Кіріспе

Римдік христиандық автор (шамамен 250 – 325 жж.) 4 ғасырдың авторы.

Люций Цецилий Фирмианс Лактанций (шамамен 250 – 325 жж.) – Рим императоры Константин I-нің кеңесшісі болған, оның христиан діни саясатының бастапқы қадамдарында бағыт-бағдар берген және оның ұлы Крисптің тәрбиешісі болған ерте христиандық автор. Оның ең маңызды еңбегі – Institutiones Divinae (“Құдайлық институттар”), христиан дінінің ұғымдылығы мен растығын жазықсырғандарға дәлелдеу мақсатында жазылған апологетикалық трактат. Ол апологетикалық еңбектерімен танымал, оларды Ренессанс дәуірінде гуманистер кеңінен оқыды және Лактанцийді «христиандық Цицерон» деп атады. Сонымен қатар, Лактанцийге Мысыр мен Арабияның феникс аңызына негізделген «Феникс» поэмасы да жиі жатқызылады. Өлеңнің сюжеттері христиандық емес болғанымен, қазіргі ғалымдар мәтінде автордың шығыс мифін қайта тірілу символы ретінде христиандық тұрғысынан түсіндіргенін көрсететін әдеби дәлелдер тапты.

Өмірбаян

Лактанций пуний немесе бербер тегінен шыққан, пұтқа табынушы отбасында дүниеге келген. Ол Нумидияның маңызды қаласы Сикка Венерияда (қазіргі Тунис мемлекетінің Эль-Кеф қаласына сәйкес) сабақ берген Арнобийдің шәкірті болды. Жастық шағында ол туған қаласында риториканы оқытқан, бұл Нумидиядағы Сирта болуы мүмкін, онда бір жазуда "Л. Цецилий Фирмиан" деген есім кездеседі. Лактанцийдің бастапқыда сәтті қоғамдық мансабы болды. Рим императоры Диоклетианның өтінішімен ол Никомедияда риториканың ресми профессоры болды; Африкадан сапары оның "Hodoeporicum" поэмасында (қазір жоғалған) сипатталған. Ол императорлық сарайда әкімші және жазушы Соссиан Иероклмен және пұтқа табынушы философ Порфириймен қарым-қатынас жасады; алғаш рет Константинмен және Галлериймен танысты, оларды қуғын-сүргінге кінәлі деп есептеді. Христиан дініне кірген соң, ол Диоклетианның христиандарды тікелей қызметкерлерінен тазартуынан және Диоклетианның алғашқы "Христиандарға қарсы жарлығының" (24 ақпан 303 жыл) жариялануынан бұрын қызметінен кетті. Грек қаласындағы латын тілінде сөйлейтін ретор болғандықтан, ол кейіннен Әйгілі Жеромның айтуынша, кедейлікте өмір сүрді және Константин I оның демеушісі болғанға дейін жазу арқылы күнкөрісін тапты. Қуғын-сүргін оны Никомедиядан кетуге мәжбүр етті, мүмкін Солтүстік Африкаға қоныс аударды. Император Константин 309-310 жылдары қарт Лактанцийді өзінің 10-15 жастағы ұлы Криспке латын тілінен сабақ беруші етіп тағайындады. 317 жылы Лактанций Крисппен бірге Трирге келді, онда Крисп Цезарь (бағынышты қоса император) болып тағайындалды және қалаға жіберілді. 326 жылы Крисп әкесі Константин I-нің бұйрығымен өлімге кесілді. Лактанцийдің қайтыс болған уақыты мен жағдайы белгісіз.

Шығармалары

Көптеген ерте христиан авторлары сияқты, Лактанций классикалық үлгілерге сүйенді. Әйгілі Жером оның жазу стилін жоғары бағалап, бірақ христиандық қорғаушы ретіндегі қабілетін сынап: "Лактанцийдің сөз өнері Таллиге лайықты, егер ол өзгелердің ілімдерін сынағандай, біздің дінімізді үйретуге де дайын болғанда!" деді. Осылайша, ерте гуманистер оны "Христиан Цицероны" (Cicero Christianus) деп атады.

Пайғамбарлық экзегез

Көптеген жазушылар сияқты, Лактанций де алғашқы ғасырларда Мәсіхтің екінші келуі Мәсіхтің жер бетіндегі мың жылдық билігінен бұрын болады деп есептеп, мыңжылдыққа дейінгі көзқарас ұстанды. Чарльз Э. Хиллдің айтуынша, "Лактанцийдің 4-ғасырдың басында хилиазмнің "нағыз" түрін қайта жаңғыртуға бағытталған күш-жігерін көреміз". Лактанций Сибилдерден кеңінен үзінділер келтірді (бірақ Сибил оракулдары қазір псевдоэпиграфтар саналады). "The Divine Institutes" кітабының VII кітабында яһуди, христиан, египеттік және ирандық апокалиптикалық материалдармен таныс екендігі көрсетілген. Ақыр заманның қашан болатынын анықтау әрекеттері Әрекеттер кітабы 1:7-дегі: "Әке Өзінің билігімен белгілеген уақыттар мен мезгілдерді білу сіздерге жатпайды" деген сөздерге қайшы келеді деп есептелді. Апологетикалық трактат ретінде, оның мақсаты – жазыққыштардың сенімдерінің бекерлігін көрсету және жазыққыштардың сын-ескертпелеріне жауап ретінде христиан дінінің негізділігі мен растығын орнату болды. Бұл латын тілінде христиан теологиясын жүйелі түрде баяндауға жасалған алғашқы әрекет болды және барлық қарсыластарды үнсіз қалдыруға жеткілікті ауқымды жоспарланды. Патрик Хили: "Лактанцийдің күшті және әлсіз жақтары оның еңбектерінен гөрі еш жерде жақсы көрсетілмейді. Стилінің әдемілігі, терминологияның таңдауы мен сәйкестігі автордың христиандық принциптерді түсінудегі кемшіліктерін және Құдіретті кітаптарды мүлдем білмеуін жасыра алмайды" дейді. Дегенмен, оның жердің дөңгелек екендігі туралы идеяны қысымдауы Коперник тарапынан "балалық" деп сынға алынды. "De mortibus persecutorum" ("Қудалаушылардың өлімі туралы") апологетикалық сипатқа ие, бірақ Лактанцийдің Никомедиядағы Диоклетиан және Галлиядағы Константиннің сарайларында болуы оның жазған оқиғалары үшін құнды біріншілік көз болып саналады. Лактанций еңбектің мақсатын былайша сипаттайды: "Мен осы оқиғалардың бәрін жақсы хабардар адамдардың айтуынша баяндаймын және оларды олар болғандай етіп жазуды дұрыс деп таптым, өйткені осындай маңызды оқиғалар туралы естелік жоғалып кетпеуі үшін және болашақта қудалаушылардың тарихшылары шындықты бұрмаламауы үшін". Еңбектің мақсаты – Лактанцийге дейінгі (Нерон, Домициан, Деций, Валерий, Аврелий) және Лактанцийдің замандастары Диоклетиан, Максимиан, Галерий, Максимин және Максенций христиандарды қуғындағандардың өлімін сипаттау. Бұл шығарма әр анекдоттың моральдық мәніне қарамастан, соңғы және ең үлкен қуғын-сүргіннің хроникасы ретінде қарастырылады. Осы жерде Лактанций Константиннің христиан дініне кірмес бұрын Chi Rho көрінісін көргені туралы әңгімені сақтап қалды. Толық мәтін тек бір қолжазбада ғана табылды, ол "Lucii Caecilii liber ad Donatum Confessorem de Mortibus Persecutorum" деген тақырыпты тасыды. Ренессанс гуманистері оған қайта қызығушылық танытты, бірақ оның теологиясынан гөрі латын тіліндегі әсем риторикалық стиліне көбірек мән берді. Оның еңбектері 15 ғасырда бірнеше рет қолжазба түрінде көшіріліп, 1465 жылы немістер Арнольд Паннарц және Конрад Сувинхайм Субиако аббаттығында баспаға шығарды. Бұл басылым Италияда басылған алғашқы кітап болды, сонымен қатар грек әліпбиінің шрифті бірінші рет қолданылды, бұл баспа барысында жасалды, өйткені алғашқы беттерде грек мәтіні бос қалдырылды. Бұл Италияда басылып шыққан төртінші кітап болса керек. Осы басылымның бір данасы 2000 жылы аукционда 1 миллион доллардан астамға сатылды.