Кіріспе

Ғылым академиясы

Алғашқы жылдары

Академия алғашқы жылдары саяси тұрақсыздық пен экономикалық қиындықтар кезеңінде жұмыс істеді (Украина-Совет соғысы, Ресей Азамат соғысы, Польша-Совет соғысы). Украина Ғылым академиясының басшылығы әрбір жаңа биліктен мойынұстау іздеді, ең бастысы – ғылымның негізгі орталығының саяси емес екенін қатаң ұстады. Қаржылық қиындықтарға, ашаршылыққа, тұтқындауларға және мүшелерінің бір бөлігінің эмиграциясына қарамастан, ҒА институт ретінде ғана емес, құрылымын және зерттеу бағыттарын дамытып, ғылыми еңбектерін жариялауға дайындалды. 1919 жылдың 3 қаңтарында Украина Халық Республикасының Директориясы ҒА жарғысына заңнамалық өзгерістер енгізді, оған сәйкес украин және шетел тілдеріндегі еңбектерді басып шығару ережелері бекітілді (шетел тіліндегі басылымдар көлемі украин тіліндегі басылымдар көлемінің 1/4 бөлігінен аспауы керек), ҒА-ның барлық қызметкерлері украин тілін еркін білуге тиіс болды, ал толық мүшелері бекітілгеннен кейін Украина Халық Республикасына адалдық серт беруге міндетті болды. Жоғарғы билік ҒА Бас ассамблеясында жаңадан сайланған мүшелерді бекіту құқығын да қалдырды. Большевиктердің Киевті басып алуынан кейін, 1919 жылдың 11 ақпанында Украина Социалистік Кеңес Республикасының Халық ағарту комиссары Владимир Затонскийдің бұйрығымен графша Левашованың сарайы мен бұрынғы пансионаты Украина Ғылым академиясына меншік ретінде берілді. Келесі күні, 1919 жылдың 12 ақпанында ҒА-ның кезектен тыс Бас ассамблеясы өтті, оның барысында Ахатангел Крымский Затонскийдің бұйрығымен жұмысты дереу бастауды тапсырды. 1920 жылдардың соңынан бастап, совет тарихнамасында бұл күн Ғылым академиясын құру күні ретінде қарастырылды, бұл 1918 жылдың 14 ақпанында гетман Скоропадский академия құру туралы заңға қол қойған күніне қайшы келді. Билік бірнеше рет ауысқаннан кейін және 1919 жылдың желтоқсанында Деникиннің әскерлерінің шығуынан кейін большевиктер Киевте тұрақты орнықты. Большевиктердің екінші рет келуіне байланысты Вернадский отставкаға кетті. Орест Левицкий келесі бірнеше жылға академияның президенті болып сайланды. 1921 жылы Левицкийдің орнына жаңадан сайланған Николай Василенко тағайындалды, бірақ ол билік тарапынан мақұлданбады және көп ұзамай Левицкиймен ауыстырылды. Василенко кейін 1923 жылы тұтқындалып, сотталды (кейін рақымшылықпен босатылды). 1921 жылдың 14 маусымында Украина КСР Халық Комиссарлар Кеңесі «Украина Ғылым академиясы туралы қаулы» қабылдады, оған сәйкес академия ең жоғары ғылыми мемлекеттік мекеме ретінде танылды және Білім халық комиссариатына бағынады. Академияның атауы ҒА-дан ВУАН-ға (ВУАН) – Бүкіл Украина Ғылым академиясы болып өзгертілді, бұл Польша, Румыния, Чехословакиядағы украин аумақтары үшін маңыздылығын көрсетті және барлық украин жерлерінің ғылыми зиялыларын бір ұйымға біріктіру ниетін білдірді. ВУАН мүшелері мен совет билігі арасындағы қарым-қатынас нашарлап, шетелдегі украин ғалымдарымен байланыс толығымен үзілді. Тарихшы Орест Левицкийден кейін академияның президенті ботаник Владимир Липский болды. 1919-1930 жылдар аралығында Академияға 103 академик сайланды. 1924 жылдың 5 қазанында Академия шетелдік мүшелерді сайлауды алғаш рет өткізді. Алайда, Білім халық комиссариаты кандидаттардың ешқайсысын мақұлдаған жоқ. 1929 жылы оның екі мүшесі (Сергей Ефремов пен Михаил Слабченко) және 24 корреспондент-мүшесі (Осип Гермайзе, Григорий Голоскевич, Андрей Никовский және басқалар) Украинаның бостандығы үшін одаққа (кейін құрылғандығы анықталды) қатысқандығы айыбымен тұтқындалды. Тұтқындалғандардың ешқайсысы босатылмады.

Бас ғылыми хатшы

Академия хатшылары Ахатангел Крымский 1918 — 1928 Овксентий Корчак Чепуровский 1928 — 1934 Израил Агол 1934 — 1937 Михайло Кирпиченко 1941 В. Чудинов 1941 — 1942 Анатолий Шпак Анатолий Загородный 2009 — 2011 Вячеслав Богданов 2015 —

Құрылымы мен басқаруы

Украина Ұлттық ғылым академиясы ресми мәртебесіне сәйкес Украинаның жоғары ғылыми, өзін-өзі басқаратын ұйымы болып табылады және мемлекеттік мүлік есебінен құрылған. Академияның өзін-өзі басқаруы зерттеу тақырыптарын және оларды ұйымдастыру мен іске асыру формаларын, ұйымдық құрылымын қалыптастыруды, зерттеулерді басқару, оларды қаржыландыру және кәсіби кадрлармен қамтамасыз ету мәселелерін шешуді, халықаралық ғылыми байланыстарды жүзеге асыруды, басқару органының еркін сайлануын және коллегиялық принциптерді тәуелсіз анықтайды. Академия толық мүшелерді, корреспондент мүшелерді, шетелдік мүшелерді, оның институттарының барлық ғалымдарын біріктіреді, табиғи, техникалық, әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдардың ең маңызды мәселелері бойынша негізгі және қолданбалы ғылыми зерттеулерді ұйымдастырады және жүргізеді.

Әкімшілік

Украина Ұлттық ғылым академиясының өзін-өзі басқарудың ең жоғары органы – оның жалпы жиналысы (Загальні збори, Zahalni zbory), ол толық мүшелерден (академиктерден) және корреспондент мүшелерден тұрады. Академияның толық мүшелерін, корреспондент мүшелерін және шетелдік мүшелерін сайлау мәселелерінен басқа, Бас Ассамблеяның сессияларына Академияның ғылыми мекемелерінің ұжымдарынан жіберілген ғалымдар шешуші дауыс құқығымен, ал шетелдік мүшелер, Академияның ғылыми мекемелерінің директорлары және ғылыми қоғамдастықтың өкілдері – кеңесші дауыс құқығымен қатысады. Бас Ассамблеяның сессиялары арасындағы кезеңде Академияның қызметін 5 жыл мерзімге Бас Ассамблея сайлайтын Украина Ұлттық ғылым академиясының Президиумы басқарады. 2015 жылдың сәуір айында соңғы рет сайланған ҰҒА Президиумы 32 адамнан тұрады, оның ішінде президент, 5 вице-президент, Бас ғылыми хатшы, 14 бөлім хатшылары – академиктер, және 11 басқа мүше. Президиум отырыстарына кеңесші дауыс құқығымен 5 жұмыс істейтін Президиум мүшесі және 14 ҰҒА Президиумының кеңесшісі қатысады. Президиум 1918 жылдан бері Академияға тиесілі болған, бұрынғы графша Левашованың ғимаратында орналасқан. Президиум Академияның баспа мекемелерінің, сондай-ақ таңдалып алынған ғылыми және басқа да мекемелердің жұмысын басқарады, олардың ішінде Академияның көрме орталығы, Ұлы конференц-зал және т.б. бар. ҰҒА құрамында 3 бөлімше және олардың ішінде 14 кафедра жұмыс істейді. Сонымен қатар, еліміздің әртүрлі аймақтарында 6 өңірлік ғылым орталығы бар, олар Украина Білім және ғылым министрлігіне де бағынышты. ҰҒА құрылымының негізгі элементтері – ғылыми зерттеу институттары және басқа да ғылыми мекемелер, мысалы, обсерваториялар, ботаникалық бақтар, арборетумдар, табиғат қорықтары, кітапханалар, мұражайлар және т.б. 2006 жылы Академияда 43 613 қызметкер жұмыс істеді, оның ішінде 16 813 зерттеуші. Олардың ішінде 2 493-і ғылым докторы (Doktor Nauk) және 7 996-сы ғылым кандидаты (Kandidat Nauk, Ph.D.) дәрежесіне ие. ҰҒА Украинада жасалған барлық жаңалықтардың 90% астамына жауапты, оның ішінде литийді гелийге айналдыру, ауыр су өндіру және дециметрлік диапазонда жұмыс істейтін 3D радарды әзірлеу.

Институттар

А. Пидгорный атындағы Харьков механикалық инженерия мәселелері институты

Боголюбов атындағы сыйлық

Боголюбов сыйлығы – теориялық физика және қолданбалы математика саласындағы ерекше үлесі бар ғалымдарға Ұлттық академия табыс ететін сыйлық. Бұл сыйлық көрнекті теориялық физик және математик Николай Боголюбовтың құрметіне тағайындалған. Сыйлық 1992 жылы іргеленді.