Кіріспе

Британдық химик және дәрігер Адаир Кроуфорд FRS FRSE (1748, 29 шілде – 1795), химик және дәрігер, заттардың нақты жылу сыйымдылығын және химиялық реакциялардың жылуын өлшеуге арналған калориметриялық әдістерді дамытудың алғашқы қадамдарын жасады. 1779 жылы жарияланған "Жануарлар жылуы туралы тәжірибелер мен байқаулар" атты маңызды еңбегінде Кроуфорд жануарлардағы тыныс алу газ алмасуының жану процесі екенін дәлелдейтін жаңа тәжірибелер ұсынды (бұл Антуан Лавуазьенің "Жану туралы жалпы ережелер" атты маңызды еңбегінен екі жыл кейін болды). Кроуфорд стронций элементін ашуға да қатысты.

Өмір

Адейр Кроуфорд Белфасттың Крамлин қаласында, пастор Томас Кроуфордтың ұлы болып дүниеге келген. Ол Глазго және Эдинбург университеттерінде медицинаны оқыды. 1770 жылы магистр дәрежесін алғаннан кейін, 1780 жылы медицина докторы дәрежесін алуға дейін Лондондағы Сент-Джордж ауруханасында жұмыс істеді. Ол Лондонның Вулвич қаласындағы Корольдік әскери академиясында химия профессоры және Лондонның Сент-Томас ауруханасының дәрігері болды. Ол Гэмпширдің Лаймингтон қаласында қайтыс болды. Оның жарияланымдарының тақырыптары көбінесе «эксперименттер» деген сөзбен басталуы бекер емес. Кроуфорд өз эксперименттерінің егжей-тегжейін және олардың нақты нәтижелерін айтуға мүмкіндік берді, және көбінесе теория құрудан және шамадан тыс түсіндіруден аулақ болды. Ол кейіннен жоққа шығарылған флогистон гипотезасын ұстанды, бірақ оған қатысты догматик болған жоқ. 1785 жылы Кроуфорд Филадельфиядағы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды, ал келесі жылы, 1786 жылы Лондон Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды. 1787 жылы ол Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды. Оны Джон Плейфэр, Джеймс Хаттон және Джеймс Грегори ұсынды. Ол 1795 жылғы 29 шілдеде Гэмпширдің Лаймингтон қаласында қайтыс болды.

Калориметриялық жұмыстар

Кроуфордтың өмірінің соңына таман жазған "Тониктердің және басқа да дәрілік заттардың жануарлар талшықтарының біріктірілуіне әсерін зерттеу" атты кітабы, оның химия жасау тәсілін өте оқырмандықпен баяндайды. Мысал келтірейік:

Жануар талшықтарының портвейн әсерінен қандай өзгерістерге ұшырағанын анықтау мақсатында, мысықтың жұқа ішегінің алты бөлігі алынды. Олардың үшеуі портвейнге толы шыны құтыға салынып, тығынмен жабылды, ал қалған үшеуі стандарт ретінде суға батырылды. Үш күн бойы салқын жерде сақталғанда, портвейнмен байланыста болған бөліктердің суға батырылған бөліктерге қарағанда беріктігі артық екені анықталды. Алғашқыларын үзу үшін қажетті салмақтың жиынтығы 9 фунт 0 унцияны құрады, соңғыларын үзу үшін қажетті салмақтың жиынтығы 7 фунт 4 унцияны құрады. Осындай сынақтардағы қателіктерді болдырмау үшін, ішек бөліктерінің ұзындығы мүмкіндігінше бірдей болуы маңызды. Олардың қисықтығы да шамамен бірдей болуы керек, өйткені өте қисық бөліктер тік бөліктерге қарағанда оңайырақ үзіледі. Егер сынақтар жиі қайталанса, шындыққа жақын нәтижелерге қол жеткізіледі. Жоғарыдағы сынақтардан көрініп тұрғанындай, мысықтың ішектерінің беріктігі, серпімділігі және күші үш күн бойы портвейнге батыру арқылы айтарлықтай артады. Алайда, шараптың толық әсерін көрсету үшін одан да аз уақыт жеткілікті екенін байқадым. Бірнеше тәжірибеде когезияның айқын артуы бір сағаттан кем уақытта байқалды, ал он сағат өткеннен кейін одан әрі арту болмайды деп есептеймін.

Стронцийдің ашылуы

1790 жылы Лондонның Вулвич қаласындағы Корольдік әскери академиядағы әріптесі Уильям Крюкшенкпен бірге Кроуфорд стронтианиттің барий минералдарынан айырмашылығын байқады, осылайша стронцийді ашқан болып саналады. Дегенмен, 1808 жылы таза элементті алғаш рет бөліп алған Хамфри Дэвиге де осы құрмет тиесілі деп айтуға болады.