Кіріспе

Рим тарихшысы және сенаторы Тацит өзінің соңғы еңбегінде Исаны, Понтий Пилаттың оны өлімге кесілгенін және Римдегі ерте христиандардың бар екенін айтқан. Бұл мәтін, Рим императоры Неронның тұсында 64 жылы болған, қаланың көп бөлігін өртеген алты күндік Ұлы өрт туралы. Бұл – христиандықтың пайда болуы, канондық Евангелияларда сипатталған Мәсіхтің өлімі және бірінші ғасырдағы Римдегі христиандардың болуы мен қуғынға ұшырауы туралы ең ерте христиандық емес деректердің бірі. Мәтінде екі терминологиялық ерекшелік бар. Біріншіден, Тацит христиандарды "хрестиандар" (Chrestianos) деп атаған болуы мүмкін, бірақ кейін "Христос" (Christus) сөзін осы есімнің бастауы ретінде қолданады. Екіншіден, ол Пилатты "прокуратор" деп атайды, бірақ басқа деректерде оның "префект" атағы болғаны айтылады. Ғалымдар осы ерекшеліктерді түсіндіру үшін әртүрлі гипотезалар ұсынды. Ғалымдардың пікірінше, Тациттің Понтий Пилаттың Исаны өлімге кесілгені туралы айтқаны рас және римдік тәуелсіз дерек ретінде тарихи құндылығы бар. Дегенмен, Тацит ақпарат көзін жасырады. Ол қандай көздерді пайдаланғаны туралы бірнеше болжам бар. Тацит Исаның айқышқа асылуын христиандық емес көзден растайды. Ғалымдар бұл деректі Римдегі 60 жылға жуық шамадағы үш фактіні анықтау ретінде қарастырады: (i) Римде осы кезде көптеген христиандар болған, (ii) Римде христиандар мен яхудилерді ажырату мүмкін болған және (iii) сол кездегі пұтқа табынушылар Римдегі христиандық пен оның Яһудеядағы бастауы арасында байланыс орнатқан. Бірақ барлық адамдық күш-жігер, императордың жомарт сыйлықтары мен құдайларға жасалған құрбандықтар өрттің бұйрықпен болғаны туралы жаман сенімді жойған жоқ. Сондықтан, халық арасындағы қауесеттің алдын алу үшін Нерон кінәні христиандарға таңды және оларды осылайша жазалады, олардың жамандықтары үшін жек көрінетін. "Христос, осы есімнің бастауы, Тиберийдің тұсында прокуратор Понтий Пилаттың қолынан жойылды, және осылайша осы зиянды сенім біраз уақытқа тоқтатылды, бірақ Яһудеяда, осы жамандықтың алғашқы ошағында және тіпті Римде, әлемнің барлық жерінен келген барлық қорқынышты және ұятты нәрселердің орталығында қайтадан пайда болды. Сөйтіп, алдымен, кінәсін мойындағандар тұтқындалды, содан кейін олардың көрсетуімен көптеген адамдар қалаға өрт қойған қылмысы үшін емес, адамзатқа деген жек көрушілік үшін айыпталып сотталды. Тацит христиандардың азапталуын былайша сипаттайды: Олардың өліміне түрлі масқаралар қосылды. Оларды жануарлардың терісіне орап, итке тірткілеп өлтірді, айқышқа асып немесе отқа лақтырып, түнде жарық беру үшін пайдаланды. Нерон өзінің бақтарын тамашаға ұсынды және циркте көрсетілімдер ұйымдастырды, ал ол халық арасында күймеші киімімен немесе көліктің үстінде тұрып араласты. Сондықтан, тіпті ауыр жазаға лайық қылмыскерлерге де аяныс туды, себебі олардың жойылғандары қоғамның игілігі үшін емес, бір адамның қатыгездігін қанағаттандыру үшін болды. Өрттің нақты себебі белгісіз, бірақ Рим халқының көпшілігі император Неронның өзі өрт шығарды деп күдіктенді. Өзінен күдіктің назарын аудару үшін Нерон христиандарды өрт қоюда айыптап, оларды қуғынға түсірді, бұл Римде христиандар мен билік арасындағы алғашқы қақтығыс болды. Тацит Неронның христиандарды күнәнің құрбаны ретінде пайдаланғанын айтады. Грек және латын әдебиеттерінің көп бөлігі сияқты, "Анналдардың" түпнұсқа қолжазбалары сақталмаған. Тациттің негізгі еңбектерінің қазіргі көшірмелері Флоренциядағы (Италия) Лаврентий кітапханасында сақталған екі негізгі қолжазбадан алынған. Олардың екіншісі (Plut. 68.2), "Анналдардың" XI–XVI кітаптарын қамтитын жалғыз қолжазба ретінде, христиандар туралы мәтінге ең көне куәгер болып табылады. Ғалымдар бұл кодекстің 11 ғасырда Монте-Кассинодағы бенедиктин аббаттығында жазылғандығы туралы келіседі және оның соңы Аббас Райналдусқа қатысты, ол сол кезеңде аббаттықтағы осы есімді екі абаттың бірі болған болуы мүмкін. "Көлденең ультракөк сәулелермен зерттеу арқылы өзгеріс анық көрінді. Бүгінде әрпін кімнің "e" әрпінен "i" әрпіне өзгерткенін айту мүмкін емес". Бұл өзгеріс белгілі болғаннан бері ғалымдар арасында Тацит "христиандар" терминін әдейі қолданды ма, әлде орта ғасырлардағы жазушы қателік жасады ма деген пікірталас туды. Римдегі халықтың "христиан" және "хрестиан" терминдерін ерте христиандарды атау үшін қолданған жағдайлар болған. Роберт Ван Ворст көптеген деректерге сүйенсек, "хрестиан" термині Исаның алғашқы ізбасарларының арасында екінші ғасырда да қолданылған. "Христиан" термині Жаңа өсиетте үш рет кездеседі, алғашқы қолданылуы (Актілер 11:26) осы терминнің шығу тегін көрсетеді. Үш жағдайда да грек тіліндегі түзетілмеген Codex Sinaiticus "Хрестианой" деп жазылған. Фригияда көптеген жерлеу тас жазбалары "хрестиан" терминін қолданады, ал бір тас жазбасында екі термин бірге қолданылған: "Христиандар үшін хрестиандар". Адольф фон Гарнак "хрестиан" терминінің түпнұсқасы болғанын және Тациттің одан кейін "Христос" терминін қолдануының мақсаты, халықтан гөрі өзінің білімін көрсету болғанын айтқан. Роберт Ренехан римдік үшін бірдей дыбыстайтын екі сөзді шатастырудың табиғи екенін, "Хрестианос" сөзінің "Анналдардағы" түпнұсқа сөз болғанын және жазушының қатесі емес екенін айтқан. Ван Ворст Тациттің христиандарды "хрестиандар" деп атауының ықтимал еместігін айтқан, өйткені ол оларды "ұятты істері үшін жек көрілетін" деп те атаған. Эдди мен Бойд Тацит қолданған терминге қарамастан, мәтіннің немесе оның мағынасының түпнұсқалығына ешқандай маңызды әсер етпейді деп санайды. Тациттің түпнұсқа мәтіні қандай болса да, Неронның қуғыны туралы басқа бір көз, Суетоний, "христиандар" туралы айтады: "Суетонийдің "Нерон" 16.2-сінде "христиани" түпнұсқасы болып көрінеді". 44 жылы Ирод Агриппаның өлімінен кейін, Яһудея тікелей римдік үкімге қайта келгенде, Клавдий Яһудеяны бақылауға прокураторларды тағайындады. Тациттің Пилаттың "прокуратор" атағын қолдануын түсіндіру үшін әртүрлі теориялар ұсынылды, бірақ археологиялық деректер Пилаттың "префект" болғанын көрсетеді. Джерри Вардаман Пилаттың атағы Яһудеяда болған кезде өзгергенін және Пилат тасы оның басқаруының басында жасалғанын болжайды. Барух Лифшиц жазбада бастапқыда "прокуратор" және "префект" атақтары бірге көрсетілгенін айтады. Л. А. Ельницкий "Анналдар" 15.44.3-те "прокуратор" сөзінің христиандық интерполяция екенін айтады. С. Г. Ф. Брендон екі атақ арасында ешқандай айырмашылық жоқ деп санайды. Джон Доминик Кроссан Тациттің Клавдийдің кезінде қолданылған "прокуратор" атағын Пилатқа "кері проекциялағанын" айтады, ол өз кезінде "префект" деп аталған. Брюс Чилтон мен Крейг Эванс, сондай-ақ Ван Ворст Тацит өзінің жазу кезінде көбірек таралған "прокуратор" атағын қолданғанын және атақтың осы вариациясы Тацит ұсынған ақпараттың дұрыстығына күмән тудырмауы керек деп мәлімдейді. Луис Фельдман Филон (50 ж. ө.б.) және Иосиф та Пилат үшін "прокуратор" терминін қолданғанын айтады. Филон мен Иосиф грек тілінде жазғандықтан, олардың ешқайсысы "прокуратор" терминін қолданған жоқ, бірақ "прокуратор" деп аудалатын грек сөзі ἐπίτροπος қолданды. Филон сондай-ақ бұл грек терминін...

Аутентиктілігі

Көптеген ғалымдар бұл жолдың шынайы екенін және Тациттың авторы екенін жақтайды. Бұл жолдың толығымен жалған болуы мүмкін деген ұсыныстар ғалымдар тарапынан көбінесе қабылданбады. Джон П. Мейер бұл жолды мәтінге бір көшіруші енгізгенін қолдайтын тарихи немесе археологиялық дәлелдер жоқ екенін айтады. Брюс Чилтон, Крейг Эванс, Пол Эдди және Грегори Бойд сияқты ғалымдар Джон Мейердің: "Бұл мәтін Тацитте христиандық интерполяция екенін көрсетуге жасалған әлсіз әрекеттерге қарамастан, жол анық түпнұсқа" деген пікірімен келіседі. Тацит – патриот римдік сенатор болған. Оның жазбалары христиандарға деген қанағатсыздық пен олардың басшысы туралы білімнің жоқтығын көрсетеді. Андреас Кёстенбергер бұл жолдағы христиандарға қатысты тон христиан көшірушісі жазған үшін тым теріс екенін айтады. Ван Вурст та бұл жолдың христиандық жалған болуының ықтималдығы төмен екенін, себебі христиандықты сипаттау үшін қорлау тілі қолданылған. Тацит Римдегі Ұлы өрт болған кезде шамамен жеті жаста болған, және басқа римдіктер сияқты өскен сайын қаланың көп бөлігін қиратқан өрт туралы және Неронның христиандарға таққан айыптаулары туралы естіген болар. Тацит бұл жазбаны жазған кезде Азия провинциясының әкімі болған, ал Римдегі ішкі шеңбердің мүшесі ретінде өрт және христиандарға қатысты ресми ұстанымды білген болар. Уильям Л. Портье Тацит, Иосиф Флавий және Плиний Кішінің император Траянға жолданған хаттарындағы Иса мен христиандар туралы айтылған мәліметтердің үйлесімді екенін, бұл үш ескертудің де дұрыстығын растайды деп мәлімдеді.

Тацит қолданған дереккөздер

Ғалымдардың көпшілігі бұл үзіндінің Тациттың өзіне тиесілі екенін қабылдайды. Дегенмен, ол ақпарат көзін ашпайды. Осы себепті, кейбір ғалымдар осы үзіндінің тарихи құндылығын талқылайды. Герд Тейсен мен Аннет Мерц, Тацит кейде қазір жоғалып кеткен бұрынғы тарихи еңбектерге сүйенген болуы мүмкін екенін, сондай-ақ бұл жағдайда Рим мұрағатынан ресми құжаттарды қолданған болуы мүмкін деп санайды. Алайда, егер Тацит ресми дерек көзінен көшірген болса, кейбір ғалымдар оның Пилатты префект емес, прокуратор деп дұрыс атауын күтер еді. Тейсен мен Мерц, Тацит христиандыққа қатысты кең таралған пікірлерді және «Христос» пен христиандық туралы бірнеше нақты мәліметтерді келтіргенін, алайда олардың көзі әлі анық емес екенін мәлімдейді. Бірақ Пол Эдди, Тацит сенатор болғандықтан сол кездегі ресми римдік құжаттарға қол жеткізуі мүмкін екенін, сондықтан басқа көздерге мұқтаждығы болмағанын айтады. Ғалымдар Тациттың сілтемесіндегі естіген әңгімелер мәселесін де талқылады. Шарль Гиннеберт: «Егер Тацит тек христиандардың айтқанын қайталап жазған болса, онда бұл үзіндінің ешқандай құндылығы жоқ» деді. Р.Т. Франс, Тацит бұл үзіндіде тек христиандардан естігенін қайталап жазғанын айтады. Алайда Пол Эдди, Тацит Римнің көрнекті тарихшысы болғандықтан, көбінесе дереккөздерін тексерген және қаңқу сөздерді таратуға бейім емес екені белгілі болғанын мәлімдейді. Тацит, Римдегі шетелдік діни культтарды бақылаумен жүктелген діни кеңес Quindecimviri sacris faciundis мүшесі болды, және Ван Вурст атап өткендей, бұл оның осы органмен жұмыс істеу арқылы христиандық түбірлері туралы білім алғанын болжауға мүмкіндік береді.

Тарихи құндылығы

Тацит қолданған деректерге сүйенсек, бұл үзінді Иса, ерте христиандық және император Нерон тұсындағы қуғын-сүргін туралы тарихи мәліметтер ұсынуы мүмкін. Иса туралы Ван Ворст: «Барлық римдік авторлардың ішінде Тацит Мәсіх туралы ең нақты ақпарат береді». Кроссан бұл үзіндінің Исаның болғанын және айқышқа шегеленгенін анықтау үшін маңызды екенін айтады, сондай-ақ: «Исаның айқышқа шегеленгені тарихи факт ретінде мүмкіндігінше анық, өйткені Иосиф пен Тацит христиандық мәліметтермен осы негізгі фактіге келіседі». Эдди мен Бойд Тациттің Исаның айқышқа шегеленуін христиандық емес көзден растағанын «бекіткенін» айтады. Киелі кітап зерттеушісі Барт Д. Эрман: «Тациттің баяндамасы бізге басқа көздерден белгілі нәрсені растайды, яғни Иса Тиберийдің билігі кезінде Иудеяның римдік әкімі Понтий Пилаттың бұйрығымен өлімге кесілген». Дегенмен, кейбір ғалымдар Тациттің Исаның өлімінен кейін 25 жыл өткен соң дүниеге келгендігіне байланысты жазбаларының құндылығына күмән келтіреді. Алғашқы христиандық туралы ғалымдар Тациттің мәліметтерін тарихи құндылығы бар тәуелсіз римдік көз деп санайды, ол басқа тарихи жазбалармен үйлеседі. Неронның қуғын-сүргініне қатысты ғалымдардың пікірі бойынша, бұл оқиға шынымен болған. Осы консенсусты күмәндандырып, Уивер Тацит христиандардың қуғын-сүргіні туралы айтқанын, бірақ ешбір христиан авторы жүз жыл бойы осы қуғын-сүргін туралы жазбағанын атап өтеді. Брент Шоу Тацит Неронның христиандарды қуғынға салғаны туралы ақпарат үшін Неронды антихрист ретінде бейнелейтін христиандық және еврейлік аңыздық көздерге сүйенгенін және Неронның тұсында мұндай қуғын-сүргін болмағанын дәлелдеді. Шоу бұл үзіндінің «фактілерді жаңарту немесе өзектендіру» болуы мүмкін екенін болжайды, бұл мәтін жазылған кездегі христиан әлемін көрсетеді. Шоудың көзқарастары қатты сынға ұшырады және ғылыми консенсуспен қабылданбады: Ларри Хуртадо Шоудың аргументін «тұманды және беймағына» деп сынады. Бригит ван дер Ланс және Ян Н. Бреммер де Шоудың дәлелін жоққа шығарды, Неронның қуғын-сүргіні 1 ғасырдың көптеген христиандық жазбаларында тіркелгенін атап өтті, мысалы, Ебрайларға арналған хат, Аян кітабы, Исаияның Көтерілуі, Петірдің бірінші хаты, Жаңа өсиет, Иоанн жазған Ізгі хабар және Клименттің бірінші хаты. Олар сондай-ақ Chrestianus, Christianus және Χριστιανός терминдерінің 50-ші жылдары римдіктер тарапынан ойлап табылғанын және кейін христиандар қабылдағанын мәлімдеді. Джон Грэнджер Кук Шоудың тезисін де сынға алды, Chrestianus, Christianus және Χριστιανός екінші ғасырдың туындылары емес екенін және римдік шенеуніктердің 60-шы жылдары Chrestiani туралы білуі мүмкін екенін айтты. Барри С. Штраус та Шоудың аргументін жоққа шығарады.

Басқа бастапқы көздер

Иса мен ертедегі христиандықты жазған Тацит ғана емес. Христиан дініне ең ерте сілтемелер яһуди тарихшысы Тит Флавий Иосифтың император Домициан билігінде 93-94 жылдары жазған 20 томдық еңбегінде кездеседі. Қазіргі күйде бұл еңбекте Иса мен христиандар туралы екі сілтеме (18-кітап, 3-тарау және 20-кітап, 9-тарау) және Жақия туралы бір сілтеме (18-кітап, 5-тарау) бар. Христиан дініне келесі сілтеме император Траян билігінде Римнің Битиния және Понт провинцияларының губернаторы болған Кіші Плиний жасаған. Шамамен 111 жылы Плиний император Траянға хат жазды. Қазіргі уақытта бұл хатта ол сол кездегі сотта оның алдына келген күдікті христиандармен қалай күресу керектігі туралы кеңес сұрайды. Тациттің Неронның христиандарды қуғындауы туралы жазған мәліметтері 115 жылы, Плинийдің хатынан бірнеше жыл өткен соң, сондай-ақ император Траян билігінде жазылған. Тағы бір маңызды ерте автор – Гай Суетоний Транкилл, ол император Адриан билігінде, шамамен 122 жылы «Он екі Цезардың өмірі» атты еңбегін жазған. Бұл еңбекте Суетоний император Клавдийдің яһуди христиандарын Римнен неге қуғандарын, сондай-ақ Клавдийдің мұрагері және орнына отырған Неронның христиандарды қуғындағанын сипаттаған.