Дональд Уандрей: Американдық жазушы, ақын және редактор өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Американдық жазушы, ақын және редактор

Дональд Альберт Вандрей (20 сәуір 1908 – 15 қазан 1987) – американдық ғылыми фантастика, фэнтези және қорқынышты әдебиет жазушысы, ақын және редактор. Ол ғылыми фантастика жазушысы және суретшісі Говард Вандрейдің үлкен ағасы болды. Оның он төрт әңгімесі "Мырзалар әңгімелері" журналында, тағы он алтысы "Таңғажайып әңгімелер" журналында, сондай-ақ "Эсквайр" сияқты басқа журналдарда жарияланды. Вандрей (Аугуст Дерлетпен бірге) беделді фэнтези/қорқыныш жанрындағы Arkham House баспа үйін құрған.

Ерте өмір

Вандрей Миннесота штатының Сент-Пол қаласында дүниеге келген. Оның барлық ата-аналары Миннесотаның алғашқы қоныс салушылары болған. Дональдтың әкесі, Альберт Кристиан Вандрей, Американың заң кітаптарын басып шығаратын жетекші компаниясы – West Publishing Company-нің бас редакторы болды. Дональд 1152 Портленд даңғылындағы ата-анасының үйінде өсті және өмірінің көп бөлігін сол жерде өткізді, әскери қызметтен және Нью-Йорк пен Голливудқа сирек сапарлардан басқа. Дональд Миннесота өзені бойындағы ормандарда жиі серуендеуді ұнататын, кейін Август Дерлеттің морла аулау өнерін үйреткен – Вандрей болды.

1920-шы жылдар

Вандрей 1921–24 жылдары Сент-Пол қаласындағы Центральдық орта мектепте оқыды, оқу кезеңінде мектеп газетінде қысқаша жазбаларын жариялады және «Ғылым мен өнертабыс» журналын ынтамен оқыды. 1923 жылы ол Сент-Пол қалалық кітапханасының Айналым бөлімінде «жас жеткізуші» болып жұмыс істеуге кірісті, оқырман сұраған кітаптарды қоймадан алып келді; бұл оның әртүрлі әдебиеттерге қол жеткізуін және оларды оқу мүмкіндігін кеңейтті. 1923 және 1924 жылдары Вандрей кешкі уақытта Хилл анықтамалық кітапханасында да жұмыс істеді. Ол Миннесота университетіне қабылданды. Онда ол студенттік газет «The Minnesota Daily»-дің редакторы және тұрақты авторы болды, сонымен қатар «Minnesota Quarterly Magazine» журналымен байланыста болды, ал сыныптасы Карл Якоби басқарған университет юмористикалық журналына (көбінесе авторсыз немесе псевдониммен) материалдар жазды. Сол кезде ол Артур Махеннің «Арман төбесі» романынан үлкен әсер алды. Вандрей 1928 жылы ағылшын тілі мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. 16 жасында Вандрей «Қызыл ми» атты әңгімесін аяқтады, онда жұмбақ ғарыштық шаң бүкіл ғаламды шарлап, жұлдыздарды жоқ етеді. Тек тұтқыр милар мекендейтін Антарес ғана аман қалады – және осы ғаламдық сананың соңғы қалдығы өзінің тағдырын лабораторияда жасалған ерекше «Қызыл миға» сеніп тапсырады, адамның күнделікті тіршілігін еске алмай, ғарыш пен онда күтіп тұрған қорқынышқа толы құпияға батып кетеді. Вандрей 1926 жылы жазумен айналыса бастады, ал оның жазушылық жолы 1932 жылдары дамыды. 1927 жылдың соңында ол Миннесотадан Род-Айлендке Х.П. Лавкрафтты кездесу үшін автостоппен сапарлады. Лавкрафт оны Провиденстің ежелгі заттар туралы экскурсиясына, содан кейін Бостон, Салем және Марблхед қалаларындағы ұқсас сапарларға алып жүрді. Сондай-ақ, Род-Айленд штатындағы Уоррен қаласына саяхат жасады, кейіннен Вандрейдің «Аркхам Хаус» баспасынан шыққан «Marginalia» (1944) кітабындағы естеліктерімен танымал болды, онда Вандрей, Лавкрафт және Джеймс Фердинанд Мортон Максфилд мұзды дүкенінде мұздың жиырма сегіз түрлі дәмін татып көрді. 1925 жылы Вандрей Кларк Эштон Смитге 50 доллар берді, соның арқасында Ауберн ақыны «Sandalwood» өлеңдер жинағын басып шығара алды. Вандрейдің 18 жасында жазылған және 20 жасында жарық көрген алғашқы кітабы – 1928 жылы В. Пол Куктың «The Recluse Press» баспасынан шыққан «Экстаз және басқа да өлеңдер» атты поэзия жинағы. Кітаптағы өлеңдер Кларк Эштон Смит пен оның ақындық ұстазы Джордж Стерлингке құрмет көрсетіледі.

Wandrei attended Central High in St Paul from 1921–24, during which he published short compositions in the school newspaper and avidly read the magazine Science and Invention. In 1923, he began work part time as a "page boy" in the Circulation Room of the Saint Paul Public Library, filling reader's requests for books from the storage stacks; this expanded his access to, and reading of, a wide variety of literature. In 1923 and 1924, Wandrei also worked evenings at the Hill Reference Library. He attended the University of Minnesota. While there, he was a student editor and regular columnist on the student newspaper The Minnesota Daily and was also associated with the Minnesota Quarterly Magazine, as well as contributing pieces (often unsigned or pseudonymous) to the campus humour magazine Ski U Mah, which was edited by classmate Carl Jacobi. At that time he was enormously influenced by a reading of Arthur Machen's novel The Hill of Dreams. Wandrei graduated in 1928, with a BA in English. At the age of 16, Wandrei completed his short story "The Red Brain", in which a mysterious Cosmic Dust sweeps through the universe, obliterating the stars. Only Antares, inhabited by a race of viscous Brains, survives – and this last remnant of universal sentience entrusts its fate to the unique, laboratory created Red Brain in a compelling fable that leaves behind the concerns of human aquarium to revel in the cosmos and the ultimate terror waiting there. Wandrei started writing in 1926 and his writing career took off around 1932. In late 1927 he hitchhiked from Minnesota to Rhode Island to visit H. P. Lovecraft. Lovecraft conducted him on a grand antiquarian tour of Providence and then on to similar tours in Boston, Salem and Marblehead. There was also an excursion to Warren, Rhode Island, later made famous by Wandrei's reminiscences in the Arkham House volume Marginalia (1944) during which Wandrei, Lovecraft and James Ferdinand Morton each sampled twenty eight different flavors of ice cream at Maxfield's ice cream parlour. In 1925, Wandrei gave Clark Ashton Smith $50 so the Auburn poet could see Sandalwood through the press. Wandrei's first book, begun at age 18 and published when he was but 20, was the poetry volume Ecstasy & Other Poems which was published by W. Paul Cook's The Recluse Press in 1928. The book's verse shows homage to Clark Ashton Smith and to Smith's poetic mentor George Sterling.

1930 жылдары, оның ішінде Аркхам үйінің негізін қалаушы

Вандрей 1930-жылдардың соңына дейін арзан журналдарда (pulp magazines) белсенді болды. Ол Х.П. Лавкрафттің досы және шәкірті болғандықтан, «Лавкрафт шеңберінің» мүшесі еді және шеңбердің басқа мүшелерімен (Фрэнк Белкнап Лонг, Кларк Эштон Смит т.б.) хат алмасып тұрды. Вандрей жеке «Weird Tales» журналына Лавкрафттың «Ктулху шақыруы» туындысын жариялауға ықпал етті, Фарнсуорт Райтқа егер оны жарияламайынша, Лавкрафт басқа журналдарды іздейтінін айтты. Өнерлі ақын Вандрей «Weird Tales» журналы үшін «Түн ортасының сонеттері» атты сонеттер сериясын жазған алғашқы адам болды. Лавкрафтқа бұл идея ұнады, ол өзінің «Югготтан шыққан саңырауқұлақтар» сериясын бастады. Роберт Э. Говард «Бедламнан шыққан сонеттер» сериясын жазды. Вандрейдің екінші кітабы және екінші өлеңдер жинағы «Dark Odyssey» (Webb Publishing Co, 1931) болды, оны оның інісі Говард Вандрей салған бес сурет көркейтті. Вандрейдің толыққанды фантастикалық романы «Өлі титандар, оян!» (1932 ж. жазылған) Харперс, Кендалл және Джон Дей баспаларынан бірден-бірiн кезекпен қабылданбады, соңында автор оны белгісіз мерзімге тоқтатты. Бірақ ол 1948 жылы Аркхам Хаус баспасынан «Easter Island торы» деген атпен қайта жарық көрді. Алғашқы нұсқасын 1990-жылдардың соңында Fedogan and Bremer баспасы жариялауды жоспарлаған, бірақ F&B баспасының тоқтап қалуына байланысты басылым кейінге шегерілді. Соңында ол 2012 жылдың наурызында Centipede Press баспасынан 300 данамен шығарылды. Бұл жинаққа Вандрейдің «Көрінбейтін күн» романы да кірді. 1933 жылы Вандрей Нью-Йорктегі студиялық пәтерде тұрды, ол «Astounding Stories» журналын шығарған Street & Smith кеңсесіне жақын болды, сондықтан Вандрей жаңа әңгімесін қолмен әкеле алатын. Оның «Колосс» әңгімесі «ойлау нұсқасы» (басқа өлшемдер немесе уақыт саяхаты парадоксы сияқты жаңа идеяларға негізделген әңгімелер) болды және оның редакторлық кеңесшісі Ф. Орлин Тремейннің редакторы астында «Astounding» журналының табысын қайта жаңғыртуға көмектесті. 1930 жылдары Вандрей тағы екі (фантастикалық емес) роман және бірнеше пьеса жазды, біреуі інісі Говардпен бірлесіп жазылған, бірақ олардың ешқайсысы жарияланбады, бірақ олар әртүрлі баспагерлерге және агенттерге жіберілді. Осы кезеңде Вандрей өзінің детективі И. В. Фрост туралы әңгімелермен қылмыстық журналдарға да енді, олар «Clues Detective Stories» (олардың жартысы «Фрост» (2000) жинағында жиналған) және басқа журналдарда жарияланды. Ол «Esquire» журналында жарияланған мақалаларымен «жоғары сапалы» журналдарға да кірді. Вандрей Ктулху мифологиясына екі әңгіме үлестірді: «Отты вампирлер» (1933) және «М’Буаның ағаш адамдары» (1933). 1939 жылы Вандрей мен Август Дерлет Лавкрафттың мұрасын сақтау үшін Аркхам Хаус баспасын құрды, бұл әрекеті үшін Вандрей өзінің туындыларынан гөрі жақсырақ еске алынады. Вандрей мен Дерлет «The Outsider and Others» және «Beyond the Wall of Sleep» жинақтарын бірлесіп редакциялады. Лавкрафттың «Таңдалған хаттар» сериясының редакциялық жұмысының көп бөлігін (Аркхам Хаус баспасынан 1964 және 1976 жылдар аралығында бес томдық жинақ ретінде жарияланды) Вандрей орындады. Вандрейдің Аркхам Хаусқа деген қызығушылығы, ең алдымен, Лавкрафттың жазбаларын басып шығарумен байланысты болды; 1942 жылы Вандрей армияға кеткен кезде баспасөзге кең бағдарламаны енгізген Дерлет болды. Вандрей Екінші дүниежүзілік соғыста АҚШ армиясында төрт жылға жуық қызмет етті, генерал Паттонның әйгілі Үшінші армиясының бірлігі - 65-ші дивизияның 259-шы жаяу әскерінің үшінші батальонында техникалық сержант ретінде Германия арқылы Австрияға соңғы шабуылға қатысты – Рейн және Орталық Еуропа кампанияларында.

Wandrei was active in pulp magazines until the late 1930s. He was a member of the "Lovecraft Circle", as a friend and protégé of H. P. Lovecraft, corresponding with other members of the circle (Frank Belknap Long, Clark Ashton Smith, etc.). Wandrei personally made the case for Weird Tales to publish Lovecraft's "The Call of Cthulhu" telling Farnsworth Wright that unless he published the tale, Lovecraft would look for other magazines to submit stories to. As an accomplished poet, Wandrei was the first to write a series of sonnets for Weird Tales, "Sonnets of the Midnight Hours". Lovecraft liked the idea so much, he embarked on his own series, "Fungi From Yuggoth". Robert E. Howard also wrote his own series with "Sonnets out of Bedlam". Wandrei's second book and second book of verse) was Dark Odyssey (Webb Publishing Co, 1931) illustrated with five illustrations by his brother Howard Wandrei. Wandrei's only full length fantastic novel, Dead Titans, Waken!, written in 1932, was rejected successively by three publishers – Harpers, Kendall and John Day – and finally shelved indefinitely by its author. However it was eventually destined to be published in a heavily revised version in 1948 by Arkham House as The Web of Easter Island. The original version was scheduled to be published in the late 1990s by weird fiction specialty publishing house Fedogan and Bremer but due to the dormancy of F&B, the edition was held up. It was finally published by Centipede Press in a limited edition of 300 copies in March 2012. The volume includes Wandrei's mainstream novel "Invisible Sun". During 1933, Wandrei lived in a studio apartment in New York that was within easy walking distance of the offices of Street & Smith, who published Astounding Stories, so that Wandrei could easily bring in a new story by hand. His story "Colossus" was the first "thought variant" story (stories based on some new or not yet overworked idea such as other dimensions or the timetravel paradox), and helped revive the fortunes of Astounding under the editorship of his editorial mentor, F. Orlin Tremaine. During the 1930s, Wandrei wrote two more (non fantastic) novels and several plays, one a collaboration with his brother Howard but none were published although they were submitted to various publishers and agents. At this period Wandrei also broke into the crime pulps with stories of his detective I. V. Frost published in such magazines as Clues Detective Stories (Half of these are gathered in Frost (2000)) and others for Black Mask. He also broke into the 'slicks' with stories published in Esquire. Wandrei contributed two stories to the Cthulhu Mythos: "The Fire Vampires" (1933) and "The Tree Men of M'Bwa" (1933). In 1939, Wandrei and August Derleth later co founded the publishing house Arkham House to keep Lovecraft's legacy alive, an action for which Wandrei is perhaps better remembered than for his own fiction. Wandrei and Derleth co edited the omnibus collections The Outsider and Others and Beyond the Wall of Sleep. Much of the editorial work on Lovecraft's Selected Letters series (published by Arkham House in five volumes between 1964 and 1976) was performed by Wandrei. Wandrei's interest in Arkham House centred primarily on seeing the Lovecraft writings into print; it was Derleth who brought a wider program to the press when Wandrei entered the army in 1942. Wandrei served almost four years with the U. S. Army in World War II, and as a technical sergeant, Third Battalion, 259th Infantry, 65th Division, a unit of General Patton's famous Third Army, took part in the final drive across Germany into Austria – the Rhineland and Central Europe campaigns.

1950 жылдар

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Вандрейдің шығармашылық өнімділігі күрт азайды. Армиядағы қызметі оған жазуға уақыт қалдырмады, және ол бірнеше роман мен пьесаның үстінде жұмыс істесе де, олардың ешқайсысы жарық көрмеді.

1960 жылдар

1964 жылы Аркхэм Хаус Вандрейдің үшінші поэзия кітабын – «Түн ортасы үшін поэмалар» атты туындысын жариялады. Бұл том, оның алдыңғы «Қара Одиссея» кітабы сияқты, ағасы Говард Вандрей салған төрт қалам мен сиямен жасалған иллюстрациялармен толықтырылды. «Түн ортасы сағаттарының сонеттері» атты толық сонеттер тізбегі, сондай-ақ 1926 жылға дейінгі көптеген өлеңдер мен оның бұрынғы екі өлеңдер жинағынан қайта басылған бірнеше өлеңдер кірді. Кейбір ерте өлеңдер «Түн ортасы үшін поэмалар» кітабында жарық көрген кезде түбегейлі өзгертілді.

1965 жылы Аркхэм Хаус Вандрейдің әңгімелердің екінші жинағын – «Ажарлы есім» атты кітабын шығарды, онда «Weird Tales», «Astounding Stories» және «Fantasy Magazine» журналдарында жарияланған 17 әңгіме жинақталды. Мұқаба суретін автордың 1956 жылы қайтыс болған ағасы Говард Вандрей салған. 1967 жылы «Кретер» атты жаңа әңгіме Аркхэм Хаус антологиясында – «Түндегі саяхатшылар» кітабында жарық көрді. Вандрей уақытын Лавкрафттың «Таңдалған хаттарын» редакциялаумен өткізді, оның алғашқы екі томы 1965 және 1968 жылдары тікелей жарық көрді. Үшінші том 1971 жылы, ал төртінші және бесінші томдары 1976 жылы басылып шықты.

1970 жылдар

1970 жылдары Вандрей өзінің құрылуына көмектескен Arkham House баспасына қарсы ұзақ және қиын сот процесін бастады. 1971 жылы Август Дерлеттің қайтыс болғаннан кейін Дональд Вандрей қысқа мерзімге бас редактор болып қызмет етті, бірақ фирмаға деген қызығушылығын қайта жандандырудан бас тартты. 1971 жылы Вандрейдің "Адамзатқа қоштасу" атты жаңа түпнұсқа әңгімесі Arkham House-тың "Қараңғы нәрселер" антологиясында жарияланды. Вандрей 1970 жылдары романшы және ақын Ричард Л. Тирнимен жиі байланыста болды, ол тоғыз жыл бойы Туин Ситиде тұрды. Вандрей 1934 жыл шамасында белгісіз себептермен өлең жазуды тоқтатса да, 1977 және 1978 жылдары төрт өлең жазып, оларды достары мен әріптестеріне шектеулі таралыммен таратты. Вандрей қазіргі заманғы фантастикалық қозғалыстың артында тұрған көптеген ұйымдасқан күштерді сынаған polemikaлық хат-эсселер таратты – ол, Arkham House-тың негізін қалаушы ретінде, осы қозғалыстың басталуына зор үлес қосты.

1980 жылдар

1984 жылы Вандрей өмірлік жетістіктері үшін Дүниежүзілік фантастика сыйлығымен марапатталды. Бірақ ол сыйлықты қабылдаудан бас тартты, себебі сыйлықты бейнелейтін бюст оның жеке танысқан Левкрафттің қадірін төмендететіндей болып келді. Вандрей 1987 жылы Сент-Пол қаласында қайтыс болды. 1976 жылы Филип Рахман бір конвенцияда Вандреймен танысып, олар дос болды. Вандрейдің 1987 жылы қайтыс болғаннан кейін үш жыл өткен соң Рахман мен оның көбінесе үнсіз серіктесі Деннис Вайлер Дональд пен Говард Вандрейдің, сондай-ақ басқа да классикалық дешкір жазушылардың туындыларын жариялау үшін «Федоган мен Бремер» баспасын құрды.

Хаттар

Уақыт және рухтың құпиялары: Х.П. Лавкрафт пен Дональд Вандрейдің хаттары (С.Т. Джоши және Дэвид Е. Шульц, құрастырушылар; "Түнгі көлеңке кітаптары", 2002)

Басқа

Дональд Вандрейден әртүрлі туындылар. Ред. Д. Х. Олсон, Сент-Пол, МН: Sidecar Preservation Society, 2001. Сирек кездесетін көркем проза, ғылыми-танымдық мақалалар, өлеңдер, юмор және сатирадан үлгілер.