Кіріспе

Американың 3-ші саммиті 2001 жылдың 20-22 сәуірінде Канаданың Квебек қаласында өткізілді. Бұл халықаралық кездесу Америка еркін сауда аймағын құру жөніндегі келіссөздердің кезегі болды. Алайда, бұл саммит келіссөздердің нәтижесінен гөрі, оны қоршаған қауіпсіздік шаралары мен наразылық акцияларымен (Квебек қаласының наразылық акциясы ретінде белгілі) көбірек танымал болды.

Дайындықтар

Бастаудан бастап, билік өкілдері Сиэтлде (1999 жылдың 30 қарашасы), Прагада (2000 жылдың 26 қыркүйегі) және Монреальде (2000 жылдың 20 қарашасы) болған бұрынғы оқиғаларды ескере отырып, жаһандануға қарсы және оны өзгертуге ұмтылған наразылықтардың саммит өтетін аймаққа жақындау мүмкіндігін шектеу үшін қатаң қауіпсіздік шараларын қолдануға ниетті екенін мәлімдеді. Осы дайындықтардың ең көп дау тудырғаны – кездесу өткізілетін орынды, Ұлттық Ассамблеяны және көптеген мемлекеттік және тұрғын үй ғимараттарын қоршап тұрған La Colline Parlementaire-дің үлкен бөлігіне орнатылған 3 метрлік бетон және сым торлы қоршау болды. Ішке тек тұрғындарға, саммит делегаттарына және аккредиттелген белгілі бір журналистерге ғана кіруге рұқсат берілді. Аймақтағы кәсіпорындар мен шіркеулерге жұмыс істеуге тыйым салынды. Корольдік атты полициясы, Канада Қарулы Күштерімен, Канада қауіпсіздік барлау қызметімен, Квебек провинциясының қауіпсіздік қызметімен және жергілікті полиция күштерімен бірлесіп қауіпсіздікті қамтамасыз етті.

Наразылықтар

Квебек қаласындағы наразылық (А20 деп аталады) сол кезге дейін әлемдік қарсыласуға қарсы ең ірі демонстрациялардың бірі болды, оған Американың түкпір-түкпірінен 20 000-ға жуық наразылық білдіруші келді. Наразылық акциясына кәсіподақтар, Greenpeace және Канадалықтар кеңесі сияқты азаматтық қоғамдық ұйымдар, Жаңа демократиялық партия және Parti Québécois фракциялары, сондай-ақ көптеген діни қауымдастықтар, университеттер мен колледждер қатысты. Антиглобализациялық қозғалыстың саяси мәселелерімен қатар, көпшіліктің назары қаланың қауіпсіздік кедергісімен бөлінуіне және полицияның жауаптарының қаталдығына аударды. Наразылық білдірушілер сәуірдің 20 жұма күні келе бастады, көптегендері Лаваль университетінде, колледждер мен шіркеулерде орналастырылды. Полициямен бірнеше қақтығыстар жұма күні түстен кейін болды, алғашқы периметр бұзылуы Рене Левеск бульвары бойында, наразылық білдірушілер келгеннен кейін 5 минуттан аз уақыт өткенде және кешке орын алды. Дуфферн-Монморенси тас жолының астында вегетариандық кешкі ас пен концерт сияқты көптеген бейбіт жиналыстар да өтті. Наразылықтың басты күні сәуірдің 20 жұмасы болды. Ол Американың екінші халықтық саммитімен басталды, бұл саммит орнының шығысындағы төменгі қаладағы Гаре-дю-Пале маңында өткен білім беру және саяси жиын болды. Содан кейін наразылық білдірушілер Шарест бульвары бойымен солтүстік-батысқа қарай, Корона көшесіне қарай шеру тартты. Шеруге қатысушылардың саны 50 000-нан 150 000-ға дейін бағаланды. Наразылық үш санатқа бөлінді: "жасыл аймақ" – тұтқындалу қаупі жоқ заңды наразылық; "сары аймақ" – тұтқындалу немесе полициямен қақтығысу қаупі бар бейбіт, санкцияланбаған наразылық; және "қызыл аймақ" – тұтқындалу қаупі жоғары азаматтық мойынсұнбаушылықтың тікелей әрекеттері. Бұл инновациялық бөлініс 2000 жылдың қазан айында Монреальде өткен G20 наразылығынан кейін жасалды, ол бейбіт болуға ниеттенгенімен, кейде зорлық-зомбылықтан зардап шекті. Көтерілісшілерді тарату үшін атты полицияның бірнеше бөлімдері жұмылдырылды. Аймақтар жүйесі тұтқындалу немесе полиция тарапынан зорлық-зомбылыққа ұшырағысы келмейтіндерді қорғау мақсатында жасалды. Корона көшесінде наразылық шеруы екіге бөлінді, наразылық білдірушілердің көпшілігі ("жасыл аймақ") солтүстікке қарай, Колизейдегі негізгі митингке бет алды. Сары және қызыл аймақтарды жақтаған наразылық білдірушілер оңтүстікке қарай, Кап-Диаманға қарай бағытталды. Көптеген адамдар Сен-Жан-Баптист аймағына тарады, ал басқалары таудың жиегімен, Дюфферн-Монморенси тас жолымен қиылысатын жерге қарай жүрді, одан қоршау өтті. Түстен кейін осы аймақта спикерлік бұрыштарды ұйымдастырған адамдарды қоса алғанда, көптеген бейбіт наразылық білдірушілер болды. Сары және қызыл аймақтарға қарай бет алған наразылық білдірушілер қоршаумен бетпе-бет келді. Рене Левеск бульвары бойындағы қоршауға шерудің басы жеткеннен кейін шамамен 15 минут өткен соң, наразылық білдірушілер қоршауды бұзды, бұл қауіпсіздік қызметкерлері аймақтағы конференция делегаттарына ғана емес, сонымен қатар полицияға да қауіп төндіретінін анықтады. Бірнеше адам бұрын қоршалған аумаққа кірді, ал бірде-бір ойыншықты лақтыратын катапульта әкелінді. Ақырында полиция шегініп, газ маскалары бар офицерлердің екінші қатарымен ауыстырылды. Содан кейін полиция наразылық білдірушілерді кері қайтарды. Полиция "жасыл аймақтағы" наразылық білдірушілерге көз жасыңдыратын газ, су шашырату және резеңке оқтар атып, зорлық-зомбылық және бейбіт наразылық білдірушілердің топтарын, соның ішінде білім беру семинарларын және басқа наразылық білдірушілерге алғашқы көмек көрсететін медициналық бригадаларды таратып жіберді. Басқа да тактикалық шаралар түрлі қозғалыс көшбасшыларын тұтқындауға және тәуелсіз медиа орталығы мен наразылық клиникасын олардың орналасқан жерлерінен шығаруға бағытталды. Көз жасыңдыратын газды соншалықты көп пайдаланғандықтан, делегаттар жиналыс залдарында ыңғайсыздық сезінді. Қауіпсіздік қабырғасы бірнеше рет бұзылды, бірақ наразылық білдірушілердің периметрден өтуі шектеулі болды. Дэвид Грейбердің "Тікелей әрекет: этнография" кітабында айтылғандай, "пластмассадан жасалған оқтар жиі қолданылып, сондай-ақ лазерлік нысанасы бар қарулардан адамдар түнде полиция қызметкерлерінің мақсатты түрде бас немесе жамбасқа бағытталғанын көре алатын болды". Наразылық түнгі уақытта да жалғасты. Бейбіт наразылық акцияларын және азаматтық мойынсұнбаушылық әрекеттерін жалғастырудан басқа, кейбір наразылық білдірушілер дүкендердің терезелерін және жарнамаларды бүлдіріп, от жақты. Полиция көз жасыңдыратын газды қолдануын жалғастырды, бірнеше жағдайда таудың астындағы наразылықтар өтпеген аймақтарға оқ атты, сондай-ақ наразылық білдірушілердің позицияларына тікелей шабуыл жасады. Наразылық акциялары сәуірдің 22 жұма күні аяқталды.

Наразылық акциясына жауап

Полиция өз әрекеттерін делегаттарды "қызыл аймақтан" өту әрекеттерінен, сондай-ақ мүлікті жойған, полицияға, БАҚ-қа және басқа да наразылық білдірушілерге шабуыл жасаған зорлық-зомбылықшы наразылық білдірушілерден қорғау үшін ақталады деп мәлімдеді. Көптеген наразылар полицияны шамадан тыс күш қолдануда айыптайды, полицияның көзден жас шығаратын газ бен резеңке оқтарды кеңінен пайдалануы зорлық-зомбылықтың масштабына мүлдем сәйкес келмейтінін және негізінен қарусыз, бейбіт демонстрацияларға бағытталғандығын, ал зорлық-зомбылық көрсеткен наразылық білдірушілерді таратуға кейіннен назар аударылғанын айтады. Бірнеше наразылық білдіруші резеңке оқтардан ауыр жарақат алды; сонымен қатар, көз жасырындыратын газ құюшылар наразылық білдірушілерге көптеген жағдайларда тікелей атылды, бұл оларды пайдалану ережелерін бұзу болып табылады. Олар түрме басшыларының әрекеттерін де сынға алады. Жалпы, антиглобализм қозғалысы Квебек қаласындағы полицияның әрекеттерін наразылықты басу әрекеті деп сипаттады. Іс-шараға дейін жүргізілген барлау операциялары да сынға түсті. Мысалы, Канаданың Жасыл партиясының сол кездегі жетекшісі Джоан Руссоу, наразылық білдірушілер ұсталатын түрмені суретке түсіруге тырысқан кезде тұтқындалды. Іс-шара барысында, Жагги Сингх сияқты көрнекті наразылық білдірушілер "жасыл аймақта" заңды әрекеттермен айналысып жатқанда жасырын полиция қызметкерлерімен тұтқындалды. Жаңа демократтық партияның депутаты Свенд Робинсон RCMP-ның әрекеттеріне қатысты RCMP-ға қарсы қоғамдық шағымдар жөніндегі комиссияға ресми шағым түсірді. 2003 жылдың 13 қарашасында комиссия төрағасы Ширли Хифи "RCMP қызметкерлері наразылық білдірушілерді тарату үшін көз жасырындыратын газды қолданғанда шамадан тыс және негізсіз күш қолданды, алдымен жайлы жауап беруге тырысуға болар еді" деген қорытынды жасады. Комиссия көпшілікті бақылау техникаларын жақсартуды, кейбір қызметкерлерге қатысты тәртіптік шаралар қолдануды және наразылық білдірушілерге ресми түрде кешірім сұрауды ұсынды.