Кіріспе

1992 жылғы Канада Жоғарғы Сотының R v Butler, [1992] 1 S. C. R. 452 ісі – порнография және мемлекеттік цензура мәселесіндегі Канада Жоғарғы Сотының маңызды шешімі. Осы істе Сот Канаданың құқықтары мен бостандықтарының Хартиясының 2-бабына сәйкес сөз бостандығы құқығы мен әйелдердің құқықтары арасындағы тепе-төлдікті сақтауға тиіс болды. Бұл шешім порнографияға қарсы феминистік қозғалыс пен Әйелдердің құқықтық білімі мен әрекеттері қоры үшін жеңіс, ал баламалы сексуалдық бағыттар үшін жеңіліс деп бағаланды.

Өмірбаян

Бұл оқиғада Виннипег қаласындағы Мейн-стритте орналасқан "Авеню видео бутик" дүкенінің иесі Дональд Виктор Батлер қатысты. Бұл бизнес 1987 жылдың тамыз айында ашылды және порнографиялық бейнежазбалар, журналдар мен жыныстық заттар сатты. 21 тамызда полиция іздестіру ордерімен келді, тауарларды тәркіледі, содан кейін Батлерді Қылмыстық кодекстің 163-бабы (бұрынғы 159-бабы) бойынша әдепсіздікке иелік ету және тарату қылмыстарымен айыпталды. Сол жылдың 19 қазанында Батлер бұрынғы орнында бизнесті қайта бастады, ал полиция он күннен кейін Батлерді және оның қызметкері Норма Маккордты қамауға алды. Екеуі де 77 тармақ бойынша айыпталды: екі тармақ – әдепсіз материалды сату, 73 тармақ – тарату мақсатында әдепсіз материалды иелену, және бір тармақ – сату мақсатында әдепсіз материалды иелену. Бұл әрекеттердің барлығы 159 (2)(а) немесе 159 (1)(а) тармақтарына қайшы келді. Батлер сегіз айып бойынша, ал Маккорд екі айып бойынша кінәлі деп танылды. Олардың әрқайсысы жасаған қылмысы үшін 1000 доллар төлеуге міндетті болды. Сот отырысы 1988 жылдың 22 маусымында өтті. Алайда, LEAF (Әйелдердің құқықтық білімі мен әрекеттері қоры), GAP (Порнографияға қарсы топ) және басқа да порнографияға қарсы топтар үкімге наразы болып, Корольдікке шағым жасады. Батлер 1991 жылдың 4 шілдесінде қайтадан сотқа келді, онда ол кінәлі деп танылды. Батлер бұған наразы болып, 1992 жылдың 27 ақпанында Канаданың Жоғарғы сотына шағымданып, онда да кінәлі деп танылды және Канадада порнографияға қатысты заңнама өзгертілді. Кейін Батлер Альберта провинциясына көшіп кетті, онда оған жүрек ауруының күшті түрі диагнозы қойылды. Заң қабылданғаннан кейін Батлер сотқа қайтадан қатысуға міндетті болды, бірақ денсаулығына байланысты Виннипегке қайта орала алмады, сондықтан сот 1993 жылы Альбертада өтті.

Сөз бостандығы

Сот әдепсіздікке қарсы заңдар сөз бостандығын бұзады деп шешім шығарды. Манитоба апелляциялық соты бұған қарамастан, бұл заңдар сөз бостандығын бұзбайды деген тұжырым жасаған еді. Олар 1989 жылғы "Ірвин Той Лтд. қарсы Квебек (Бас прокурор)" ісіне сілтеме жасап, әдепсіздік ешқандай мағыналы ойды жеткізбейді және тек физикалық сипатқа ие болуы мүмкін деп мәлімдеді. Алайда Жоғарғы Сот бұл пікірмен келіспеді, әдепсіздік физикалық мәселелерге қатысты болғанымен, ол да өздігінен бір ойды білдіреді деген тұжырымға келді. Бұл жағдайда, бұл ой – жыныстық қызығушылықты ояту. Сот сондай-ақ, қанағаттандырмайтын жыныстық қатынас Конституциямен қорғалмауы мүмкін екенін, бірақ оның бейнеленуі – сөз бостандығының бір түрі екенін атап өтті. Жоғарғы Сот 1990 жылғы "R. v. Keegstra" ісіне сілтеме жасап, әдепсіздікке қарсы заңдар сөз бостандығын бұзады деген шешімге келді. "Keegstra" ісі сөз бостандығын кеңінен түсіну қажеттігін көрсетті, ал "Проституция жөніндегі мәселе" ісінде, сөздің мазмұнына қарамастан, сөздің өзі Конституцияның 2-бабымен қорғалады деп айтылды. Сот Британдық Колумбияның Бас прокуроры ұсынған, фильмдер жазу сияқты мәнді бола алмайды деген пікірді де қарастырды. Жоғарғы Сот бұл идеяны қабылдамады, фильм түсіру кезінде монтаж барысында көптеген шығармашылық шешімдер қабылдалуы керектігін атап өтті.

Қауіпсіз шектер

Содан кейін Сот 2-тараудың бұзылуы Хартияның 1-тарауымен негізделуі мүмкін бе деген мәселеге көшті. Бұл заңның тым жалпылама болуына байланысты 1-тараудағы «заңмен белгіленген» шектеу талабы орындалмауы мүмкін деген пікір тудырды. Сот, R. v. Morgentaler (1988) ісіндегі Beetz пікірін келтіре отырып, әртүрлі жолмен түсіндірілуі мүмкін заңның міндетті түрде тым тұжырымсыз емес екенін айтты. Содан кейін Сот «әдепсіз» және «адамгершіліксіз» терминдері бұрынғы сот шешімдерін ескере отырып, жеткілікті деңгейде түсінікті деп шешті. Заңның нақты негізделуі мүмкін бе деген сұрақ қарастырылғанда, R. v. Oakes (1986) ісіне сәйкес, мақсаты зерттелді. Мемлекет тарапынан ұсынылған мақсаттардың ішінде әдепсіздік салдарынан туындауы мүмкін зиянды жағдайлардың алдын алу болды. Әдептілікті қорғау да ұсынылған мақсаттардың бірі еді. Заңға қарсы шыққан тараптар оның жалғыз мақсаты – моральдық екенін мәлімдеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, заңның мақсаты – әдепсіздік пен оның қоғамға тигізетін әсеріне қарсы күрес еді. Құқықтар Хартасы бұл мақсат енді жеткілікті болмайды деп болжады, себебі ол жеке адамның құқықтарына қайшы келеді. Көптеген қылмыстық заңдар адамгершілікке жат деп саналатын нәрселерге қарсы қабылданса да, Жоғарғы Сот бұл мақсаттан бас тартып, заңның нақты мақсаты – қоғамға қауіптің алдын алу екенін анықтады. Сот әдепсіздік әйелдерге қатысты кемсіртуші көзқарастарды тудыруы және зорлық-зомбылыққа ықпал етуі мүмкін екенін атап өтті. Бұл Канаданың адамдардың теңдігіне негізделген қоғам деген ұстанымына қайшы келеді. Әдетте, заңның бастапқы мақсаты 1-тарауда қарастырылады. Осы жағдайда Жоғарғы Сот өзін ақтау үшін, заңның бастапқы мақсаты – әдепсіздіктен аулақ болу және осы жағдайда зияндылықтың алдын алу мақсатының байланысты екенін айтты. Әдепсіздік зияндылыққа әкелуі мүмкін. Сот сондай-ақ Канаданың әдепсіздікке қарсы халықаралық келісімдерге ие екенін, атап айтқанда, Әдепсіз жарияланымдардың таралуын тоқтату туралы келісім және Әдепсіз жарияланымдардың таралуын және олардың айналымын тоқтату туралы конвенцияны атап өтті. Осылайша, заңның рационалдығы және мақсатқа сәйкес келуі туралы мәселе туындады. Сот, заңның қабылдануға лайық порнографияға, атап айтқанда әйелдердің сексуалдығы мен ләззатын көрсететін түрлеріне әсер етуі тиіс емес екенін атап өтті. Әйелдерді кемсітетін материалдар жек көрушілік сөзге жақын. Қоғамды қорғау үшін әдепсіздікті заңмен тыйым салу орынды. Әдепсіздіктің шынымен зиянды екендігі күмәнді болғанымен, кейбір есептер бұл тұжырымды қолдайды. Осыған байланысты сот бұл мәселе бойынша Канада Парламентінің пікірін ескеруге құқылы. Сот заңның пропорционалды екенін тапты. Заң қорлаусыз эротикаға тыйым салмайды. Сонымен қатар, заңдағы әдепсіздіктің нақты емес анықтамасы қабылданды, өйткені саясаткерлер жан-жақты анықтамалар жасауда қиындықтарға тап болды. Әдепсіздікті жария ету қылмыстық құқық бұзушылық болып саналады, ал жеке материалдар қылмыстық жазаға тартылмауы мүмкін.

Салдары

Бұл шешім порнография және басқа да ұяттылыққа қатысты басқа да істерге әсер етті. Little Sisters Book and Art Emporium v. Canada (Әділет министрі) ісі (2000) гомосексуалды порнографияға порнографияны талдаудың Батлер әдісін қолданды. Батлерді сынағандар бұл тест гомосексуалдардың теңдігін қолдайтын порнографияны мойындамайтынын айтты. Бірақ Жоғарғы Сот «Бұл сын Батлерді кемсітеді» деп жауап берді. Батлердің мақсаты – әдепсіздік туралы бір жақты көзқарас басқаларға таңылмауына жәрдемдесу. Жоғарғы Сот сондай-ақ «Батлерде қабылданған ұлттық қоғамдық стандарт зиянға, емес, талғамға қатысты екенін қайталаудың қажеті бар» деп тапты. R. v. Labaye (2005) ісінде Жоғарғы Сот топтық секс жасалатын клубтарды қарастырды. Көпшілік Батлерге сілтеме жасап, ұяттылықты тек зиян келтіретін нәрсе деп анықтауға болатынын айтты. Осылайша, көпшілік қоғамдық стандарттарды ескермеді, наразылық білдіргендер бұл Батлердің тікелей салдары емес екенін мәлімдеді.