Кіріспе

Ресей-украин тарихшысы Микола Іванович Костомаров (Микола Іванович Костомаров; 16 мамыр 1817 – 19 сәуір 1885) немесе Николай Иванович Костомаров (Николай Иванович Костомаров) – ең көрнекті ресей-украин тарихшыларының бірі, алғашқы анти-нормандықтардың бірі және қазіргі украин тарихнамасының негізін қалаушы, Киевтің Санкт-Владимир университетінде және кейін Санкт-Петербург университетінде орыс тарихының профессоры, Ресейдің белсенді мемлекеттік кеңесшісі, көптеген кітаптардың авторы, соның ішінде XVII ғасырдағы Запорожье казактарының гетманы Богдан Хмельницкийдің танымал өмірбаяны, дон казактарының атаманы Степан Разин туралы зерттеулері және оның негізгі 3 томдық «Ресей тарихы өзінің бас тұлғаларының өмірбаянында» (Русская история в жизнеописаниях её главнейших деятелей) еңбегі. Костомаров сонымен қатар 1846 жылдың қаңтарынан 1847 жылдың наурызына дейін Киевте құрылған Кирилл мен Мефодий ағайындылығы деп белгілі украин ұлттық жаңаруының негізгі қайраткері ретінде танымал болды. Костомаров – ақын, этнограф, панславист және Ресей империясындағы народниктер қозғалысын қолдаушы болды.

Тарихшы

Оның әкесі орыс жер иесі Иван Петрович Костомаров болды, ол орыс дворяндығына жатты. Оның қашықтағы туыстары Борис Годунов билік еткен кезде Мәскеудің Ұлы Герцогтығында болған. Оның анасы Татьяна Петровна Мельникова – этникалық украиндық шаруа әйел және әкесінің крепостнойларының бірі болды; сондықтан Микола Костомаров заң жүзінде әкесінің "крепостнойы" еді. Әкесі анасына үйленгенімен, Микола одан бұрын дүниеге келген. Әкесі жас Миколаны асырап алуды жоспарлаған, бірақ 1828 жылы, Микола 11 жасқа толғанда, үй ішіндегі крепостнойларының қолынан қаза тапқандықтан, ол мүмкін болмады. Әкесі крепостнойларына қатыгездігімен белгілі болған, олар оны өлтіргеннен кейін әкесінің ақшасын ұрлаған. Костомаров Шығыс славян фольклорының маманы болды. Тарихшы ретінде Костомаровтың еңбектері заманының романтикалық ағымдарын көрсетеді. Ол тарихты зерттеуде этнография мен халық әндерін алғаш рет қолданған орыс тарихшысы болды және осы әдіс арқылы халықтың "рухын", соның ішінде "ұлттық рух" деп аталатын нәрсені анықтауға тырысты. Халық әндері мен тарихы негізінде, ол Солтүстік немесе Ұлы Русь деп атаған және Оңтүстік немесе Кіші Русь (сәйкесінше, орыстар мен украиндар) мінез-құлқы бойынша ерекшеленетінін және екі бөлек орыс ұлтын құрайтынын айтты. Өзінің танымал "Екі орыс ұлты" (Две русские народности) мақаласында, народниктер ой-санасының тарихындағы маңызды туындысында, орыстардың автократияға, ұжымдыққа және мемлекет құруға бейім, ал украиндардың бостандыққа және жеке тұлғаға бейім екенін көрсететін идеяларды жазды. Костомаровтың Ресей империясындағы рустардың психологиялық әртүрлілігі туралы мақаласы Шығыс Еуропадағы ұжымдық психологияның ғылыми зерттеулеріне әсер етті. Тарихи жазбаларында Костомаров Киев Русі мен Новгород Республикасы, оның халық жиналыстарының вече жүйесі деп санайтын нәрсе туралы әрқашан жағымды пікір білдірді (әсіресе оның "Ұлы Новгородтың Ресей тарихындағы рөлі" монографиясын қараңыз), сондай-ақ кейіннен Запорожье казактарының бауырластығы, ол демократиялық жүйенің бір бөлігін мұра еткен деп ойлады. Керісінше, ол Мәскеудің Ұлы Герцогтығындағы ескі автократияны сынады. Костомаров өзінің заманында Ресей патшалығының құтқарушысы саналған аңызға толы батыр Иван Сусаниннің оқиғасына күмән келтіре отырып, белгілі бір дәрежеде танымал болды (қараңыз: Иван Сусанин. Тарихи шолу Иван Сусанин (Историческое исследование)). Костомаров Ресейдегі көтерілісшілердің тарихына қызығушылық танытты. Дон казак әскерінің тарихындағы ең танымал тұлғалардың бірі – Степан Разин туралы егжей-тегжейлі жазған еңбектері народниктердің саяси дамуы үшін маңызды болды.

Костомаров пен Погодин

Костомаров Михаил Погодинмен "Русь" сөзінің тілдік және этнографиялық тегі туралы ұзаққа созылған тартыс жүргізді. Костомаров Русь атауының скандинавиялық аймақтан славян жеріне келгенін мойындамады, ал Погодин алғашқы русь халқының қазіргі Швециядағы Рослаген аймағынан келгенін айтты. Погодин Русь этнонимін Скандинавиямен, варягтардан гректерге дейінгі сауда жолымен байланыстырды. Керісінше, Костомаров Русь этнонимін Шығыс славян құрылымымен байланыстырды. Костомаров пен Погодиннің Русь тегі туралы дауы Ресейде екі түрлі тарихнамалық мектептің қалыптасуына ықпал етті: "нормандистер" және "антинормандистер". Погодин мен Костомаров арасындағы осы пікір таласы, Мәскеу император университетінде болғандықтан, князь Петр Вяземский: "Бұрын қайда бара жатқанымызды білмесек, енді қайдан келгенімізді де білмейміз" деді.

Дін

Костомаров өте діндар адам және орыс православие шіркеуінің берілген жақтасы болды. Ол ғасырлар бойы Украина және Беларусь аймақтарына католиктер мен поляктардың тигізген әсерін сынады, бірақ оған қарамастан, көптеген орыс замандастарына және кейіннен славян қайырымдылық қоғамдарының мүшелеріне қарағанда католик мәдениетіне көбірек бейім деп есептелді.

Мәдени саясат

Көптеген адамдар оны народниктердің жетекші зиялысы деп санайтын. Николай Костомаров орыс және украин мәдениеттері тарихында маңызды рөл атқарды. Оның көбірек "орыс" немесе "украин" болғаны туралы сұрақ оның тірілігінде туындап, бүгінгі күнге дейін даулы мәселе болып қалып отыр. Костомаров Ресей империясындағы мәдени саясатқа белсенді қатысып, панславяндық және федералды саяси жүйені жақтады. Ол украин ұлттық қозғалысының көрнекті тұлғасы, ақын Тарас Шевченконың досы, украин тілін әдебиетте және мектептерде қорғаушы, сондай-ақ панславизмнің халыққа бағытталған түрінің қолдаушысы болды – бұл сол кездегі орыс зиялиясының белгілі бір бөлігінде танымал қозғалыс еді. 1840 жылдары ол Киевте "Кирилл мен Мефодий бауырластығы" деп аталатын заңсыз саяси ұйым құруға көмектесті (соның салдарынан тұтқындалып, түрмеге қамалып, Саратовқа жер аударылды). 1847 жылдан 1854 жылға дейін Кіші Ресейдің тарихы мен әдебиетіне деген қызығушылығы оны сепаратистік көзқарастарға ие деп күдік тудырғандықтан, Костомаров Саратовқа жер аударылып, оқытуға және жариялауға тыйым салынды, сол себепті ол ештеңе жазбады. Бірақ осыдан кейін оның әдеби қызметі қайта жанданды, және жекелеген еңбектерінен бөлек, "Ескі және Жаңа Ресей", "Тарихи хабаршы" және "Еуропа хабаршысы" сияқты жетекші орыс сыншыл басылымдарында оның қаламынан шыққан көптеген құнды мақалалар жарияланды. 1862 жылы Санкт-Петербург университетінің тарих кафедрасы меңгерушісі қызметінен кетуге мәжбүр болды, себебі ол либералдық, прогрессивтік және социалистік бағытталған революциялық қозғалысқа көңіл білдірген. Тұтқындалғаннан кейін де ол украин және орыс тарихи ойларында федерализм мен популизм идеяларын насихаттауды жалғастырды. Ол Владимир Антонович және Михайло Грушевский сияқты келешектегі украин тарихшыларына зор әсер етті.

Жазушы

Костомаров сонымен қатар романтик автор және ақын, Харьков романтика мектебінің мүшесі болды. Ол Еремия Халка деген псевдониммен екі өлең жинағын жариялады: «Украиналық балладалар» (1839) және «Витка» (1840), екеуінде де негізінен Киев Русі және Богдан Хмельницкий туралы тарихи өлеңдер бар. Ол сонымен қатар Ұлы орыс халық әндерін терең талдады. Костомаровтың поэзиясы дәстүрлі элементтер мен халық әндерінің сөздігін және басқа да элементтерін қамтиды, оларды ол этнографиялық зерттеулерінде жинап, байқаған. Костомаров тарихи драмалар да жазды, алайда олар театр дамуына көп әсер етпеді. Ол орыс тілінде повесть («Кудейяр», 1875) және украин тілімен араластырылған орыс пьесасын («Черниговка», 1881) жазды, бірақ олар да одан бетер маңызсыз деп есептеледі.

Академиялық әдебиет

Наталья Фокина, Н. И. Костомаров. Ideia federalizma v polytycheskom tvorchestve (Н. И. Костомаров және оның саяси мұрасындағы федерализм идеясы). Мәскеу университетінің баспасы, 2007. Орыс тілінде. Борис Литвак, Николай Костомаров, тарихшы және оның заманы. Иерусалим, 2000 жыл. Орыс тілінде. Раиса Киреева, "Ол жазусыз өмір сүре алмады". Николай Костомаров. Мәскеу, 1996 жыл. Орыс тілінде. Қазіргі Украинаны қалыптастыру: Николай Костомаров, Владимир Антонович және Михайло Драгомановтың таңдамалы еңбектері, ред. Сергей Биленкий (Торонто – Эдмонтон: Канаданың украин зерттеулері институты, 2013). Оның әртүрлі жазбаларынан, оның ішінде екі автобиографиясы мен "Екі Рус ұлты" атты маңызды идеологиялық трактатынан ұзақ таңдау (134 беттен) бар. Дмитрий Дорошенко, "Украина тарихнамасына шолу", АҚШ-тағы Украина өнер және ғылым академиясының жылнамасы, V–VI, 4 (1957), 132–57. Томас М. Примак, Микола Костомаров: өмірбаян (Торонто: Торонто университетінің баспасы, 1996). Томас М. Примак, "Костомаров және Грушевский украин тарихы мен мәдениетінде", Ukrainskyi istoryk, томдар 43–44, № 1–2 (2006–2007), 307–19. Украинаның ең беделді екі тарихшысының салыстыруы. Бұл мақала ағылшын тілінде.