Кіріспе
Канадада каннабис демалыс және емдік мақсаттарда қолдануға заңды. Каннабисті емдік мақсатта қолдану бүкіл ел бойынша «Емдік мақсаттағы марихуана ережелерінде» (Marihuana for Medical Purposes Regulations) белгіленген талаптармен заңдастырылды, кейін «Емдік мақсатта каннабиске қол жеткізу ережелерімен» (Access to Cannabis for Medical Purposes Regulations) алмастырылды, оларды Канаданың Денсаулық сақтау министрлігі шығарды. Тұқым, дәнді және талшықты өндіруге Денсаулық сақтау министрлігінің лицензиясы бойынша рұқсат берілді. Федералдық «Каннабис туралы заң» 2018 жылдың 17 қазанында күшіне енді және Канаданы Уругвайдан кейін әлемдегі екінші елге айналдырды, ол каннабистің және оның туындыларын өсіруді, иеленуді, сатып алуды және тұтынуды ресми түрде заңдастырды. Канада G7 және G20 елдерінің ішінде осыны жасаған алғашқы ел болды. Каннабиске 1923 жылы тыйым салынған, бірақ 2001 жылдың 30 шілдесінде медициналық мақсатта қолдануға рұқсат берілді. Халықтың пікіріне жауап ретінде, демалыс мақсатында каннабисті заңдастыру туралы заң жобасы («Каннабис туралы заң», C-45) Канаданың Өкілдер палатасы 2017 жылдың 27 қарашасында қабылдады, ал 2018 жылдың 22 наурызында Канада Сенатында екінші оқылымда мақұлданды. 2018 жылдың 18 маусымында Палата заң жобасын Сенаттың көптеген, бірақ барлық түзетулерін емес, қабылдады. Сенат бұл нұсқаны келесі күні мақұлдады. Федералдық үкімет 2018 жылдың 17 қазанынан бастап каннабисті демалыс мақсатында қолдану қылмыстық заңды бұзбайтынын жариялады. Бұл заңдастырумен бірге Канададағы алкогольге ұқсас реттеулер, жас шектеулері, үй шаруашылығында өндірісті, таратуды, тұтыну аймақтарын және сату уақытын шектеулер енгізілді. Бұл процесте жеке тұтыну үшін каннабис «Бақыланатын есірткілер және заттар туралы заңнан» алынып тасталды, сонымен қатар салық салу және егер кәмелетке толмағандарға каннабис жеткізу немесе автокөлікті басқару кезінде жағдайы нашарлау фактісі анықталса, айыптар күшейтілді. 2019 жылдың қаңтарына қарай, демалыс мақсатында каннабистің онлайн сатуы Канаданың провинциялық және аумақтық үкіметтері арқылы кеңінен жүзеге асырылды. Көптеген провинцияларда мемлекеттік немесе жеке кәсіпорындар каннабис сату орталықтарын ашты.
Cannabis in Canada is legal for both recreational and medicinal purposes. Medicinal use of cannabis was legalized nationwide under conditions outlined in the Marihuana for Medical Purposes Regulations, later superseded by the Access to Cannabis for Medical Purposes Regulations, issued by Health Canada and seed, grain, and fibre production was permitted under licence by Health Canada. The federal Cannabis Act came into effect on October 17th, 2018 and made Canada the second country in the world, after Uruguay, to formally legalize the cultivation, possession, acquisition, and consumption of cannabis and its by products. Canada is the first G7 and G20 nation to do so. Cannabis was originally prohibited in 1923 until regulated medical cannabis became legal on 30 July 2001. In response to popular opinion, the legislation to legalize cannabis for recreational use (Cannabis Act, Bill C 45) was passed by the House of Commons of Canada on 27 November 2017; it passed second reading in the Senate of Canada on 22 March 2018. On 18 June 2018, the House passed the bill with most, but not all, of the Senate's amendments. The Senate accepted this version of the Act the following day. The federal government announced that recreational use of cannabis would no longer violate criminal law as of 17 October 2018. This legalization comes with regulation similar to that of alcohol in Canada, age restrictions, limiting home production, distribution, consumption areas and sale times. The process removed cannabis possession for personal consumption from the Controlled Drugs and Substances Act; while implementing taxation and stronger punishments for those convicted of either supplying cannabis to minors, or of impairment while driving a motor vehicle. As of January 2019, online sales of cannabis for recreational use were well underway across Canada, via the provincial or territorial governments. Most provinces also had storefront operations selling cannabis, either operated by the government or private enterprise.
Тарих
Канадада есірткіге тыйым салу 1908 жылғы Опиум заңымен басталды. Тарихшылар көбінесе 1922 жылы Эмили Мерфидің «Қара шам» кітабының жарық көргенін үш қосымша есірткіні тыйым салынған заттар тізіміне қосуға түрткі болған фактор ретінде көрсетеді. Мерфидің есірткіге қарсы жазбалары кеңінен таралғанмен және елде есірткілік дабылдың таралуына көмектескенімен, тарихшы Катарина Карстерс «Маруана – жаңа қауіп» жеті беттік тарауының каннабисті шектеулі зат ретінде енгізуге себеп болғанын жоққа шығарады. Каннабис 1923 жылы 23 сәуірде Халықтар палатасының кешкі отырысында «жаңа есірткі» туралы анық емес сілтеме жасалғаннан кейін, Наркотиктер туралы заңға енгізілген түзету арқылы елдің құпия шектелген тізіміне қосылып, заңсыз деп жарияланды. Бір үкіметтік шенеунік мәлімдемесіне сәйкес, каннабис халықаралық бақылау мәселесі талқыланған Ұлттар лигасының мәжілісінен оралған Федералдық есірткіні бақылау бөлімінің директорынан кейін заңсыз деп танылды. Канадада каннабис 1930 жылдардың соңына дейін ресми назарға ілінбеді, тіпті содан кейін де ол аз болды. 1946 және 1961 жылдар аралығында каннабис Канададағы барлық есірткі ұстауларының тек 2% құрады. Марихуананың үлкен таралуына және орта таптың өкілдеріне қарсы қылмыстық істердің көбеюіне жауап ретінде үкімет 1969 жылы медициналық емес марихуана қолданысын зерттеу үшін Дәрі-дәрмектерді медициналық емес қолдану жөніндегі Корольдік тергеу комиссиясын құрды, ол көбінесе Ле Дайн комиссиясы деп аталады. Комиссияның 1972 жылғы есебі каннабис иелігі үшін қылмыстық жазаны алып тастауды ұсынды, бірақ оны толыққанды заңдастыруды емес. Келесі екі федералдық үкімет бұл ұсынысты талқылағанмен, заңнаманы өзгерту үшін ешқандай қадамдар жасалмады. 2001 жылы елде Health Canada басқаратын медициналық марихуана бағдарламасы іске қосылды. Бағдарлама бастапқыда адамдарға үйде өсірілген марихуанаға немесе тікелей Health Canada-дан сатылатын марихуанаға қол жеткізуге мүмкіндік берді. 2013 жылы бұл каннабис өсіру және тарату үшін дәстүрлі коммерциялық секторды құрған жаңа ережелермен алмастырылды.
Заңнамаға дейінгі қоғамдық пікір
1997 жылдан бері жүргізілген қоғамдық пікір сауалнамалары канадалықтардың басым көпшілігінің «Марихуананы тату қылмыстық құқық бұзушылық болып есептелмеуі керек» деген мәлімдемеге келісетінін көрсетті. 2016 жылдың маусым айында Nanos Research компаниясы жүргізген ұлттық сауалнамада 10 канадалықтың 7-сі заңдастыруды қолдайтыны анықталды. 2006 жылға қарай халықтың үлкен бөлігі, иелік ету үшін полиция тарапынан қудалау қаупіне қарамастан, тіпті лицензиясыз сату үшін де, каннабис қолданды, деп хабарлайды Centre for Addiction and Mental Health (CAMH) орталығының жинаған статистикасы. Канадалықтардың шамамен жартысы (44%) кем дегенде бір рет қолданғанын мойындайды; жиі қолданатындардың пайыздық үлесі туралы статистика ұсынылмады. CAMH есебі сонымен қатар, жоғары мектептің соңғы курсында Онтарио оқушыларының шамамен жартысы (46%) өткен жылы марихуана қолданғанын мойындағанын көрсетеді. CAMH талқылаулары каннабистің зиянды әсерлері туралы ескертулерді қамтиды. Қауіп туралы ескертулерді басқа да ұйымдар жасайды, соның ішінде Канада Автомобиль қауымдастығы, олардың 2016 жылғы сауалнамасы көрсеткендей, «Канадалықтардың үштен екісі марихуананы заңдастыру салдарынан жолдардың қауіптірек болуынан алаңдайды [дәрінің әсерінен есінен жаңылуына байланысты]». Forum компаниясы жүргізген 2016 жылғы қазан айындағы ұлттық сауалнамаға сәйкес, шамамен бес миллион ересек канадалық айына кем дегенде бір рет каннабис қолданады; марихуана заңдастырылғаннан кейін бұл көрсеткіш 19 пайызға артуы күтілуде. Канада Парламентінің бюджеттік кеңсесі (ПБО) жасаған есеп одан да оптимистік, 2021 жылға қарай шамамен 5,2 миллион ересек адам қолданушы болуы мүмкін деп бағалайды. Канада үкіметі жүргізген 2021 жылғы Канада каннабис сауалнамасы бойынша, 16 және одан үлкен жастағы канадалықтардың 17%-ы соңғы 30 күн ішінде каннабис қолданғанын хабарлады.
Канопид тауар ретінде
Қазіргі уақытта марихуана өсіретін өсірушілерге «Дәрілік мақсаттар үшін марихуанаға қол жеткізу туралы ережелер» (ACMPR) бойынша Канада Денсаулық сақтау министрлігі лицензия береді. 2016 жылдың соңында Health Canada тізімінде ел бойынша 36 уәкілетті өндіруші болды. Сату тек пошта арқылы ғана рұқсат етілді, бірақ 2017 жылдың соңында кейбір ірі бөлшек саудагерлер ережелерді өзгерту үшін өтініш берді, оларға өнімді сатуға рұқсат беруді сұрады. 2017 жылдың 21 желтоқсанына дейін ACMPR бойынша 82 лицензия берілді, бірақ барлық өндірушілерге медициналық марихуана сатуды бастауға лицензия берілмеді. Бұл компаниялардың көп бөлігі Онтариода орналасқан. Ол кезде демалыс мақсатына арналған марихуана өндіруге лицензия берілмеген еді. Лицензия алған өндірушілер тізім жасалғаннан кейін оған қосылуды үміттенеді. 2018 жылдың 1 ақпаны мен сәуір айының басында 89 қосымша өтініш берушіге Канада Денсаулық сақтау министрлігі марихуана өсіруші ретінде рұқсат берді; сол кезде агенттік тағы 244 өтініштің мәнін қарастырып жатты. Статистика көрсеткендей, 2016 жылдың қыркүйегінде шамамен 100 000 канадалық медициналық марихуананы заңды түрде сатып алған, бұл 2015 жылдың қыркүйегіндегі 30 537 адамнан едәуір көп, себебі ол кең таралған есірткіге айналып, жеткізілімдер оңай қолжетімді бола бастады. StatsCan бағалауынша, канадалықтар 2015 жылы марихуанаға шамамен 6,2 миллиард канад доллары жұмсаған болуы мүмкін, бірақ агенттік заңсыз тұтынуды дәл өлшеудің ғылыми әдісі жоқ екенін мойындайды. Марихуананы заңдастыру және реттеу жөніндегі топтың есебінде демалыс мақсатына арналған марихуана өсірушілерге медициналық марихуана өндірушілерден бөлек, федералды деңгейде лицензия беру ұсынылды. Сарапшылар тобы ірі және шағын өндірушілерге лицензия беру арқылы бәсекелестікті қамтамасыз етуді де ұсынды. Лицензия беру федералдық деңгейде жүргізілуі керек, ал провинциялардың әрқайсысы өнімнің қалай және қайда сатылатынын анықтауға құқылы. Заңдастыру жоспарлары жарияланғаннан кейін, сарапшылар медициналық марихуана үшін лицензия алған өндірушілер, соның ішінде Aurora Cannabis, болашақта демалыс мақсатына арналған марихуананы таратушыларға сату үшін өндіріс қуатын арттырып жатқанын хабарлады. 2017 жылдың қараша айының соңында Ernst & Young компаниясы жасаған есепте бұл салада бірігулер болады және ойыншылардың саны азаяды деп болжалды. «Көптегендер консолидация болмай қоймайды, заңдастырудан кейін бірнеше ірі ойыншы қалады» делінген. 2017 жылдың соңында Deloitte демалыс мақсатына арналған марихуана нарығының құны 23 миллиард долларға жуық болады деп болжады. Соңғы кезде АҚШ-тың алкоголь компаниялары Канададағы каннабис бизнесіне қызығушылық танытуда. АҚШ-тың марихуана өндірушілері Канада нарықта басты рөл атқарады деп қорқады. 2019 жылдың 17 қазанында сусындар, жеуге болатын заттар және кремдер сияқты альтернативті каннабис өнімдерінің өндірісі заңды болды және екі айдан кейін сатылымға шығады деп күтілді. Deloitte болжамы бойынша, альтернативті каннабис өнімдері нарығы 2,7 миллиард долларға жуық болады. АҚШ-та каннабис заңсыз болғандықтан, Канададан АҚШ-қа халықаралық шекарадан каннабиспен өту әлі де заңсыз. Бұрын каннабис қолданған адамдар АҚШ-қа кіруге тыйым салынуы мүмкін.
2019 жылғы сату көлемі
2019 жылдың қазан айындағы есепте, жыл басынан бері жеті айда марихуананың жалпы сатылымы 524 миллион канадалық долларды құрады, ал бір жыл бұрын 4,34 миллиард канадалық доллар (3,29 миллиард АҚШ доллары) сатылатыны болжанған еді. Сату көлемі Онтарио және Квебек провинцияларындағы бөлшек сауда орындарының аздығынан төмен болды, оларда шамамен 23 миллион адам тұрады; 2019 жылдың қазан айына дейін әр провинцияда бар болғаны 25 дүкен жұмыс істеді.
Қара нарықпен бәсекелесу
2019 жылдың қазан айында Bloomberg News агенттігі заңды марихуана индустриясының жағдайы туралы күңгірт сурет салды. Сату орындарының салыстырмалы түрде аз болуы, әсіресе Онтариода, және бөлшек сауда бағаларының жоғары болуы салдарынан, қара нарық өз күшін жойған жоқ. Тәуелсіз зерттеу фирмасының бағалауынша, марихуана сатылымының 86% қара нарықта жүзеге асырылған. StatCan мәліметтері бойынша, Канада бойынша заңды марихуананың бір граммының бағасы шамамен 10,23 доллар болса, қара нарықта 5,59 долларға сатылған. Онтарио провинциясы 2020 жылы заңсыз нарықпен күресу мақсатында заңды марихуананың қолжетімділігін арттыру үшін ай сайынғы бөлшек сауда лицензияларының санын арттыруға қадам жасады. Заңды марихуана өнімдерінің нарық үлесі осыдан кейін тез өсті, Statistics Canada талдауының көрсетуінше, 2020 жылдың үшінші тоқсанына қарай канадалықтар заңды марихуанаға заңсыз марихуанадан гөрі көбірек ақша жұмсаған, ал заңдастыруға дейін қара нарықта жұмсалған сома жартысына жуық азайған. Statistics Canada-ның 2021 жылғы Канада марихуана сауалнамасына сәйкес, марихуана қолданушылардың 64% заңды дүкендерден немесе онлайн-дүкендерден марихуана сатып алатынын хабарлады, бұл көрсеткіш 2020 жылы 54% және 2019 жылы 37% болған.
Кәсіптік марихуана
2018 жылы қабылданған Каннабис заңына сәйкес, тек үкімет лицензиясы бар өндірушілерге ғана өнім өсіруге рұқсат етіледі. 2018 жылдың қазан айының басында мұндай лицензиясы бар кемінде 117 өндіруші тіркелген. Канадада каннабис нарығы шоғырлана түсуі күтілуде, «бірнеше компания нарықтың басым бөлігін бақылайды», бірақ көптеген сарапшылар «тұтынушылар сұранысына оңай бейімделе алатын» кішігірім каннабис өндірушілерінің қажеттілігі зор екенін айтады. Кішкентай каннабис индустриясы кішкентай сыра индустриясымен салыстырылады – олар үлкен компанияларға қарағанда тәжірибе жасауға және әртүрлі өнімдер ұсынуға мүмкіндік алады, ал үлкен компаниялар мүмкіндігінше көп тұтынушыны қанағаттандыруға тырысады. Дегенмен, айырмашылығы, дамыған нарықта кішкентай сыра өндірушілердің жаңадан пайда болуы, кішкентай каннабис өндірушілерінің ірі өндірушілермен бір уақытта басталуынан (рекреациялық каннабис үшін) өзгеше. Бұл ірі өндірушілерге қысқа мерзімде артықшылық береді, себебі олардың қаржылық мүмкіндіктері жоғары. Кішкентай каннабис өндірушілерінің бастапқы инвестициясы кішкентай сыра өндірушілеріне қарағанда сәл жоғары болуы мүмкін.) Олар тіпті тұтынушы үшін маңызды ақпаратты, мысалы, өнім қайда өсірілгенін («жергілікті өнімді сатып алыңыз») немесе ол органикалық екенін айта алмайды. Сонымен қатар, өнімдерін сату қиын болуы мүмкін. Өнімді басқа микроөңдеушілерге сату, немесе ірі өндірушілерге сату, немесе өздері микроөңдеу лицензиясын алу арқылы сатуға мүмкіндік бар. Заң күшіне енген күні тұтынушылар кішкентай каннабис өндірушісінің дүкенінен тікелей өнім сатып ала алмайды, немесе сыраны кішкентай сыра зауытынан сатып алғандай, жол жиегіндегі дүкеннен каннабис сатып ала алмайды. Алайда, Британ Колумбиясының Қоғамдық қауіпсіздік министрі Майк Фарнсворт провинция фермерлердің тікелей тұтынушыларға сату мүмкіндігін жоққа шығармайтынын мәлімдеді. Дегенмен, көптеген кішкентай каннабис өндірушілері оң көзқарасқа ие. Бір кішкентай каннабис өндірушісі The Globe and Mail газетіне: «Менің ойымша, кішкентай тәуелсіздер үшін нағыз мүмкіндік бар» деді. Олар түрлерімен тәжірибе жасап, ассортиментті кеңейтіп, жоғары бағаға сата алатын сапалы өнім шығарады.) Жұмыс тобының есебінде жоғары қуатты каннабиске (жоғары ТГК құрамымен) тұтынушылар үшін тартымдылығын төмендету үшін, стандартты өнімге қарағанда жоғары салық салынуы керек екені ұсынылған. Федералды үкімет 2017 жылдың қазан айында бюджетінде «каннабисқа қолжетімділікті қатаң реттеу және шектеу үшін құқықтық базаны» дайындауға бес жыл ішінде 546 миллион доллар, ал есірткілік мас күйде жүргізуге қатысты шектеулерді күшейтуге тағы 150 миллион доллар қарастырылғанын жариялады. Health Canada және Корольдік Канадалық ұлттық полициясы қаражаттың бір бөлігін алады. Осы соманың 81 миллион доллары қалалық және үндістер полиция қызметтеріне оқыту мен ресурстардың өсуіне байланысты қосымша шығындарды өтеу үшін беріледі. 2017 жылдың 10 қарашасында үкімет федералды акциз салығы провинциялар мен аумақтармен 50/50 бөлінетінін, граммына 1 доллардан немесе өндіруші бағасының 10 пайызынан аспауы керектігін мәлімдеді. Үкіметтің баспасөз хабарламасында жоғары қуатты өнімдерге салынатын салықтың жоғарылатылуы туралы нақты ақпарат берілмеген.