Кіріспе

Қытайдың әскери бюджеті – Қытайдың жалпы бюджетінің әскери құрылымды қаржыландыруға бөлінген үлесі. Бұл бюджет әскери қызметкерлердің жалақысы мен оқыту шығындары, жабдықтар мен нысандарды күтіп ұстау, жаңа немесе ағымдағы операцияларды қолдау, сондай-ақ жаңа қару-жарақ, жабдықтар мен көлік құралдарын әзірлеу және сатып алуға жұмсалады. Қытай жыл сайынғы мемлекеттік бюджеті шеңберінде әр наурыз айында ұлттық әскери шығындардың жалпы сомасын жариялайды. 2023 жылғы мәлімет бойынша, ресми әскери бюджет 1,55 триллион юань деп хабарланды, бұл АҚШ-тан кейін әлемдегі екінші ірі бюджет. Стокгольм халықаралық бейбіт зерттеу институтының (SIPRI) мәліметінше, Қытай 2014-2018 жылдары ірі қару-жарақ экспорты бойынша әлемде бесінші орынға шықты, бұл 2010-2014 жылдармен салыстырғанда 2,7 пайызға артты. 2014-2018 жылдары Қытай 53 мемлекетке қару-жарақ жеткізді. Бұл жеткізілімдердің басты алушысы – Пәкістан, ол жалпы көлемінің 37 пайызын құрайды, ал қалған экспорт көлемі шағын болғанымен, көптеген елдерге таратылды.

Ресми хабарландырулар

Қытай үкіметі жыл сайын ішкі қауіпсіздік күштері мен ҚХА-ның (Қытай Халық Армиясы) бюджетін наурыз айының басында Ұлттық халық конгресінде жариялайды. 2014 жылы бюджет 131 млрд АҚШ долларын құрайтыны хабарланды. 2015 жылы бюджет 141 млрд АҚШ долларын құрайтыны хабарланды. Сонымен бірге, Қытай үкіметі 2015 жылы Қытай экономикасы 7% өседі деп болжады. 2016 жылы бюджет 954,35 млрд юань, шамамен 147 млрд АҚШ долларын құрайтыны хабарланды, бұл өткен жылғы көрсеткіштен 6,7% жоғары. 2017 жылы бюджет 1,044 триллион юань (151,4 млрд доллар) деп хабарланды, бұл өткен жылғыдан 7% өсімді білдіреді. 2018 жылы бюджет 1,11 триллион юань (175 млрд доллар) деп хабарланды, бұл 8,1% өсімді құрады. Бұл Қытайдың соңғы үш жылдағы ең үлкен қорғаныс бюджетінің өсімі. 2019 жылы бюджет 1,19 триллион юаньды құрады, бұл 7,5% өсімді көрсетті. 2020 жылы бюджет 6,6% өсіп, 1,27 триллион юаньға (178 млрд АҚШ доллары) жетті деп хабарланды. 2021 жылы бюджет 1,35 триллион юань (209 млрд АҚШ доллары) деп хабарланды, бұл 6,8% өсімді білдіреді. 2022 жылы бюджет 1,45 триллион юань (230 млрд АҚШ доллары) деп хабарланды, бұл өткен жылғыдан 7,1% өсімді құрады. 2023 жылы бюджет 1,55 триллион юань (224 млрд АҚШ доллары) деп хабарланды, бұл өткен жылғыдан 7,2% өсімді көрсетті.

Бейресми бағалаулар

Бейресми бағалаулар Қытайдың әскери шығындарының жалпы сомасын Қытай үкіметінің көрсеткіштерінен жоғары қояды, бірақ бұл есептеулер түрлі ұйымдарда әртүрлі болады. Көптеген халықаралық институттар Қытайдың әскери шығынын салыстыратын көрсеткіштермен 2003 жылы бағалаған. Ағымдағы айырбас бағамы бойынша SIPRI, RAND, CIA және DIA бюджетті 30–65 миллиард АҚШ доллары деп есептеді. Сатып алу қабілеті паритеті, яғни шығыстардың салыстырмалы сатып алу күші ескерілгенде, SIPRI бағалауы 140 миллиард АҚШ долларын құрады. Қытай үкіметінің сол кезде жарияланған бюджеті 25 миллиард АҚШ долларынан кем болды. 2003 жылғы RAND корпорациясының зерттеуі Қытайдың қорғаныс шығындарын ресми көрсеткіштен жоғары, бірақ АҚШ Қорғаныс министрлігінің есептеулерінен төмен деп бағалады. Қытайдың қорғаныс шығындары 2003 жылы орташа есеп бойынша 38 миллиард доллар немесе Қытай ЖІӨ-нің 2,3%-ын құрады. Ресми көрсеткіш 22,4 миллиард долларды көрсетті. Дегенмен, Қытайдың әскери шығыны 1997 мен 2003 жылдар аралығында екі есеге өсіп, Ұлыбритания мен Жапония деңгейіне жақындады және 2003–2005 жылдары жыл сайын 10%-дан астам өсімді көрсетті. 2010 жылы АҚШ Қорғаныс министрлігінің Конгреске Қытайдың әскери күші туралы жылдық баяндамасында 2009 жылғы Қытайдың әскери шығыны 150 миллиард АҚШ долларына бағаланды. Стокгольм халықаралық бейбітшілік зерттеу институтының (SIPRI) бағалауынша, Қытай Халық Республикасының 2009 жылғы әскери шығыны 100 миллиард АҚШ долларын құрады, бұл ресми бюджеттен жоғары, бірақ АҚШ Қорғаныс министрлігінің бағалауынан төмен. Халықаралық стратегиялық зерттеулер институты 2011 жылғы баяндамасында, егер шығындардың осы үрдісі жалғаса берсе, Қытай 15–20 жылда АҚШ-пен әскери теңдікке жетеді деп мәлімдеді. 2012 жылы Jane's Defence Forecasts басылымы Қытайдың қорғаныс бюджеті 2011–2015 жылдар аралығында 119,80 миллиард доллардан 238,20 миллиард долларға дейін өседі деп есептеді. Бұл оның қорғаныс бюджетін Азияның барлық ірі елдерінің бюджеттерінен үлкен етеді. Бұл көрсеткіш АҚШ-тың 2013 жылғы қорғаныс бюджетінен (525,40 миллиард доллар) кем. Алайда, АҚШ-тың қорғаныс шығыны аздап төмендеп келеді. 2017 жылы Popular Mechanics журналы Қытайдың жылдық әскери шығыны 200 миллиард доллардан асып, ЖІӨ-нің шамамен 2%-ын құрайтынын болжады. 2019 жылы Батыс Австралия университетінің профессоры Питер Робертсон дәстүрлі валюта айырбастауды пайдалану, дәлірек "сатып алу қабілеті паритеті" (ССП) бағамынан гөрі, Қытайдың әскери мүмкіндіктерін едәуір төмендетіп көрсетеді деп мәлімдеді. ССП тұрғысынан есептегенде, Қытайдың нақты әскери шығыны АҚШ-тың 455 миллиард долларлық шығынына тең. 2022 жылы Стокгольм халықаралық бейбітшілік зерттеу институты Қытайдың әскери шығынын 230 миллиард долларға бағалады, бұл елдің жалпы ЖІӨ-нің 1,7%-ын құрайды.