Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ғылым академиясы
Academy of sciences
Алғашқы жылдары
Академия алғашқы жылдары саяси тұрақсыздық пен экономикалық қиындықтар кезеңінде жұмыс істеді (Украина-Совет соғысы, Ресей Азамат соғысы, Польша-Совет соғысы). Украина Ғылым академиясының басшылығы әрбір жаңа биліктен мойынұстау іздеді, ең бастысы – ғылымның негізгі орталығының саяси емес екенін қатаң ұстады. Қаржылық қиындықтарға, ашаршылыққа, тұтқындауларға және мүшелерінің бір бөлігінің эмиграциясына қарамастан, ҒА институт ретінде ғана емес, құрылымын және зерттеу бағыттарын дамытып, ғылыми еңбектерін жариялауға дайындалды. 1919 жылдың 3 қаңтарында Украина Халық Республикасының Директориясы ҒА жарғысына заңнамалық өзгерістер енгізді, оған сәйкес украин және шетел тілдеріндегі еңбектерді басып шығару ережелері бекітілді (шетел тіліндегі басылымдар көлемі украин тіліндегі басылымдар көлемінің 1/4 бөлігінен аспауы керек), ҒА-ның барлық қызметкерлері украин тілін еркін білуге тиіс болды, ал толық мүшелері бекітілгеннен кейін Украина Халық Республикасына адалдық серт беруге міндетті болды. Жоғарғы билік ҒА Бас ассамблеясында жаңадан сайланған мүшелерді бекіту құқығын да қалдырды. Большевиктердің Киевті басып алуынан кейін, 1919 жылдың 11 ақпанында Украина Социалистік Кеңес Республикасының Халық ағарту комиссары Владимир Затонскийдің бұйрығымен графша Левашованың сарайы мен бұрынғы пансионаты Украина Ғылым академиясына меншік ретінде берілді. Келесі күні, 1919 жылдың 12 ақпанында ҒА-ның кезектен тыс Бас ассамблеясы өтті, оның барысында Ахатангел Крымский Затонскийдің бұйрығымен жұмысты дереу бастауды тапсырды. 1920 жылдардың соңынан бастап, совет тарихнамасында бұл күн Ғылым академиясын құру күні ретінде қарастырылды, бұл 1918 жылдың 14 ақпанында гетман Скоропадский академия құру туралы заңға қол қойған күніне қайшы келді. Билік бірнеше рет ауысқаннан кейін және 1919 жылдың желтоқсанында Деникиннің әскерлерінің шығуынан кейін большевиктер Киевте тұрақты орнықты. Большевиктердің екінші рет келуіне байланысты Вернадский отставкаға кетті. Орест Левицкий келесі бірнеше жылға академияның президенті болып сайланды. 1921 жылы Левицкийдің орнына жаңадан сайланған Николай Василенко тағайындалды, бірақ ол билік тарапынан мақұлданбады және көп ұзамай Левицкиймен ауыстырылды. Василенко кейін 1923 жылы тұтқындалып, сотталды (кейін рақымшылықпен босатылды). 1921 жылдың 14 маусымында Украина КСР Халық Комиссарлар Кеңесі «Украина Ғылым академиясы туралы қаулы» қабылдады, оған сәйкес академия ең жоғары ғылыми мемлекеттік мекеме ретінде танылды және Білім халық комиссариатына бағынады. Академияның атауы ҒА-дан ВУАН-ға (ВУАН) – Бүкіл Украина Ғылым академиясы болып өзгертілді, бұл Польша, Румыния, Чехословакиядағы украин аумақтары үшін маңыздылығын көрсетті және барлық украин жерлерінің ғылыми зиялыларын бір ұйымға біріктіру ниетін білдірді. ВУАН мүшелері мен совет билігі арасындағы қарым-қатынас нашарлап, шетелдегі украин ғалымдарымен байланыс толығымен үзілді. Тарихшы Орест Левицкийден кейін академияның президенті ботаник Владимир Липский болды. 1919-1930 жылдар аралығында Академияға 103 академик сайланды. 1924 жылдың 5 қазанында Академия шетелдік мүшелерді сайлауды алғаш рет өткізді. Алайда, Білім халық комиссариаты кандидаттардың ешқайсысын мақұлдаған жоқ. 1929 жылы оның екі мүшесі (Сергей Ефремов пен Михаил Слабченко) және 24 корреспондент-мүшесі (Осип Гермайзе, Григорий Голоскевич, Андрей Никовский және басқалар) Украинаның бостандығы үшін одаққа (кейін құрылғандығы анықталды) қатысқандығы айыбымен тұтқындалды. Тұтқындалғандардың ешқайсысы босатылмады.
During its first years the academy operated during the period of political instability and economical ruin (Ukrainian–Soviet War, Russian Civil War, Polish–Soviet War). The leadership of the Ukrainian Academy of Sciences sought its recognition by each new power and principally emphasizing on non political background of the main science center. Despite the financial hardship, famine, arrests, and emigration of some of its members, the UAS has not only survived as an institution, but developed its structure and directions of research, began to prepare for publication its scientific works. On 3 January 1919 the Direktoria of the Ukrainian People's Republic has adopted legislatively changes to the UAS statute, according to which there were made provisions concerning printing of works in Ukrainian and foreign languages (volume of publications in foreign language should not exceeded the 1/4 amount of the Ukrainian language), all the UAS officials had to freely possess the Ukrainian language, and full members upon their approval would swear in allegiance to the Ukrainian People's Republic. The Supreme power also has left after itself the right to approve the newly elected members at the UAS General Assembly. Following occupation of Kyiv by Bolshevik forces, on 11 February 1919 to the Ukrainian Academy of Sciences was handed over as its own property the mansion and former boarding house of countess Levashova on the order of People's Commissar of Education of the Ukrainian Socialist Soviet Republic, Volodymyr Zatonskyi. The next day on 12 February 1919 there took place an extraordinary UAS General Assembly, during which Ahatanhel Krymsky passed on the order of Zatonskyi immediately to start the work. Since the late 1920s, in the Soviet historiography that day was considered as the day of establishing the Academy of Sciences contrary to 14 February 1918 when Hetman Skoropadskyi signed the law on creation of the academy. After several change of powers and withdrawal of the Denikin's forces in December 1919 the Bolsheviks permanently established themselves in Kyiv. With the second arrival of Bolsheviks Vernadsky resigned. Orest Levytskyor was elected President of the Academy for the next couple of years. In 1921 Levytsky was replaced by a newly elected Mykola Vasylenko, however he was not approved by the authorities and soon was replaced with Levytsky. Vasylenko after that was arrested in 1923 and convicted (later released on amnesty). On June 14, 1921, the Council of People's Commissars of Ukrainian SSR adopted a decree "Resolution on the Ukrainian Academy of Sciences", according to which the Academy was recognized as the highest scientific state institution and subordinated to the Narkom of Education. The Academy was renamed from UAS to VUAN (ВУАН) as the All Ukrainian Academy of Sciences underlining its meaning for the Ukrainian territories under Poland, Romania, Czechoslovakia and declaring its intentions to unite within one organization the scientific intelligentsiya of all Ukrainian lands. The relationship between the members of VUAN and the Soviet authorities soured, while the relationships with the Ukrainian scientists abroad had completely diminished. After the historian Orest Levytsky the President of the Academy became the botanist Volodymyr Lypsky. Between 1919 1930 to the Academy were elected 103 academicians. In 1924 5, the Academy held its first election for foreign members. However, none of the candidates were approved by the Narkom of Education. In 1929, two of its members (Serhiy Yefremov and Mykhailo Slabchenko) and 24 corresponding agents (such as Osip Hermaize, Hryhoriy Holoskevych, Andriy Nikovsky, and others) were arrested in accusation to belonging to the non existing (as later it was established) Union for the Freedom of Ukraine. None of the arrested have ever been released.
Бас ғылыми хатшы
Академия хатшылары Ахатангел Крымский 1918 — 1928 Овксентий Корчак Чепуровский 1928 — 1934 Израил Агол 1934 — 1937 Михайло Кирпиченко 1941 В. Чудинов 1941 — 1942 Анатолий Шпак Анатолий Загородный 2009 — 2011 Вячеслав Богданов 2015 —
Secretaries of the Academy Ahatanhel Krymsky 1918 — 1928 Ovksentiy Korchak Chepurivsky 1928 — 1934 Izrail Agol 1934 — 1937 Mykhailo Kyrpychenko 1941 V. Chudynov 1941 — 1942 Anatoliy Shpak Anatoly Zagorodny 2009 — 2011 Vyacheslav Bohdanov 2015 —
Құрылымы мен басқаруы
Украина Ұлттық ғылым академиясы ресми мәртебесіне сәйкес Украинаның жоғары ғылыми, өзін-өзі басқаратын ұйымы болып табылады және мемлекеттік мүлік есебінен құрылған. Академияның өзін-өзі басқаруы зерттеу тақырыптарын және оларды ұйымдастыру мен іске асыру формаларын, ұйымдық құрылымын қалыптастыруды, зерттеулерді басқару, оларды қаржыландыру және кәсіби кадрлармен қамтамасыз ету мәселелерін шешуді, халықаралық ғылыми байланыстарды жүзеге асыруды, басқару органының еркін сайлануын және коллегиялық принциптерді тәуелсіз анықтайды. Академия толық мүшелерді, корреспондент мүшелерді, шетелдік мүшелерді, оның институттарының барлық ғалымдарын біріктіреді, табиғи, техникалық, әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдардың ең маңызды мәселелері бойынша негізгі және қолданбалы ғылыми зерттеулерді ұйымдастырады және жүргізеді.
The National Academy of Sciences of Ukraine according to its official status is a higher scientific self governed organization of Ukraine and was founded on a state property. The self government of the Academy is kept in independent determination of its research's thematic and forms of its organization and realization, formation of its organizational structure, solving own issues with administration of research, its financing, and professional cadres, fulfillment of its international scientific relations, free election and collegiality of its governing authority. The Academy brings together full members, corresponding members, and its foreign members, all scientists of its institutions, organizes and conducts fundamental and applied scientific research in the most important issues of natural, technical, social, and humanitarian sciences.
Әкімшілік
Украина Ұлттық ғылым академиясының өзін-өзі басқарудың ең жоғары органы – оның жалпы жиналысы (Загальні збори, Zahalni zbory), ол толық мүшелерден (академиктерден) және корреспондент мүшелерден тұрады. Академияның толық мүшелерін, корреспондент мүшелерін және шетелдік мүшелерін сайлау мәселелерінен басқа, Бас Ассамблеяның сессияларына Академияның ғылыми мекемелерінің ұжымдарынан жіберілген ғалымдар шешуші дауыс құқығымен, ал шетелдік мүшелер, Академияның ғылыми мекемелерінің директорлары және ғылыми қоғамдастықтың өкілдері – кеңесші дауыс құқығымен қатысады. Бас Ассамблеяның сессиялары арасындағы кезеңде Академияның қызметін 5 жыл мерзімге Бас Ассамблея сайлайтын Украина Ұлттық ғылым академиясының Президиумы басқарады. 2015 жылдың сәуір айында соңғы рет сайланған ҰҒА Президиумы 32 адамнан тұрады, оның ішінде президент, 5 вице-президент, Бас ғылыми хатшы, 14 бөлім хатшылары – академиктер, және 11 басқа мүше. Президиум отырыстарына кеңесші дауыс құқығымен 5 жұмыс істейтін Президиум мүшесі және 14 ҰҒА Президиумының кеңесшісі қатысады. Президиум 1918 жылдан бері Академияға тиесілі болған, бұрынғы графша Левашованың ғимаратында орналасқан. Президиум Академияның баспа мекемелерінің, сондай-ақ таңдалып алынған ғылыми және басқа да мекемелердің жұмысын басқарады, олардың ішінде Академияның көрме орталығы, Ұлы конференц-зал және т.б. бар. ҰҒА құрамында 3 бөлімше және олардың ішінде 14 кафедра жұмыс істейді. Сонымен қатар, еліміздің әртүрлі аймақтарында 6 өңірлік ғылым орталығы бар, олар Украина Білім және ғылым министрлігіне де бағынышты. ҰҒА құрылымының негізгі элементтері – ғылыми зерттеу институттары және басқа да ғылыми мекемелер, мысалы, обсерваториялар, ботаникалық бақтар, арборетумдар, табиғат қорықтары, кітапханалар, мұражайлар және т.б. 2006 жылы Академияда 43 613 қызметкер жұмыс істеді, оның ішінде 16 813 зерттеуші. Олардың ішінде 2 493-і ғылым докторы (Doktor Nauk) және 7 996-сы ғылым кандидаты (Kandidat Nauk, Ph.D.) дәрежесіне ие. ҰҒА Украинада жасалған барлық жаңалықтардың 90% астамына жауапты, оның ішінде литийді гелийге айналдыру, ауыр су өндіру және дециметрлік диапазонда жұмыс істейтін 3D радарды әзірлеу.
The highest body of self government of the National Academy of Sciences of Ukraine is its General Assembly (Загальні збори, Zahalni zbory) that consists of full members (academicians) and corresponding members. Except for issues relating to election of full members, corresponding members and foreign members of the Academy, at the General Assembly sessions take part with the right of decisive vote scientists who were delegated by work collective of the Academy's scientific institutions and with the right of advisory vote foreign members, directors of the Academy's scientific institutions, and representatives of scientific community. In period between the General Assembly sessions the Academy's activities are being administered (supervised) by the National Academy of Sciences of Ukraine Presidium which is elected by General Assembly on the term of 5 years. The NASU Presidium that was lastly elected in April 2015 consists of 32 persons including president, 5 vice presidents, Chief Scientific Secretary, 14 department secretaries academicians, 11 other members. In the Presidium's sessions take part with the right of advisory vote 5 acting Presidium members and 14 NASU Presidium advisers. The presidium meets in the former building of Countess Levashova that the Academy owns since its establishment in 1918. The presidium also directs operations of the Academy's publishing institutions as well as some selected science and other institutions among which are own exposition center, Grand Conference Hall, etc. In the NASU function 3 sections with 14 departments within them. There also are 6 regional science centers in various regions of the country, which have dual subordination also to the Ministry of Education and Science of Ukraine. The basic elements of the NASU's structure are scientific research institutes and other scientific institutions such as observatories, botanic gardens, arboreta, nature preserves, libraries, museums, other. In 2006 the Academy accounted for 43,613 employees including 16,813 researchers; among them, 2,493 with degree of Doktor Nauk (Doctor of Sciences) and 7,996 with degree of Kandidat Nauk (Candidate of Sciences, Ph. D.). The NASU is responsible for over 90% of all discoveries made in Ukraine, including the transmutation of lithium into helium, the production of heavy water, and the development of a 3 D radar that operates in the decimeter range.
Институттар
А. Пидгорный атындағы Харьков механикалық инженерия мәселелері институты
A. Pidhornyi Institute of Mechanical Engineering Problems in Kharkiv
Боголюбов атындағы сыйлық
Боголюбов сыйлығы – теориялық физика және қолданбалы математика саласындағы ерекше үлесі бар ғалымдарға Ұлттық академия табыс ететін сыйлық. Бұл сыйлық көрнекті теориялық физик және математик Николай Боголюбовтың құрметіне тағайындалған. Сыйлық 1992 жылы іргеленді.
The Bogoliubov Prize is an award offered by the National Academy for scientists with outstanding contribution to theoretical physics and applied mathematics. The award is issued in the memory of theoretical physicist and mathematician Nikolay Bogoliubov. The award was founded in 1992.