Кіріспе

Біріккен Ұлттар Достастығына мүше мемлекеттер басшыларының екіжылдық саммиті, 1971 жылға дейін өткізілген конференциялар. Достастық үкімет басшыларының кездесуі (CHOGM) – барлық Достастық елдерінің үкімет басшыларының екіжылдық саммиті. Атауына қарамастан, мемлекет басшысы үкімет басшысының орнына кездесуге қатысуы мүмкін, әсіресе жартылай президенттік мемлекеттерде. Мысалы, 2013 жылғы Достастық үкімет басшыларының кездесуінде Шри-Ланканың премьер-министрі Д.М. Джаяратне емес, Шри-Ланка президенті Махинда Раджапакса төрағалық етті. Кездесу әр екі жылда бір мүше мемлекетте өткізіледі және сол елдің премьер-министрі немесе президенті төрағалық етеді, ол келесі кездесуге дейін Достастық төрағасы болады. Достастықтың басшысы болған Елизавета II 1973 жылы Оттавада басталып, 2011 жылы Пертте аяқталған барлық CHOGM-ге қатысты, бірақ оның ресми қатысуы 1997 жылы ғана басталды. 87 жастағы монархтың алыс сапарларын шектеуіне байланысты 2013 жылғы кездесуде Уэльс принці оны өкілдік етті, ал 2018 жылғы саммит (бір жылға кейінге қалдырылды) Лондонда өтті, бірақ 2022 жылғы кездесуде (екі жылға кейінге қалдырылды) Руандада қайтадан Уэльс принці өкілдік етті. Алғашқы CHOGM 1971 жылы Сингапурда өтті және барлығы 26 рет өткізілді: соңғысы Руанданың Кигали қаласында болды.

Тарих

Кездесулер Британ империясының өзін-өзі басқарушы колонияларының басшыларымен басталды. 1887 жылғы Бірінші отаршылдық конференциядан кейін империяның үкімет басшыларының 1907 жылдан бастап Императорлық конференциялар деп аталатын мерзімді кездесулері өтті. Доминиондардың тәуелсіздігінің дамуы және бірқатар жаңа доминиондардың құрылуы, сондай-ақ Оңтүстік Родезияның шақырылуы (ол да ерекше колония ретінде қатысты) кездесулердің мәнін өзгертті. Биліктің орталықтандырылмауы кездесулерді қайта қарауды талап етті. Кездесулер енді әрқашан Лондонда өткізілмейтін, олар мүше елдер арасында кезекпен өтетін, елдердің кездесуді қабылдау мүмкіндігіне байланысты: 1971 жылы Сингапурден бастап. Олар сондай-ақ Комонвелттің конституциялық құрылымдарының артушылық әртүрлілігін көрсететіндей "Комонвелт басшыларының кездесулері" деп аталды.

Құрылымы

CHOGM-ның негізгі бөлігі – атқарушы сессиялар, яғни үкімет басшыларының ресми жиындары. Дегенмен, маңызды шешімдердің көп бөлігі негізгі мәжілістерде емес, ресми емес «ретриттерде» қабылданады: бұл формат Канаданың премьер-министрі Пьер Трюдо Оттавада өткен екінші CHOGM-де енгізген. 1971 жылғы CHOGM тоғыз күнге созылса, 1977 және 1991 жылғы CHOGM-дар жеті күннен болды. Алайда, Харареде өткен тарихи CHOGM аптаға созылған соңғы жиын болды; 1993 жылғы CHOGM бес күн, ал 1995 жылғы даулы CHOGM үш жарым күнге ғана жалғасты. Оның қызының айтуынша, Денис Тэтчер CHOGM-ді «Үкімет ақшасына демалысқа шыққандар» деп атаған. 2011 жылы Ұлыбритания премьер-министрі Дэвид Кэмерон Ұлыбритания парламентіне патшалық мұрагерлік ережелерін реформалау жөніндегі ұсыныстары, барлық он алты Достастық елдерінің мақұлдауын қажет ететін өзгерістер, 28-30 қазан күндері Перт қаласында өткен CHOGM-де мақұлданғанын хабарлады, бұл кейіннен Перт келісімі деп аталды. Руанда 2009 жылы Достастыққа қосылды, бірақ Достастық Адам Құқықтары Жобасы (CHRI) «Руандадағы басқару мен адам құқықтарының жағдайы Достастықтың стандарттарына сай келмейді» және ол «осы себепті қабылдауға лайық емес» деген қорытынды жасады. CHRI және Human Rights Watch екі ұйымы да Руанданың демократия мен адам құқықтарын құрметтеу деңгейі ел Достастыққа қосылғаннан бері төмендегенін анықтады. 2022 жылы өтетін CHOGM-де Руандадағы демократия мен адам құқықтарын қорғауға Достастықты шақырулар айтылды.

Күн тәртібі

Миллбрук Комонвелл іс-қимыл бағдарламасы аясында әрбір CHOGM Комонвелл Министрлік іс-қимыл тобының өкілеттіктерін жаңаруға жауапты, ал оның міндеті – Комонвеллдің негізгі саяси принциптеріне арналған Хараре декларациясын сақтау.