Кіріспе
Рим тарихшысы және сенаторы Тацит өзінің соңғы еңбегінде Исаны, Понтий Пилаттың оны өлімге кесілгенін және Римдегі ерте христиандардың бар екенін айтқан. Бұл мәтін, Рим императоры Неронның тұсында 64 жылы болған, қаланың көп бөлігін өртеген алты күндік Ұлы өрт туралы. Бұл – христиандықтың пайда болуы, канондық Евангелияларда сипатталған Мәсіхтің өлімі және бірінші ғасырдағы Римдегі христиандардың болуы мен қуғынға ұшырауы туралы ең ерте христиандық емес деректердің бірі. Мәтінде екі терминологиялық ерекшелік бар. Біріншіден, Тацит христиандарды "хрестиандар" (Chrestianos) деп атаған болуы мүмкін, бірақ кейін "Христос" (Christus) сөзін осы есімнің бастауы ретінде қолданады. Екіншіден, ол Пилатты "прокуратор" деп атайды, бірақ басқа деректерде оның "префект" атағы болғаны айтылады. Ғалымдар осы ерекшеліктерді түсіндіру үшін әртүрлі гипотезалар ұсынды. Ғалымдардың пікірінше, Тациттің Понтий Пилаттың Исаны өлімге кесілгені туралы айтқаны рас және римдік тәуелсіз дерек ретінде тарихи құндылығы бар. Дегенмен, Тацит ақпарат көзін жасырады. Ол қандай көздерді пайдаланғаны туралы бірнеше болжам бар. Тацит Исаның айқышқа асылуын христиандық емес көзден растайды. Ғалымдар бұл деректі Римдегі 60 жылға жуық шамадағы үш фактіні анықтау ретінде қарастырады: (i) Римде осы кезде көптеген христиандар болған, (ii) Римде христиандар мен яхудилерді ажырату мүмкін болған және (iii) сол кездегі пұтқа табынушылар Римдегі христиандық пен оның Яһудеядағы бастауы арасында байланыс орнатқан. Бірақ барлық адамдық күш-жігер, императордың жомарт сыйлықтары мен құдайларға жасалған құрбандықтар өрттің бұйрықпен болғаны туралы жаман сенімді жойған жоқ. Сондықтан, халық арасындағы қауесеттің алдын алу үшін Нерон кінәні христиандарға таңды және оларды осылайша жазалады, олардың жамандықтары үшін жек көрінетін. "Христос, осы есімнің бастауы, Тиберийдің тұсында прокуратор Понтий Пилаттың қолынан жойылды, және осылайша осы зиянды сенім біраз уақытқа тоқтатылды, бірақ Яһудеяда, осы жамандықтың алғашқы ошағында және тіпті Римде, әлемнің барлық жерінен келген барлық қорқынышты және ұятты нәрселердің орталығында қайтадан пайда болды. Сөйтіп, алдымен, кінәсін мойындағандар тұтқындалды, содан кейін олардың көрсетуімен көптеген адамдар қалаға өрт қойған қылмысы үшін емес, адамзатқа деген жек көрушілік үшін айыпталып сотталды. Тацит христиандардың азапталуын былайша сипаттайды: Олардың өліміне түрлі масқаралар қосылды. Оларды жануарлардың терісіне орап, итке тірткілеп өлтірді, айқышқа асып немесе отқа лақтырып, түнде жарық беру үшін пайдаланды. Нерон өзінің бақтарын тамашаға ұсынды және циркте көрсетілімдер ұйымдастырды, ал ол халық арасында күймеші киімімен немесе көліктің үстінде тұрып араласты. Сондықтан, тіпті ауыр жазаға лайық қылмыскерлерге де аяныс туды, себебі олардың жойылғандары қоғамның игілігі үшін емес, бір адамның қатыгездігін қанағаттандыру үшін болды. Өрттің нақты себебі белгісіз, бірақ Рим халқының көпшілігі император Неронның өзі өрт шығарды деп күдіктенді. Өзінен күдіктің назарын аудару үшін Нерон христиандарды өрт қоюда айыптап, оларды қуғынға түсірді, бұл Римде христиандар мен билік арасындағы алғашқы қақтығыс болды. Тацит Неронның христиандарды күнәнің құрбаны ретінде пайдаланғанын айтады. Грек және латын әдебиеттерінің көп бөлігі сияқты, "Анналдардың" түпнұсқа қолжазбалары сақталмаған. Тациттің негізгі еңбектерінің қазіргі көшірмелері Флоренциядағы (Италия) Лаврентий кітапханасында сақталған екі негізгі қолжазбадан алынған. Олардың екіншісі (Plut. 68.2), "Анналдардың" XI–XVI кітаптарын қамтитын жалғыз қолжазба ретінде, христиандар туралы мәтінге ең көне куәгер болып табылады. Ғалымдар бұл кодекстің 11 ғасырда Монте-Кассинодағы бенедиктин аббаттығында жазылғандығы туралы келіседі және оның соңы Аббас Райналдусқа қатысты, ол сол кезеңде аббаттықтағы осы есімді екі абаттың бірі болған болуы мүмкін. "Көлденең ультракөк сәулелермен зерттеу арқылы өзгеріс анық көрінді. Бүгінде әрпін кімнің "e" әрпінен "i" әрпіне өзгерткенін айту мүмкін емес". Бұл өзгеріс белгілі болғаннан бері ғалымдар арасында Тацит "христиандар" терминін әдейі қолданды ма, әлде орта ғасырлардағы жазушы қателік жасады ма деген пікірталас туды. Римдегі халықтың "христиан" және "хрестиан" терминдерін ерте христиандарды атау үшін қолданған жағдайлар болған. Роберт Ван Ворст көптеген деректерге сүйенсек, "хрестиан" термині Исаның алғашқы ізбасарларының арасында екінші ғасырда да қолданылған. "Христиан" термині Жаңа өсиетте үш рет кездеседі, алғашқы қолданылуы (Актілер 11:26) осы терминнің шығу тегін көрсетеді. Үш жағдайда да грек тіліндегі түзетілмеген Codex Sinaiticus "Хрестианой" деп жазылған. Фригияда көптеген жерлеу тас жазбалары "хрестиан" терминін қолданады, ал бір тас жазбасында екі термин бірге қолданылған: "Христиандар үшін хрестиандар". Адольф фон Гарнак "хрестиан" терминінің түпнұсқасы болғанын және Тациттің одан кейін "Христос" терминін қолдануының мақсаты, халықтан гөрі өзінің білімін көрсету болғанын айтқан. Роберт Ренехан римдік үшін бірдей дыбыстайтын екі сөзді шатастырудың табиғи екенін, "Хрестианос" сөзінің "Анналдардағы" түпнұсқа сөз болғанын және жазушының қатесі емес екенін айтқан. Ван Ворст Тациттің христиандарды "хрестиандар" деп атауының ықтимал еместігін айтқан, өйткені ол оларды "ұятты істері үшін жек көрілетін" деп те атаған. Эдди мен Бойд Тацит қолданған терминге қарамастан, мәтіннің немесе оның мағынасының түпнұсқалығына ешқандай маңызды әсер етпейді деп санайды. Тациттің түпнұсқа мәтіні қандай болса да, Неронның қуғыны туралы басқа бір көз, Суетоний, "христиандар" туралы айтады: "Суетонийдің "Нерон" 16.2-сінде "христиани" түпнұсқасы болып көрінеді". 44 жылы Ирод Агриппаның өлімінен кейін, Яһудея тікелей римдік үкімге қайта келгенде, Клавдий Яһудеяны бақылауға прокураторларды тағайындады. Тациттің Пилаттың "прокуратор" атағын қолдануын түсіндіру үшін әртүрлі теориялар ұсынылды, бірақ археологиялық деректер Пилаттың "префект" болғанын көрсетеді. Джерри Вардаман Пилаттың атағы Яһудеяда болған кезде өзгергенін және Пилат тасы оның басқаруының басында жасалғанын болжайды. Барух Лифшиц жазбада бастапқыда "прокуратор" және "префект" атақтары бірге көрсетілгенін айтады. Л. А. Ельницкий "Анналдар" 15.44.3-те "прокуратор" сөзінің христиандық интерполяция екенін айтады. С. Г. Ф. Брендон екі атақ арасында ешқандай айырмашылық жоқ деп санайды. Джон Доминик Кроссан Тациттің Клавдийдің кезінде қолданылған "прокуратор" атағын Пилатқа "кері проекциялағанын" айтады, ол өз кезінде "префект" деп аталған. Брюс Чилтон мен Крейг Эванс, сондай-ақ Ван Ворст Тацит өзінің жазу кезінде көбірек таралған "прокуратор" атағын қолданғанын және атақтың осы вариациясы Тацит ұсынған ақпараттың дұрыстығына күмән тудырмауы керек деп мәлімдейді. Луис Фельдман Филон (50 ж. ө.б.) және Иосиф та Пилат үшін "прокуратор" терминін қолданғанын айтады. Филон мен Иосиф грек тілінде жазғандықтан, олардың ешқайсысы "прокуратор" терминін қолданған жоқ, бірақ "прокуратор" деп аудалатын грек сөзі ἐπίτροπος қолданды. Филон сондай-ақ бұл грек терминін...
The Roman historian and senator Tacitus referred to Jesus, his execution by Pontius Pilate, and the existence of early Christians in Rome in his final work, Annals (written c. AD 116), book 15, chapter 44. The context of the passage is the six day Great Fire of Rome that burned much of the city in AD 64 during the reign of Roman Emperor Nero. The passage is one of the earliest non Christian references to the origins of Christianity, the execution of Christ described in the canonical gospels, and the presence and persecution of Christians in 1st century Rome. There are two points of vocabulary in the passage. First, Tacitus may have used the word "Chrestians" (Chrestianos) for Christians, but then speaks of "Christ" (Christus) as the origin of that name. Second, he calls Pilate a "procurator", even though other sources indicate that he had the title "prefect". Scholars have proposed various hypotheses to explain these peculiarities. The scholarly consensus is that Tacitus's reference to the execution of Jesus by Pontius Pilate is both authentic, and of historical value as an independent Roman source. However, Tacitus does not reveal the source of his information. There are several hypotheses as to what sources he may have used. Tacitus provides non Christian confirmation of the crucifixion of Jesus. Scholars view it as establishing three separate facts about Rome around AD 60: (i) that there was a sizable number of Christians in Rome at the time, (ii) that it was possible to distinguish between Christians and Jews in Rome, and (iii) that at the time pagans made a connection between Christianity in Rome and its origin in Roman Judaea.|But all human efforts, all the lavish gifts of the emperor, and the propitiations of the gods, did not banish the sinister belief that the conflagration was the result of an order. Consequently, to get rid of the report, Nero fastened the guilt and inflicted the most exquisite tortures on a class hated for their abominations, called Christians by the populace. Christus, from whom the name had its origin, suffered the extreme penalty during the reign of Tiberius at the hands of one of our procurators, Pontius Pilatus, and a most mischievous superstition, thus checked for the moment, again broke out not only in Judæa, the first source of the evil, but even in Rome, where all things hideous and shameful from every part of the world find their centre and become popular. Accordingly, an arrest was first made of all who pleaded guilty; then, upon their information, an immense multitude was convicted, not so much of the crime of firing the city, as of hatred against mankind. Tacitus then describes the torture of Christians:
Mockery of every sort was added to their deaths. Covered with the skins of beasts, they were torn by dogs and perished, or were nailed to crosses, or were doomed to the flames and burnt, to serve as a nightly illumination, when daylight had expired. Nero offered his gardens for the spectacle, and was exhibiting a show in the circus, while he mingled with the people in the dress of a charioteer or stood aloft on a car. Hence, even for criminals who deserved extreme and exemplary punishment, there arose a feeling of compassion; for it was not, as it seemed, for the public good, but to glut one man's cruelty, that they were being destroyed. The exact cause of the fire remains uncertain, but much of the population of Rome suspected that Emperor Nero had started the fire himself. To divert attention from himself, Nero accused the Christians of starting the fire and persecuted them, making this the first documented confrontation between Christians and the authorities in Rome. Tacitus suggested that Nero used the Christians as scapegoats. As with almost all ancient Greek and Latin literature, no original manuscripts of the Annals exist. The surviving copies of Tacitus' major works derive from two principal manuscripts, known as the Medicean manuscripts, which are held in the Laurentian Library in Florence, Italy. The second of them (Plut. 68.2), as the only one containing books xi–xvi of the Annales, is the oldest witness to the passage describing Christians. Scholars generally agree that this codex was written in the 11th century at the Benedictine abbey of Monte Cassino and its end refers to Abbas Raynaldus cu who was most probably one of the two abbots of that name at the abbey during that period. "With ultra violet examination of the MS the alteration was conclusively shown. It is impossible today to say who altered the letter e into an i." Since the alteration became known it has given rise to debates among scholars as to whether Tacitus deliberately used the term "Chrestians", or if a scribe made an error during the Middle Ages. It has been stated that both the terms Christians and Chrestians had at times been used by the general population in Rome to refer to early Christians. Robert E. Van Voorst states that many sources indicate that the term Chrestians was also used among the early followers of Jesus by the second century. The term Christians appears only three times in the New Testament, the first usage (Acts 11:26) giving the origin of the term. In all three cases the uncorrected Codex Sinaiticus in Greek reads Chrestianoi. In Phrygia a number of funerary stone inscriptions use the term Chrestians, with one stone inscription using both terms together, reading: "Chrestians for Christians". Adolf von Harnack argued that Chrestians was the original wording, and that Tacitus deliberately used Christus immediately after it to show his own superior knowledge compared to the population at large. Robert Renehan has stated that it was natural for a Roman to mix the two words that sounded the same, that Chrestianos was the original word in the Annals and not an error by a scribe. Van Voorst has stated that it was unlikely for Tacitus himself to refer to Christians as Chrestianos i. e. "useful ones" given that he also referred to them as "hated for their shameful acts". Eddy and Boyd see no major impact on the authenticity of the passage or its meaning regardless of the use of either term by Tacitus. Whatever the original wording of Tacitus, another ancient source about the Neronian persecution, by Suetonius, apparently speaks of "Christians": "In Suetonius' Nero 16.2, 'christiani', however, seems to be the original reading." After Herod Agrippa's death in AD 44, when Judea reverted to direct Roman rule, Claudius gave procurators control over Judea. Various theories have been put forward to explain why Tacitus should use the term "procurator" when the archaeological evidence indicates that Pilate was a prefect. Jerry Vardaman theorizes that Pilate's title was changed during his stay in Judea and that the Pilate Stone dates from the early years of his administration. Baruch Lifshitz postulates that the inscription would originally have mentioned the title of "procurator" along with "prefect". L. A. Yelnitsky argues that the use of "procurator" in Annals 15.44.3 is a Christian interpolation. S. G. F. Brandon suggests that there is no real difference between the two ranks. John Dominic Crossan states that Tacitus "retrojected" the title procurator which was in use at the time of Claudius back onto Pilate who was called prefect in his own time. Bruce Chilton and Craig Evans as well as Van Voorst state that Tacitus apparently used the title procurator because it was more common at the time of his writing and that this variation in the use of the title should not be taken as evidence to doubt the correctness of the information Tacitus provides. Louis Feldman says that Philo (who died AD 50) and Josephus also use the term "procurator" for Pilate. As both Philo and Josephus wrote in Greek, neither of them actually used the term "procurator", but the Greek word ἐπίτροπος , which is regularly translated as "procurator". Philo also uses this Greek term for the governors of Egypt (a prefect), of Asia (a proconsul) and Syria (a legate). Werner Eck, in his list of terms for governors of Judea found in the works of Josephus, shows that, while in the early work, The Jewish War, Josephus uses epitropos less consistently, the first governor to be referred to by the term in Antiquities of the Jews was Cuspius Fadus, (who was in office AD 44–46). Feldman notes that Philo, Josephus and Tacitus may have anachronistically confused the timing of the titles—prefect later changing to procurator. Feldman also notes that the use of the titles may not have been rigid, for Josephus refers to Cuspius Fadus both as "prefect" and "procurator".
Аутентиктілігі
Көптеген ғалымдар бұл жолдың шынайы екенін және Тациттың авторы екенін жақтайды. Бұл жолдың толығымен жалған болуы мүмкін деген ұсыныстар ғалымдар тарапынан көбінесе қабылданбады. Джон П. Мейер бұл жолды мәтінге бір көшіруші енгізгенін қолдайтын тарихи немесе археологиялық дәлелдер жоқ екенін айтады. Брюс Чилтон, Крейг Эванс, Пол Эдди және Грегори Бойд сияқты ғалымдар Джон Мейердің: "Бұл мәтін Тацитте христиандық интерполяция екенін көрсетуге жасалған әлсіз әрекеттерге қарамастан, жол анық түпнұсқа" деген пікірімен келіседі. Тацит – патриот римдік сенатор болған. Оның жазбалары христиандарға деген қанағатсыздық пен олардың басшысы туралы білімнің жоқтығын көрсетеді. Андреас Кёстенбергер бұл жолдағы христиандарға қатысты тон христиан көшірушісі жазған үшін тым теріс екенін айтады. Ван Вурст та бұл жолдың христиандық жалған болуының ықтималдығы төмен екенін, себебі христиандықты сипаттау үшін қорлау тілі қолданылған. Тацит Римдегі Ұлы өрт болған кезде шамамен жеті жаста болған, және басқа римдіктер сияқты өскен сайын қаланың көп бөлігін қиратқан өрт туралы және Неронның христиандарға таққан айыптаулары туралы естіген болар. Тацит бұл жазбаны жазған кезде Азия провинциясының әкімі болған, ал Римдегі ішкі шеңбердің мүшесі ретінде өрт және христиандарға қатысты ресми ұстанымды білген болар. Уильям Л. Портье Тацит, Иосиф Флавий және Плиний Кішінің император Траянға жолданған хаттарындағы Иса мен христиандар туралы айтылған мәліметтердің үйлесімді екенін, бұл үш ескертудің де дұрыстығын растайды деп мәлімдеді.
Тацит қолданған дереккөздер
Ғалымдардың көпшілігі бұл үзіндінің Тациттың өзіне тиесілі екенін қабылдайды. Дегенмен, ол ақпарат көзін ашпайды. Осы себепті, кейбір ғалымдар осы үзіндінің тарихи құндылығын талқылайды. Герд Тейсен мен Аннет Мерц, Тацит кейде қазір жоғалып кеткен бұрынғы тарихи еңбектерге сүйенген болуы мүмкін екенін, сондай-ақ бұл жағдайда Рим мұрағатынан ресми құжаттарды қолданған болуы мүмкін деп санайды. Алайда, егер Тацит ресми дерек көзінен көшірген болса, кейбір ғалымдар оның Пилатты префект емес, прокуратор деп дұрыс атауын күтер еді. Тейсен мен Мерц, Тацит христиандыққа қатысты кең таралған пікірлерді және «Христос» пен христиандық туралы бірнеше нақты мәліметтерді келтіргенін, алайда олардың көзі әлі анық емес екенін мәлімдейді. Бірақ Пол Эдди, Тацит сенатор болғандықтан сол кездегі ресми римдік құжаттарға қол жеткізуі мүмкін екенін, сондықтан басқа көздерге мұқтаждығы болмағанын айтады. Ғалымдар Тациттың сілтемесіндегі естіген әңгімелер мәселесін де талқылады. Шарль Гиннеберт: «Егер Тацит тек христиандардың айтқанын қайталап жазған болса, онда бұл үзіндінің ешқандай құндылығы жоқ» деді. Р.Т. Франс, Тацит бұл үзіндіде тек христиандардан естігенін қайталап жазғанын айтады. Алайда Пол Эдди, Тацит Римнің көрнекті тарихшысы болғандықтан, көбінесе дереккөздерін тексерген және қаңқу сөздерді таратуға бейім емес екені белгілі болғанын мәлімдейді. Тацит, Римдегі шетелдік діни культтарды бақылаумен жүктелген діни кеңес Quindecimviri sacris faciundis мүшесі болды, және Ван Вурст атап өткендей, бұл оның осы органмен жұмыс істеу арқылы христиандық түбірлері туралы білім алғанын болжауға мүмкіндік береді.
Тарихи құндылығы
Тацит қолданған деректерге сүйенсек, бұл үзінді Иса, ерте христиандық және император Нерон тұсындағы қуғын-сүргін туралы тарихи мәліметтер ұсынуы мүмкін. Иса туралы Ван Ворст: «Барлық римдік авторлардың ішінде Тацит Мәсіх туралы ең нақты ақпарат береді». Кроссан бұл үзіндінің Исаның болғанын және айқышқа шегеленгенін анықтау үшін маңызды екенін айтады, сондай-ақ: «Исаның айқышқа шегеленгені тарихи факт ретінде мүмкіндігінше анық, өйткені Иосиф пен Тацит христиандық мәліметтермен осы негізгі фактіге келіседі». Эдди мен Бойд Тациттің Исаның айқышқа шегеленуін христиандық емес көзден растағанын «бекіткенін» айтады. Киелі кітап зерттеушісі Барт Д. Эрман: «Тациттің баяндамасы бізге басқа көздерден белгілі нәрсені растайды, яғни Иса Тиберийдің билігі кезінде Иудеяның римдік әкімі Понтий Пилаттың бұйрығымен өлімге кесілген». Дегенмен, кейбір ғалымдар Тациттің Исаның өлімінен кейін 25 жыл өткен соң дүниеге келгендігіне байланысты жазбаларының құндылығына күмән келтіреді. Алғашқы христиандық туралы ғалымдар Тациттің мәліметтерін тарихи құндылығы бар тәуелсіз римдік көз деп санайды, ол басқа тарихи жазбалармен үйлеседі. Неронның қуғын-сүргініне қатысты ғалымдардың пікірі бойынша, бұл оқиға шынымен болған. Осы консенсусты күмәндандырып, Уивер Тацит христиандардың қуғын-сүргіні туралы айтқанын, бірақ ешбір христиан авторы жүз жыл бойы осы қуғын-сүргін туралы жазбағанын атап өтеді. Брент Шоу Тацит Неронның христиандарды қуғынға салғаны туралы ақпарат үшін Неронды антихрист ретінде бейнелейтін христиандық және еврейлік аңыздық көздерге сүйенгенін және Неронның тұсында мұндай қуғын-сүргін болмағанын дәлелдеді. Шоу бұл үзіндінің «фактілерді жаңарту немесе өзектендіру» болуы мүмкін екенін болжайды, бұл мәтін жазылған кездегі христиан әлемін көрсетеді. Шоудың көзқарастары қатты сынға ұшырады және ғылыми консенсуспен қабылданбады: Ларри Хуртадо Шоудың аргументін «тұманды және беймағына» деп сынады. Бригит ван дер Ланс және Ян Н. Бреммер де Шоудың дәлелін жоққа шығарды, Неронның қуғын-сүргіні 1 ғасырдың көптеген христиандық жазбаларында тіркелгенін атап өтті, мысалы, Ебрайларға арналған хат, Аян кітабы, Исаияның Көтерілуі, Петірдің бірінші хаты, Жаңа өсиет, Иоанн жазған Ізгі хабар және Клименттің бірінші хаты. Олар сондай-ақ Chrestianus, Christianus және Χριστιανός терминдерінің 50-ші жылдары римдіктер тарапынан ойлап табылғанын және кейін христиандар қабылдағанын мәлімдеді. Джон Грэнджер Кук Шоудың тезисін де сынға алды, Chrestianus, Christianus және Χριστιανός екінші ғасырдың туындылары емес екенін және римдік шенеуніктердің 60-шы жылдары Chrestiani туралы білуі мүмкін екенін айтты. Барри С. Штраус та Шоудың аргументін жоққа шығарады.
Басқа бастапқы көздер
Иса мен ертедегі христиандықты жазған Тацит ғана емес. Христиан дініне ең ерте сілтемелер яһуди тарихшысы Тит Флавий Иосифтың император Домициан билігінде 93-94 жылдары жазған 20 томдық еңбегінде кездеседі. Қазіргі күйде бұл еңбекте Иса мен христиандар туралы екі сілтеме (18-кітап, 3-тарау және 20-кітап, 9-тарау) және Жақия туралы бір сілтеме (18-кітап, 5-тарау) бар. Христиан дініне келесі сілтеме император Траян билігінде Римнің Битиния және Понт провинцияларының губернаторы болған Кіші Плиний жасаған. Шамамен 111 жылы Плиний император Траянға хат жазды. Қазіргі уақытта бұл хатта ол сол кездегі сотта оның алдына келген күдікті христиандармен қалай күресу керектігі туралы кеңес сұрайды. Тациттің Неронның христиандарды қуғындауы туралы жазған мәліметтері 115 жылы, Плинийдің хатынан бірнеше жыл өткен соң, сондай-ақ император Траян билігінде жазылған. Тағы бір маңызды ерте автор – Гай Суетоний Транкилл, ол император Адриан билігінде, шамамен 122 жылы «Он екі Цезардың өмірі» атты еңбегін жазған. Бұл еңбекте Суетоний император Клавдийдің яһуди христиандарын Римнен неге қуғандарын, сондай-ақ Клавдийдің мұрагері және орнына отырған Неронның христиандарды қуғындағанын сипаттаған.