Кіріспе

Римдік сарбаздар мен шейіттер

Себасттың қырық шейіті немесе қасиетті қырық (көне грекше Ἅγιοι Τεσσαράκοντα; халықтық грекше Άγιοι Σαράντα) – XII Фулмината легионында (Найзамен қаруланған) қызмет еткен римдік сарбаздардың тобы. Олардың 320 жылы христиан діні үшін шейіт болғандығы туралы дәстүрлі шейіттер тізімінде айтылған. Олар Кіші Армениядағы (қазіргі Түркиядағы Сивас) Себасте қаласының жанында, Лицинийдің қудалауының құрбаны болды. Ол 316 жылдан кейін шығыстағы христиандарды қудалаған. Олардың өмір сүруі мен шейіт болуы туралы ең алғашқы мәліметті Кесария епископы Василий (370–379) олардың мерекесінде айтқан уағызында келтірген. Сөйтіп, қырық шейіт мерекесі Василийден де ескі, ол оларды қаза болғаннан кейін елу-алпыс жыл өткен соң мақтаған.

Шейіт болу

Василийдің айтуынша, өздерін христиан деп ашық мойындаған қырық сарбазды префект суық түнде Себастеге жақын мұзды көлде жалаңаш күйінде қалдырып, өлімге қиюға үкім шығарды. Олардың арасында біреуі мойыны бұзылып, жолдастарын тастап, көл жанындағы жылы ваннаға баруға тырысты. Ол қазанға батқанда шокқа түсіп, дереу қайтыс болды. Қорғаушылардың бірі, Аглай, шейіттерді күзетіп тұрғанда, сол сәтте оларды құршаған керемет жарқын сәулені көрді. Ол бірден өзін христиан деп жариялап, киімдерін шешіп, қалған отыз тоғыз сарбазға қосылды. Осылайша, қырық сарбаздың саны толық қалды. Таң атқанда, әлі де тірілік белгілері сақталған, қатып қалған денелері өртеліп, күлі өзенге шашылды. Бірақ христиандар құнды қалдықтарын жинап, олардың реліквияларын көптеген қалаларға таратып берді. Осылайша, Қырық Шейітке құрмет көрсету кеңінен таралып, олардың құрметіне көптеген шіркеулер салынды.

Ерте кездері

Каппадокиядағы Кейсарияда шіркеу салынды, және Базиль осы шіркеуде өзінің уағызын жариялап айтты. Григорий Ниссалық әсіресе Қырық Шейітке құрметпен қарады; олардың құрметіне салынған шіркеуде айтқан екі сөздері бүгінге дейін сақталған, ал ата-анасы қайтыс болғаннан кейін оларды мойындаушылардың қабірлерінің жанына жерледі. Сириялық Ефрем де Қырық Шейіттерді мақтады. Көзімен көрген Созомен Константинопольде, Цезарий салған және император Пулхерияның көмегімен табылған Киелі Тирс ғибадатханасындағы қасиетті деректердің қызықты баяндамасын қалдырды.

Шығыс

Қырық шейіт туралы естелік бүкіл Шығыс елінде кеңінен таралған. Сарандедегі Қырық қасиеттілер монастыры, қазіргі Албания, грек тілінде қалаға өз атын берді (Άγιοι Σαράντα, Hagioi Saranda), біздің заманымыздың 6-шы ғасырында салынған және маңызды қажырлық саяхат орны болған деп есептеледі. Охридтегі (қазіргі Солтүстік Македония) және Киевтегі (Украина) Әйгілі София шіркеулерінде олардың бейнелері бар, олар сәйкесінше 11 және 12 ғасырларға жатады. Көптеген қосымша шағын ғибадатханалар Қырық шейітке арналған, сондай-ақ толыққанды ғибадатхана (шіркеу ғимараты) оларға арналған мысалдар бар: мысалы, Афон тауындағы Ксеропотаму монастыры және 13 ғасырдағы Ұлы Тарноводағы Қырық шейіт шіркеуі, Болгария. Анна Комнене өз шығармасы Алексиадада Константинопольде орналасқан 40 қасиеттілердің шіркеуі туралы айтады. 2013 жылы Штиптегі Қырық шейіт мерекесі ЮНЕСКО-ның Солтүстік Македонияның материалдық емес мәдени мұралар тізіміне енгізілді. Сирияда Алеппо армян соборы мен Хомс грек православие соборы Қырық шейітке арналған. Қырық шейіт мерекесі 9 наурыз күні тойланады. Юлиан күнтізбесін ұстанатын православие шіркеулерінде бұл күн қасақана Ұлы ораза кезінде түсуі үшін таңдалған. Бұл жерде қырық санының мағынасы екі қырынан қарастырылады: шейіттердің саны және ораза күндерінің саны. Олардың мерекесі де Ұлы ораза кезінде тойланады, сондықтан шейіттердің төзімділігі, адалдарға ақырына дейін (яғни қырық күндік ораза бойы) табандылық танытуға шабыттандырып, көктегі сыйлыққа (Пасхаға, Исаның қайта тірілуіне қатысуға) жетуге көмектеседі. Бұл күні «құбыжықтар» (құбыжықтар пішіндес нан) пісіру дәстүрі бар, себебі адамдар құстар осы уақытта көктемнің келуін хабарлап ән салады деп сенген. Бұл Бод мұражайындағы 10 ғасырға жататын үлкен піл сүйегінен жасалған тақташада және Думбартон Оукстан алынған балауыздан жасалған портативті мозаикада жақсы көрінеді. Бұл тақырып православие иконографтары арасында әлі де танымал.

Батыс елдерінде

Себастье қырық шейітіне деген ерекше құрмет батысқа ерте заманнан бері танымал болды. Брессия епископы Гауденций (шамамен 410 немесе 427 жылы қайтыс болған) шығысқа сапар барысында шейіттердің күлін алды және оларды өзі салған базиликаның алтарына, басқа қасиетті заттармен бірге қойды. Ол базиликаны киелеген кезде айтқан сөзі бүгінге дейін сақталған. V ғасырда Рим форумында салынған Санта-Мария Антиква шіркеуінің ішінде, шіркеу сияқты ежелгі жерге салынған және қырық шейітке арналған шағын шіркеу бар. Алтыншы немесе жетінші ғасырға жататын қабырға суреті олардың шейіт болуын бейнелейді. Бұл фрескаға бұрын мойындаушылардың есімдері жазылған. Осы шейіттердің өмірбаяны грек, сирия және латын тілдерінде жазылған, олар да әлі сақталған, сондай-ақ қырық шейіттің "Уасияты" да бар. Батыста қырық шейіт мерекесі 10 наурызда тойланды, бірақ 1969 жылы тоқтатылды. Халықаралық ерлер күні 19 қарашада атап өтіледі.