Кіріспе

Сыныптық жіктелу – қоғамның мүшелері ресурстар мен билікке әртүрлі деңгейде қол жеткізе алатын топтарға бөлінуін білдіретін әлеуметтік жіктелудің бір түрі. Әдетте, әртүрлі сыныптар арасында экономикалық, табиғи, мәдени, діни, мүдделер және идеалдық айырмашылықтар болады.

Сыныптарды қабаттастыру процесі

Сыныптық жіктелудің бастапқы кезеңдерінде, белгілі бір қоғамның көпшілік мүшелері байлыққа және билікке шамамен бірдей қол жеткізеді, тек бірнеше мүше ғана қалғандарына қарағанда айқын түрде көп немесе аз байлыққа ие болады. Уақыт өте келе, байлық пен мәртебе халықтың шағын тобына шоғырлана бастауы мүмкін. Байлықтың шоғырлануы жалғасқанда, байлығы айтарлықтай аз қоғамдық топтар пайда болуы мүмкін, соған дейін байлар мен кедейлер арасындағы күрт тепесіздік туындайды. Қоғам мүшелері экономикалық тұрғыдан бір-бірінен алшақтаған сайын, әлеуметтік топтар қалыптасады. Егер физикалық бөлініс қосылса, топтар арасында мәдени айырмашылық пайда болады, мысалы, байлардың "әдепті" және "мәдениетті" мінез-құлқы, ал кедейлердің "әдепсіз" мінез-құлқы осының бір көрінісі. Мәдени жіктелудің нәтижесінде топтардың араласу мүмкіндігі азаяды және олардың арасында мифтер кеңінен тарайды (мысалы, "теміржолдың қарамағындағы аймақ"). Жоғарғы топтың ықпалы мен байлығы арта келе, төменгі топ өзінің ықпалы мен байлығын жоғалтады, бұл топтарды одан да бөліп тұрады.

Сынып схемасы

Әлеуметтік тап көбінесе белгілі бір уақытта оны толтырған адамдар емес, лауазымдар жиынтығы ретінде қарастырылады. Сыныптық құрылым – адамдар сыныптық құрылымның пішінін өзгертпей алатын “бос орындар”. Эрик Олин Райт сыныптық талдаудың марксистік тәсілін сақтап қалу үшін сыныптық схемаларды жасады. Райттың бірінші схемасында капитализмде қарапайым өндіріс капиталистік өндіріс тәсілімен бірге өмір сүреді делінеді. Бұл схемада буржуазия, қарапайым өндірісте жұмыс істейтін және өзін-өзі жұмыспен қамтамасыз ететін жұмысшылар бір тапқа жатады. Модельде екі ерекше тап бар: буржуазия және пролетариат. Буржуазия өндіріс құралдарына ие, ал пролетариат – қанауға ұшыраған жұмысшылар. Бұл екі тап Райттың бірінші схемасын құрайтын алты топқа бөлінеді. Басқарушылар мен менеджерлер өкілдіксіз тапқа жатады, себебі олар пролетариатқа үстемдік етеді, бірақ өздері буржуазияның үстемдігінде қалады. Шағын кәсіпкерлер шағын буржуазия мен буржуазия екеуі де болып табылады; ал жартылай тәуелсіз қызметкерлер өндіріс құралдарына ие болмаса да, жұмыстарында қарапайым пролетариаттан гөрі көбірек тәуелсіздікке ие болып, одан пайда көреді. Бұл таптар қанау мен үстемдікке негізделген. Қанау өндіріс құралдарына ие болғандар мен ие болмағандар арасында болады. Үстемдік жұмысшылардың қаншалықты тәуелсіздікке ие екеніне және олардың қаншалықты бақыланатынына қарай өлшенді. Райттың екінші схемасы 12 топтық схеманы қамтиды және қанауға негізделген. Екінші схемада қанаудың үш өлшемі бар: өндіріс құралдарына меншік, өндірістің техникалық процестерін бақылауға және үйлестіруге мүмкіндік беретін ұйымдық активтерге меншік және білім мен дағдыларға меншік. Джон Голдторптың сыныптық схемасы еңбек нарығы мен өндіріс бірліктеріндегі позицияларды ажыратуға, немесе нақтырақ айтқанда, осы позицияларды олармен байланысты еңбек қатынастары тұрғысынан ажыратуға бағытталған. Голдторптың схемасы жұмыс берушілерді, өзін-өзі жұмыспен қамтығандарды және жұмыскерлерді ажыратады. Жұмыскерлер тобында олардың еңбек қатынасына байланысты он бір топ анықталады. Схеманың мақсаты – кәсіби лауазымдарды/еңбек қатынастарын топтастыру, ал берілген комбинациялармен байланысты еңбек қатынастары елдерде әртүрлі болуы мүмкін. Теориялар сыныптық жіктелуге қатысты болғандықтан, қатысушылардың ортақ ерекшелігі – еңбек нарығы мен өндірістік процестермен анықталған қатынастардағы олардың орны. Сынып көбінесе өмірлік мүмкіндіктерді анықтайтын маңызды фактор ретінде қарастырылады. Жеке тұлғалардың қасақана әрекеттері сыныптық жағдайға байланысты әлеуметтік билік позициясынан жасалады. Адамның иеленген ресурстары, оларға кедергі келтіретін шектеулер және олардың таңдаған әрекеттері басқаларға қарағанда орындалу ықтималдығын арттырады. Бұл процестер сыныптық жағдайдың көптеген мінез-құлық түрлерінің күшті болжауына әкеледі.

Сынып және нәсіл

Кейбір елдерде қара және ақ этникалық топтар арасындағы жіктелу соншалықты күшті, олардың әлеуметтік жағдайы әртүрлі топтарға бөлінеді, сондықтан да жіктелу – әлеуметтік жіктелудің бір түрі деп айтуға болады. Кейбір елдерде нәсілдер арасында нақты айырмашылықтар болғанымен, сол елдерде "жоғары топқа" жататын этникалық топтың да мұқтаж жағдайларындағы адамдары кездеседі.