Кіріспе

Американың 4-ші саммиті 2005 жылдың 4-5 қарашасында Аргентинадағы Буэнос-Айрес қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан Мар-дель-Плата қаласында өтті. Бұл саммит Кубадан басқа Америка құрлығының барлық елдерінің басшыларын біріктірді. Латын Америкасы аумағында АҚШ президенті Джордж Буш қатысуына қарсы күшті қауіпсіздік шаралары мен үлкен халық наразылықтары саммит алдындағы күндері болды. Саммит АҚШ демеушілік еткен FTAA-ға (lang es) қарсы аймақтық оппозициямен еректелді.

Саммит талқылаулары

Американың төртінші саммитінің тақырыбы "Кедейлікпен күресу және демократиялық басқаруды нығайту үшін жұмыс орындарын жасау" болды. Іс-шараның соңында қатысушы мемлекет басшылары мен үкімет басшылары қол қойған Мар-дель-Плата декларациясы мен іс-қимыл жоспары жұмыс орындарын жасау мәселесін жан-жақты қарастыруы күтілген. Бірақ, көптеген талқылаулар Америка еркін сауда аймағына арналды.

Америка саммиті және Американың еркін сауда аймағы

Латын Америкасында жұмыс орындарын құруға бағытталған бұл бастапқы мақсаттар Американың еркін сауда аймағын (ААШТ) қамтитын бір шарттың мәтіні бойынша келіспеушіліктер туындаған соң тез арада жойылып кетті. Әсіресе Бразилия мен Аргентина (өте бәсекеге қабілетті ауыл шаруашылығы салалары бар екі ел) АҚШ-тың ауыл шаруашылығы саласына кедергілер мен субсидияларды шектемейінше келісімге келуден бас тартты. Америка құрлығындағы отыз төрт елді қамтитын мүмкін болатын еркін сауда аймағы – ААШТ туралы келіссөздер 1994 жылдың 11 желтоқсанында АҚШ-тың Майами қаласында өткен Америка саммитінде басталды. Алайда, 34 елге арналған еркін сауда аймағы туралы идея жеті жылдан кейін ғана Квебек қаласында өткен Америка саммитінде кеңінен танылып, көпшілік назарына түсті, бұл саммит жаһандануға қарсы қозғалысқа қатысушылардың ірі наразылықтары мен демонстрацияларымен қарсы алынды. Президент Буш Мар-дель-Плата саммитіне дейін АҚШ аймақтағы кейбір солшыл үкіметтердің қарсылығына қарамастан, ААШТ келісімін қолдауға тырысатынын мәлімдеді. Президент Буш ААШТ келіссөздеріндегі ілгерілеудің тоқтағанын мойындаса да, 2006 жылдың басына дейін әлемдік сауда келісімін бекітуге бағытталған Доха раундының ААШТ-ға қарағанда басымдыққа ие болуы керектігін айтты. Ол Вашингтонда журналистерге: "Доха раунды ААШТ-дан гөрі басымдыққа ие, себебі Доха раунды тек біздің аймағымызды ғана емес, бүкіл әлемді қамтиды" деді. Президент Буш сондай-ақ Бразилия үкіметін Еуропалық Одаққа ауыл шаруашылығы субсидияларын қысқарту үшін қысым жасауға шақырды, бұл мәселе әлемдік сауда келіссөздерінде маңызды рөл атқарады.

Саммит сауда келісіміне қол жеткізе алмады

Азаматтардың наразылығы мен АҚШ-тың ауыл шаруашылығы нарықтарындағы протекционизмін тоқтатуға немесе азайтуға бас тартуы, сондай-ақ Бразилия, Аргентина, Уругвай, Парагвай және Венесуэладан құралған төрт Меркосур елінің қарсылығы – АҚШ бастамасы елдерінің экономикасына зиян келтіреді деген пікірде болды. Осы себептерге байланысты саммитте өңірлік сауда келісіміне қол жеткізу мүмкін болмады. Кездесу жоспарланған мерзімінен кейін де жалғасты, себебі АҚШ бастамасын қолдаушылар келіссөздерді жаңғырту үшін жаңа уақыт белгілеуге тырысты. Жиналысқа қатысқан 29 ел 2006 жылы Америка еркін сауда аймағы бойынша келіссөздерді қайта бастауға келісті, ал бес ел Гонконгтағы Дүниежүзілік сауда ұйымының келесі отырысының нәтижелерін күтуді ұсынды. Венесуэла президенті Уго Чавес Америка еркін сауда аймағын "көмілген" деп мәлімдеді.

Қауіпсіздік

Саммит қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін 10 000 жергілікті полиция және ұлттық қауіпсіздік күштері, оның ішінде Федералдық полиция, Ұлттық жандармерия және Әскери-теңіз префектурасы тартылды. Басты жағажай аймағында жиырмадан астам көше жабылды. Қалаға үш концентрлі тізбекті қоршау орнатылды, ал оның ішінде тұратын тұрғындарға үйлеріне кіру үшін арнайы жолдамалар берілді. Аргентина Әскери-теңіз күштеріне қарасты кемелер жағалауға орналастырылды, ал тікұшақтар жағажай аумағын бақылады. Аргентина Әуе күштері ең жақын Тандил әуе базасына A-4AR Fightinghawk ұшақтарын орналастырды, оларға Bahía Blanca-дан жұмыс істейтін АҚШ Әуе күштерінің E-3 Sentry AWACS ұшақтары көмектесті. Саммит барысында қаланың айналасында жүз шақырымдық ұшпау аймағы белгіленді, ереже бұзған ұшақтарды түсіруге бұйрық берілді.

FTAA мен Бушқа қарсы наразылық

Жоғарғы саммит алдында Боливия президенттігіне үміткер Эво Моралес, Аргентина футбол жұлдызы Диего Марадона және Куба әншісі мен композиторы Сильвио Родригес «Халықтар саммитіне» немесе «Америкаға қарсы саммит» қатысу үшін бірге сапар шекті, бұл шара неолибералдық «Вашингтон консенсусы», FTAA және АҚШ президенті Джордж Бушқа қарсы Латын Америкалық белсенділерді біріктірді. Моралес, Марадона және Родригес Буэнос-Айрестен Мар-дель-Платаға «Альба экспресімен» саяхаттаған қатысушылар тобының құрамында болды. Альба – «Америка үшін Боливариандық балама» деген сөздердің бас әріптері, сонымен қатар испан тілінде «таң» деген мағынаны да білдіреді. Экспреске саяси және әлеуметтік ұйымдардың мүшелерін тасымалдаған жүздеген автобустар қосылды, наразылықты ұйымдастырушылар саммит басталуға бірнеше күн қалғанда осылай мәлімдеді. «Альба экспресімен» Мар-дель-Платаға келген топ әлем чемпионатының стадионына барды, онда Венесуэла президенті Уго Чавес көпшілік алдында сөз сөйледі, содан кейін Джордж Буштың Латын Америкасына келгеніне наразылық білдіру үшін шақырылған «халық шеруіне» қосылды. Шеру тыйым салынған аймаққа жақындамады және бейбіт аяқталды. Алайда, радикалды наразылық білдірушілер (пикетеролар, солшыл саяси партиялар, анархистік ұйымдар және т.б., өздерін реформаторлар деп санайтындарға қарсы болғандар) екінші шеру ұйымдастырды, ол қақтығысқа ұласты. Наразылық білдірушілер от жақты, «Молотов коктейлі» лақтырып, банкты өртеп жіберді. Полиция зорлық-зомбылықты тоқтату үшін көз жасын шығарушы газ қолданды. Расталмаған мәліметтер бойынша, қақтығыс салдарынан кем дегенде 20 адам жарақаттанды. MSNBC телеарнасы жергілікті уақыт бойынша сағат 19:50-ге дейін 60 адам ұсталғанын хабарлады. Мар-дель-Платаның орталық көшелері тәртіпсіздік басталған кезде құмдай бос және тірі жан жоқтай көрінді. MSNBC телеарнасында сөйлеген NBC News ақ үйінің бас тілшісі Дэвид Грегори және The Washington Post тілшісі Майкл Флетчер осы жағдайдың себебін жергілікті тұрғындардың саммиттің зорлыққа толатынын күткенімен байланыстырды. Флетчер эфирде: «Адамдар (жергілікті тұрғындар мен бизнес иелері) бұл саммит болатынын білген, сондықтан (жергілікті тұрғындар) қаладан шығып кетті» және «көптеген бизнес пен дүкендер жабық» деді. The Washington Post журналисі Майкл Флетчер зорлық-зомбылықтың себебі «байлықтың өсуімен байланысты айырмашылықтар» және «байлардың одан да байыуы» салдарынан туындаған ашудың көрінісі екенін айтты, ол көптеген оңтүстік американдықтардың бұл мәселенің «еркін сауда және үкіметтің тиімсіздігімен нашарлағанына» сенеді.