалған. Ол студент кезінде де, кейін оқытушы болып жұмыс істегенде де, негізсіз түрде "украин сепаратизміне" қатысқан деп айыпталды және қызметінен алынды. 1890 жылдары ол жұмыс табу үшін Ресей Түркістанына баруға мәжбүр болды. 1897 жылы орыс тарихшысы Василий Ключевский оған Мәскеу университетінде Запорожье казактары туралы лекция оқуға мүмкіндік берді. 1902 жылы қазіргі Украинаның орталық бөлігіндегі Екатеринослав тарихи мұражайының директоры қызметі ұсырылғанда, ол қуана қабылдап, өмірінің соңына дейін сол жерде қалды.
Тарихшы
Тарихшы ретінде Яворницкий өзінің тақырыбына романтикалық антиквариаттық көзқарас танытты және өзінің алдыңғы адамы Микола Костомаровтың саналы ізбасары болды. Ол қазақтардың (Запорожье казактарының) тарихы туралы құжаттар мен материалдық жәдігерлерді, сондай-ақ аңыздар мен қарттардың әндерін құмарлықпен іздеді және осы материалдардың негізінде өзінің тарихын жазды. Ол Запорожье тарихының ізашары болды және олардың бүкіл тарихы бойынша материалдарды кеңінен жинаған алғашқы адам болды. Ол осы материалдардың көбін әртүрлі жинақтарда басып шығарды, көбінесе өз қаражатын жұмсады. Яворницкийдің басты еңбегі – "Запорожье казактарының тарихы" (1892-1897 жылдар аралығында орыс тілінде үш томдық болып жарық көрді). Ол төртінші томды жоспарлаған, бірақ ешқашан аяқтаған жоқ. Осы және басқа да шығармаларында ол Запорожье казактарын украин бостандығының өкілдері ретінде бейнеледі. Кейінгі украин тарихшылары оны дереккөздерді жинауда сынсыз және жүйесіз болды деп сынады (Михайло Грушевский) және украин мемлекеттілігін бағаламады (Дмитрий Дорошенко), бірақ Яворницкий саяси жағдайлар мен Императорлық Ресей цензурасының өте қысымшылық болған кезінде жазды. Сондықтан, украин тарихына деген құлшынысын көрсеткен кез келген синтез, тіпті саяси тәуелсіздік туралы айтудың өзі күдік тудыратын. Саяси жағдайлар бұған мүмкіндік бермеді, бірақ 1980 жылдардың соңындағы Перестройка реформаларының басталуымен жаңа материалдар пайда бола бастады және оның негізгі еңбектері қайта жарияланды. Сол кезде оның "Запорожье казактарының тарихы" (1990-91) орыс және украин тілдерінде қайта басылып шықты. Украина тіліндегі басылымда көптеген қосымша суреттер бар. 2004 жылы оның жиырма томдық жинағы жарық көрді. Бұл жинақтың алғашқы он томы оның тарихи, географиялық және археологиялық еңбектеріне арналған, ал екінші он томында фольклор, этнография және тіл туралы еңбектері болады. Бүгінде Яворницкий тарихнама саласында "Запорожье казактарының әкесі" ретінде кеңінен құрметтеледі. Коммунизацияны жою заңдарын орындау мақсатында Днепропетровск қаласы 2016 жылдың ақпан айында өзінің басты көшесін Карл Маркс даңғылынан Яворницкий даңғылына өзгертті. Яворницкий Ильи Репиннің "Түркия сұлтаны Мехмед IV-ке Запорожье казактарының сатирикалық жауабы" картинасында сұлтанға хат жазған хатшы ретінде бейнеленген. Репин картинаны жасау барысында Яворницкиймен кеңескен және тарихи мұражайдан бірнеше артефактілерді нақты үлгі ретінде пайдаланған.