Григорий Сковорода: Украинский философ және ойшыл

Кіріспе

Григорий Савич Сковорода (Григорий Савич Сковорода; 3 желтоқсан 1722 – 9 қараша 1794) – Ресей империясында өмір сүрген және жұмыс істеген украиндық казак тегінен шыққан философ. Ол ақын, ұстаз және діни музыканың композиторы болды. Оның замандастарына және кейінгі ұрпақтарға тигізген елеулі әсері мен өмір салты барлық жерде сократтық деп есептелді және оны көбінесе «Сократ» деп атады. Сковороданың еңбектері қазіргі Украина мен Ресейдің мәдени мұрасына үлкен үлес қосты, екі ел де оны өз ұлы ретінде қарастырады. Сковорода мәтіндерін үш тілдің қоспасында жазды: шіркеу славян, украин және орыс тілдерінде, сондай-ақ көптеген батыс еуропалық тілдерден цитаталар мен латын және грек тілдеріндегі сөздерді пайдаланды. Ресей империясы (қазіргі Полтава облысы, Украина), 1722 жылы дүниеге келді. Оның анасы Пелагея Степановна Шан Гирэй, Шахин Гирэймен тікелей туысқандық байланыста болды және жартылай крым татар тегінен шыққан. Киев Могила академиясында оқыды (1734–1741, 1744–1745, 1751–1753), бірақ бітірген жоқ. 1741 жылы, 19 жасында, оның қарындасы Игнатий Полтавцевтың арқасында Киевтен Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі патшалық хорында ән салу үшін алынып келді, 1744 жылы Киевке қайтып келді. 1745 жылдан 1750 жылға дейінгі кезеңді Венгрия Корольдігінде өткізді, сонымен қатар осы кезеңде Еуропаның басқа да аймақтарына саяхаттаған болуы мүмкін. 1750 жылы Киевке оралды. 1750–1751 жылдары Переяславта поэтикадан сабақ берді. 1753–1759 жылдары Сковорода Коврайдағы жер иесінің отбасында тәрбиеші болып жұмыс істеді. 1759–1769 жылдары Харьков колледжінде (кейде Харьков колледжі деп те аталады) поэзия, синтаксис, грек тілі және этика пәндерін оқытты. 1769 жылы этика курсына жасалған шабуылдан кейін оқытудан бас тартты. Сковорода діни музыканың, сондай-ақ өзінің мәтіндеріне жазылған көптеген әндердің авторы ретінде танымал. Олардың бірнешеуі украин халық музыкасының құрамына енді. Оның «Сковородские псалмы» деп аталатын көптеген философиялық әндері көшпенді, соқыр халық музыканттары – кобзарлардың репертуарында жиі кездеседі. Ол флейта, торбан және кобзада шебер ойнаған. Өмірінің соңғы ширегінде Слобода Украинасы бойынша жаяу саяхаттап, түрлі достарының үйінде, бай да, кедей де, ұзақ тұрмай, қонақтап жүрді. Осы уақытта ол жеке өмірге, шеттеушілікке және оқуға берілді. Осы соңғы кезеңде оның философиялық еңбектері жарық көрді. Осы кезеңде ол шіркеу славян, грек және латын тілдерінде өлеңдер мен хаттар жазу сияқты бұрынғы жетістіктерін жалғастырды. Сонымен қатар, ол латын тілінен орыс тіліне бірқатар еңбектерді аударды.

Ukrainian philosopher (1722–1794)

Hryhorii Savych Skovoroda (Григорій Савич Сковорода; 3 December 1722 – 9 November 1794) was a philosopher of Ukrainian Cossack origin who lived and worked in the Russian Empire. He was a poet, a teacher and a composer of liturgical music. His significant influence on his contemporaries and succeeding generations and his way of life were universally regarded as Socratic, and he was often called a "Socrates". Skovoroda's work contributed to the cultural heritage both of modern day Ukraine and of Russia, both countries claiming him as a native son. Skovoroda wrote his texts in a mixture of three languages: Church Slavic, Ukrainian, and Russian, with a large number of Western Europeanisms, and quotations in Latin and Greek. Russian Empire (modern day Poltava Oblast, Ukraine), in 1722. His mother, Pelageya Stepanovna Shang Giray, was directly related to Şahin Giray and was of partial Crimean Tatar ancestry. He was a student at the Kyiv Mohyla Academy (1734–1741, 1744–1745, 1751–1753) but did not graduate. In 1741, at the age of 19, due to his uncle Ignatiy Poltavtsev he was taken from Kiev to sing in the imperial choir in Moscow and St. Petersburg, returning to Kiev in 1744. He spent the period from 1745 to 1750 in the kingdom of Hungary and is thought to have traveled elsewhere in Europe during this period as well. In 1750 he returned to Kiev. From 1750 to 1751, he taught poetics in Pereiaslav. For most of the period from 1753 to 1759, Skovoroda was a tutor in the family of a landowner in Kovrai. From 1759 to 1769, with interruptions, he taught such subjects as poetry, syntax, Greek, and ethics at the Kharkоv Collegium (also called Kharkiv Collegium). After an attack on his course on ethics in 1769 he decided to abandon teaching. Skovoroda is known as a composer of liturgical music, as well as a number of songs to his own texts. Of the latter, several have passed into the realm of Ukrainian folk music. Many of his philosophical songs known as "Skovorodskie psalmy" were often encountered in the repertoire of blind traveling folk musicians known as kobzars. He was described as a proficient player on the flute, torban and kobza. In the final quarter of his life he traveled by foot through Sloboda Ukraine staying with various friends, both rich and poor, preferring not to remain in one place for too long. During this time he dedicated himself to individual hermit like monastic life and study. This last period was the time of his great philosophic works. In this period as well, he continued to write in the area of hus greatest earlier achievement, poetry and letters in Church Slavonic language, Greek and Latin. He also translated a number of works from Latin into Russian.

Тіл

Сковороданың жазбаларында қолданған тілі туралы көптеген пікірталас болып жатыр. Сковорода жазбаша украин тілінің бір түрін қолданған, ол тікелей халық арасында қолданылатын украин тілінен кейбір жағынан ерекшеленді. Өзінің жазба тілінің негізі украин тілі болғанымен, ол діни оқу орнында оқыған, онда түрлі шіркеу славян тілінің формалары кеңінен қолданылған. Жазбаша украин тілінен өзге, Сковорода грек, латын, неміс және иврит тілдерінде сөйлеп, жазғаны мәлім. Оның поэзиясы украин тіліне жат элементтердің болуы тұрғысынан зерттелді. Сковороданың тілі мен стилі туралы мақалада славян тіл білімі маманы Георгий Шевелов украин тілінен басқа, онда 7,8% орыс, 7,7% славян емес және 27,6% шіркеу славян сөздері бар екенін, ал ол қолданған шіркеу славян тілінің түрі 1751 жылғы Синодтық Киелі кітапта қолданылған нұсқаға сәйкес келетінін анықтады.

Өлім

Өлерінен үш күн бұрын ол ең жақын досының үйіне барып, енді мұнда түңғыш рет және соңғы рет тұратынын айтты. Ол әр күні үйден қазып алуға арналған құралмен шығып, үш күн бойы өзіне қабір қазыпты. Үшінші күні кешкі асын жеп, орнынан тұрып: «Менің уақытым келді», – деді. Сосын ол жатын бөлмеге кіріп, жатып, көз жұмды. Ол қабір тасына мына эпитафия жазылуын өтінді:

1946 жылы құрылған Григорий Сковорода атындағы философия институты Украина Ұлттық ғылым академиясының (1991 жылға дейін УкрКСР ғылым академиясы) басқаруында жұмыс істейді. Украинаның Харьков облысы Сковородиновка ауылында Сковорода мұражайы орналасқан. Мұражай 18 ғасырда салынған ғимаратта орналасқан, дәл сол жерде Сковорода жерленген. 2022 жылдың 6-7 мамыр түнінде Ресейдің Украинаға басып кіруі салдарынан ғимарат тікелей ресейлік зымыранға түскеннен қирады. Зымыран ғимараттың шатырының астынан өтіп, өрт шықты. Өрт мұражайдың барлық үй-жайын жалмап алды. Нәтижесінде Сковорода атындағы ұлттық мұражай тарихи ғимаратпен бірге қирады. Мұражай коллекциясы зақымдалған жоқ, себебі Ресей Федерациясының шабуылдауы мүмкін болғандықтан, сақтық шарасы ретінде бұрыннан көшірілген. Қызығы, ғимараттағы Сковороданың мүсіні қираған ғимараттың қиындыларының арасында тұрған күйінде қалды. 2022 жылдың 2 желтоқсанында Сковороданың дүниеге келгеніне 300 жыл толуына орай, оған ескерткіш Вашингтон қаласында Украина үйінің жанында орнатылды. Оны 1992 жылы американдық мүсінші Марк Родс жасаған, ол Сковороданың идеяларынан шабыттанған.

Шығармалары

Сковороданың еңбектері шіркеу қызметкерлерінің цензурасының кесірінен оның өмірлік кезеңінде жарияланбаған. Григорий Сковорода түрлі тілдерде, әсіресе латын, грек және неміс тілдерінде терең білім алған. Ол неміс тіліндегі діни әдебиеттерді оқи білді және неміс піетизмінің ықпалында болды. Философиялық және діни біліммен тәрбиеленген ол шіркеу схоластикасымен және православие шіркеуінің рухани үстемдігіне қарсы күресті. "Біздің патшалығымыз ішімізде" деп жазды ол, "ал Құдайды тану үшін, өзіңді тану керек. Адамдар Құдайды өздері сияқты, оны әлемде көруге жететіндей білуі керек. Құдайға сену – оның бар екендігіне сену емес, демек, оған бойұсынып, Оның заңымен өмір сүру емес. Өмірдің қадірлігі – адамдарға жақсылық жасауда". Сковорода "әрбір еңбек Құдаймен нығайтылған" дей отырып, бірақ Құдайдың шеңберінен тыс жерде байлықты бөлісуді кешірілмейтін күнә деп атады. Сковорода философияның жалғыз міндеті – шындықты іздеу және оған ұмтылу екенін үйретті. Бірақ адам өмірінде бұл мақсатқа жете алмайсың, ал адамның бақыты – шындықты табуға ұмтылуда. Бұл мақсатқа әртүрлі жолмен жетуге болады, ал өзгеше ойлайтындарға төзімсіздікпен қараудың ешқандай негізі жоқ. Сол сияқты, діни төзімсіздік те әлемге түрлі нысандарда ашылған мәңгілік шындыққа қатысты ешқандай негіздеме бермейді. Өзіне қатысты ол келісімсіздік танытты, нәтижесінде өзінің ілімі мен өмірі арасында толық үйлесімділікке қол жеткізді. Ол басқаларға өте мейірімді және байқалмашыл болды. Оның "Нарцисс немесе Өзіңді таны" атты еңбегі Ресей империясында тек 1798 жылы жарық көрді, бірақ оның есімі көрсетілмеді. 1806 жылы Александр Лабзин редакторы болған "Сион Вестник" журналы оның тағы бірнеше еңбегін жариялады. Содан кейін 1837-1839 жылдары Мәскеуде оның бірнеше шығармалары өз атымен жарық көрді, ал 1861 жылы ғана оның еңбектерінің алғашқы толық жинағы жарыққа шықты. Философтың қайтыс болғанына 100 жыл толуына орай, Харьковта Дмитрий Багалейдің (Dmytro Bahalii) редакторы атанған "Харьков тарихи-филологиялық қоғамының еңбектері" (1894) атты жетінші том басылды. Бұл томда оның 16 еңбегі жарық көрді, оның 9-ы алғаш рет жарияланды. Сонымен қатар, оның өмірбаяны мен бірқатар өлеңдері де жарық көрді. Сковороданың барлық белгілі еңбектерінің толық академиялық жинағын Леонид Ушкалов 2011 жылы жариялады.

Skovoroda's works were not printed during his life, due to censorship by church officials. Hryhorii Skovoroda was highly educated in different languages, in particular, Latin, Greek, German. He could read religious literature in German and was influenced by German pietism. Brought up in a spirit of philosophical and religious studies, he became an opponent of church scholasticism and the spiritual dominance of the Orthodox Church. "Our kingdom is within us" he wrote "and to know God, you must know yourself People should know God, like themselves, enough to see him in the world Belief in God does not mean belief in his existence and therefore to give in to him and live according to His law Sanctity of life lies in doing good to people." Skovoroda taught that "all work is blessed by God", but distribution of wealth outside the circle of God called unforgivable sin. Skovoroda taught that the only task of philosophy was to seek the truth and to pursue it. But in terms of human life, this goal is unattainable, and human happiness lies in the fact that everything has to find the truth. This goal can go in different directions, and intolerance of those who think differently, has no justification. Similarly, religious intolerance does not find justification for eternal truth revealed to the world in different forms. In relation to himself he was entirely uncompromising and as a result he achieved complete harmony between his teaching and his life. He was very gentle and observant in relation to others. It was only in 1798 that his "Narsisis or Know thyself" was published in the Russian Empire, but without the inclusion of his name. In 1806 the magazine "Zion Vyestnyk" under the editorship of Alexander Labzin printed some more of his works. Then in Moscow in 1837–1839 a few of his works were published under his name, and only in 1861 the first almost complete collection of his works was published. On the occasion of the 100th anniversary of the philosopher's death, in Kharkiv (Kharkov), the publication of the famous seventh volume of the Transactions of the Kharkov Historico Philological Society (1894), edited by Dmitriy Bagaley (after 1918 also known as Dmytro Bahalii), contained the bulk of Skovoroda's oeuvre. Here 16 of his works were published, 9 of which appeared for the first time. Also published here was his biography and some of his poems. A full academic collection of all known works by Skovoroda was published in 2011 by Leonid Ushkalov.

Жұмыстардың тізімі

Сковорода, Григорий С. Қиялдар мен афоризмдер. Аударма, өмірбаян және талдау Дэн Б. Чопик жасаған (Нью-Йорк: Питер Ланг, 1990). Пікір: Володимир Т. Зыла, Украиналық тоқсандық, 50 (1994): 303–304. Сковорода, Григорий, "Өзіңді таны" (Пизнай в соби людина). М. Кашуба аударған, Василий Войтовичтің кіріспесімен (Львов: С$вит, 1995). Таңдалған шығармалар (түпнұсқасы: украин тілі). Сковорода, Григорий, "Шығармалар: Екі томдық". О. Мышанычтың алды сөзі, бас редактор Омелиан Прицак (Киев: Обереги, 1994) (түпнұсқасы: украин тілінде, басқа тілдерден аударылған). Сковорода, Григорий, "Бес саяхатшының өмірдің нағыз бақыты туралы әңгімесі" (Джордж Л. Клайн аударған). Сковорода, Григорий, "Ежелгі әлем туралы әңгіме". Сковорода, Григорий, Леонид Ушкаловтың редакциясымен. "Григорий Сковорода: толық академиялық еңбектер жинағы" (2011).