Сербиялық хип-хоптың тарихы мен дамуы

Кіріспе

Серб хип-хопы – серб тіліндегі хип-хоп музыкасының барлық түрлерін біріктіретін жалпы атау. Ол кейде сербтер орындаған кез келген хип-хоп музыкасын, соның ішінде аспаптық хип-хопты және серб диаспорасының өкілдері шет тілдерінде орындайтын рэп әндерін де қамтиды. Ең белгілі хип-хоп топтарының қатарында VIP, Sunshine, p. pop Beogradski Sindikat, Bad Copy бар. Танымал жеке орындаушылар: Juice, Gru, Struka, Ajs Nigrutin, Marčelo.

Ертедегі тамырлары

Сербиялық хип-хоп 1980-ші жылдардың басында b-boy топтарының құрылуымен басталды. Сербиядағы алғашқы хип-хоп жазбасы – 1984 жылы Jugoton лейблы арқылы шыққан The Master Scratch Band тобының Degout EP альбомы болды. Сербиядағы хип-хоп көрінісі 1987 жылы Badvajzer (Budweiser) атты жасөспірімдердің демо-тобы пайда болғанға дейін кеңінен танылмады, содан кейін ол өте танымал болды. 1980-ші жылдардың соңы мен 1990-шы жылдардың басында CYA, Green Kool Posse (Sunshine crew), Who Is The Best, Robin Hood, Double 1, Bez Kaucije, Crno Bela Veza және Jedva Smo Se Skupili сияқты топтар құрылды, олардың барлығы Сербия мен бұрынғы Югославиядағы алғашқы хип-хоп көрінісін қалыптастырды.

Бірінші толқын

Музыка 1995 жылға дейін жайылды, содан кейін Gru тобының "Да ли imaš pravo?" альбомы шықты, бұл серб хип-хоптың бірінші толқынының басталуын білдірді, ол 1997–98 жылдары өркендеді. Осы кезеңде бірнеше жаңа топтар пайда болды. CYA, Ila (кейін Sha Ila), Voodoo Popeye, Sunshine, Bad Copy, Robin Hood (тобы), Ding Dong, Full Moon (Shorty & Juice), Straight Jackin, Belgrade Ghetto, 187 және Sekcija Mraka (Сербиядағы алғашқы хоррор рэп андеграунд тобы) – олардың көптеген тобының бір бөлігі ғана. Монтенеггрлер, Черногориядан (сол кезде Сербиямен мемлекеттік одақта болған), тағы бір танымал рэп тобы болды. Сахна дамып келе жатқанда, 1999 жылғы Косово соғысының экономикалық салдарынан жаңа таланттардың көптегені пайда болды. Осының нәтижесінде 1999–2001 жылдар аралығында тек бірнеше хип-хоп альбомдары жарық көрді.

Екінші толқын

2002 жылы серб, босниялық және хорват хип-хоп музыкасын дискі дүкендерінде кеңінен қолжетімді етуге мүмкіндік берген Bassivity лейблінің құрылуымен үндеудің уақытша екені дәлелденді. Олардың алғашқы альбомы V.I.P. Ekipa Stigla серб хип-хоптың екінші толқынының басталуын белгіледі. Екіншісі – 1999 жылы құрылған белградтық «Beogradski sindikat» тобының «BSSST Tišinčina» альбомы болды. Сол топ 2002 жылдың соңында үлкен дау тудырған «Govedina» синглын шығарды, бұл Сербияда хип-хоптың танымалдылығын арттырды. Тағы бір ерте мысал – 2001 жылы Ajs Nigrutin қатысқан «Pajp» әнімен серб (және Балқан) рэпіндегі ең ықпалды және шынайы топтардың бірі ретінде танылған Prti Bee Gee. 2003 жылы Марчелоның «De Facto» дебюттік альбомы да Bassivity лейблінде шықты, ол көпшілік пен сыншылардың мақтауына ие болды және ол жаңа буынның дауысы деп танылды. Содан бері Bassivity Music 2007 жылы өндіріс компаниясына айналғанға дейін бірнеше жазба шығарды. «Beogradski sindikat» тобы 2005 жылы «Svi zajedno» альбомымен дебют жасады, Automatik Records компаниясына наразы болғандықтан, өздерінің «Prohibicija» лейблін құрды. Дебюттік альбомының сәттілігіне қарамастан, Марчело Bassivity лейблімен келіспеушіліктерін шеше алмады және 2005 жылдың соңында, екінші толқынның аяқталуын символды түрде белгілей келе, «Puzzle Shock!» (Multimedia Records) екінші альбомын шығарды. 2007 жылдан бері Сербиядағы ең көне тәуелсіз лейбл – Take It Or Leave It records (1992 жылы құрылған) және оның Rap Cartel қосалқы лейблі дерлік барлық рэп альбомдарын шығарды. Rap Cartel шығарған алғашқы рэп CD – «Rap Cartel Pablo je pao vol.1» жинағы. Rap Cartel лейблінде танымал және жарияланған басты рэп орындаушылары: SHA, Bata Barata (бұрынғы Shorty), Monogamija, Bitcharke na travi, Bvana iz lagune, Hartmann, J COOK, M. A. X., Prti Beegee, De Niro, VOX және көптеген белгісіз әртістер. Бұл лейбл сонымен қатар Америкадан CD HAVIKK Rhymme son (South Central cartel) лицензиялық альбомын алғаш рет шығарды. Екінші толқыннан тағы бірнеше танымал рэперлер: Struka, Don Trialeon, Seven, Beton liga, Demonio, Lud, Kajblo Spirit, Suid, Tripe r және Nidza Bleja.

In 2002 the silence was shown to be temporary with the founding of the Bassivity label, which made Serbian, Bosnian, and Croatian hip hop widely available in record stores. Their first release, V. I. P. Ekipa Stigla, was one of the two albums which marked the beginning of the second wave of Serbian hip hop. The other was BSSST Tišinčina by the Belgrade group Beogradski sindikat, formed 1999. The same group also released the highly controversial political single Govedina in late 2002, which fueled the popularisation of hip hop in Serbia. Another such early example was Prti Bee Gee, which in 2001 with their song Pajp featuring Ajs Nigrutin, quickly secured their place as one of the most influential and authentic groups in Serbian (and Balkan) rap. In 2003 Marčelo's debut album De Facto, also released on the Bassivity label, came out to both popular and critical acclaim and he was branded as the voice of a new generation. Since then, Bassivity Music has released a couple more records before their transformation to a production company in 2007. Beogradski sindikat have followed up their debut with 2005's Svi zajedno, having founded their own label, Prohibicija, due to their dissatisfaction with Automatik Records. Despite the success of his debut album, Marčelo was unable to settle his differences with Bassivity label, and at the end of 2005, appropriately marking the end of the second wave, released his second album Puzzle Shock! (Multimedia Records). Since 2007, the oldest independent label in Serbia, Take It Or Leave It records (established 1992), and their sub label Rap Cartel have released almost every rap album. The first rap CD published by Rap Cartel was a compilation "Rap Cartel Pablo je pao vol.1" The main rap singers known and published by Rap Cartel label are SHA, Bata Barata ex Shorty, Monogamija, Bitcharke na travi, Bvana iz lagune, Hartmann, J COOK, M. A. X., Prti Beegee, De Niro, VOX, and many less known artists. This label also published first the licensed album from America, CD HAVIKK Rhymme son (South Central cartel). Some other notable rappers from the second wave are Struka, Don Trialeon, Seven, Beton liga, Demonio, Lud, Kajblo Spirit, Suid, Tripe r and Nidza Bleja.

Үшінші толқын

Сербиядағы RnB-нің үшінші толқыны 2006 жылы басталды. Bassivity дәуірі аяқталған соң, Элитни Одреди, Цвия немесе Раста сияқты үшінші толқын өнерпаздары сахнаға шықты. Олар "шежірелеріне" қарағанда коммерциялық хип-хоптың бір түрін ұсынады, жастар олардың туындыларын ұнатады және олардың "Samo Da Si Samnom" (Elitni odredi), "Moja Želja Si Ti" (Cvija) және "Superstar" (Rasta) сияқты хиттері Сербия қалаларындағы клубтарда ойналатын классикаға айналды. Сонымен қатар, жаңа рэп толқыны пайда болды – кейбіреулер оны нағыз рэп немесе хип-хоп деп санайды. Ол интеллектуалдырақ, нағыз өмір туралы, көшеде өсу туралы немесе саяси тақырыптарды қамтиды және оның танымалдығы артып, Сербияның кез келген көшесінде немесе қаласында естілуде. Олардың арасында Марлон Брутал ("көше рэпінің жаңа толқыны") – "Favela", "Blok Sajmište", "Brate mnogo variš" және "Beli rep" хиттерімен, F4 (Škabo (BS), Marlon Brutal, Dj Iron (BS) және Žobla) – "Rep i Grad" және "Bejbe Bejbe" хиттерімен, THC (Stefan and Borko) – "Trenerka Stil" және "Radi Šta Te Plaća" хиттерімен көше рэпінің жаңа толқыны, Sick Touch ("көше рэпінің жаңа толқыны") – "Ma Da!", "Prepoznaj", "Sa bolesne strane grada" және "Uživam u Radu" хиттерімен, G Funk-ты қайта келтіргенімен танымал Сале Тру – "U Kraju", "Chill Sine", "Tralalala" және "Ic ol gud Bejbe Bejbe" хиттерімен, One Shot (Rolex, Mali Mire және Zli Toni) ("көше рэпінің жаңа толқыны") – "Air max i 20 eura", "Problem" және "Sve vaše nove fore moje su stare ustvari" хиттерімен көзге түсуде. Олар сербиялық хип-хоптың бірінші толқыны сияқты өзгерістер жасап жатыр: андеграундтан шығып, Сербияда ғана емес, бүкіл Балқан аймағында танымал болуда. Осы үшінші толқында андеграунд өнерпаздары бастаған жаңа лейбл – Ltdfm Music (Live To Die For My Music) құрылды, ол өнерпаздарға өз туындыларын жаздырып, жариялауға көмектеседі. Кәсіби музыка студиясы, бейне түсіру және іс-шаралар ұйымдастыру тобы бар бұл лейбл сербиялық хип-хоп мәдениетінің жетекшісі болуға мүмкіндік алады. Бұл лейбл аясында Biro (Стивен Драма, Код, Чода, Коа), KG Odred (Шот, Смоки, Принцип, Апрель О'Нил, Феттус, Вербаль, Dj Sajlent), Lider, 2Bad (Ван, Fat Nack), Mlata (SickTouch), Choda Optimus (SickTouch), Sale RDZ (SickTouch), Bad Voice, Aliana, Zhozi Zho, Twokey, Smoke Mardeljano, Coa DNK, L. I. F. E. Long (Нью-Йорк, АҚШ) топтары мен өнерпаздары жұмыс істейді.

The third wave of RnB in Serbia started in 2006. Third wave artists such as Elitni odredi, Cvija or Rasta arrived to the scene as soon as the Bassivity era was over. They stand for a commercialised version of hip hop compared to their "ancestors", kids like what they're doing and some of their hits like Samo Da Si Samnom (Elitni odredi), Moja Želja Si Ti (Cvija) and Superstar (Rasta) have become clubbing classics throughout cities in Serbia. There is also a new wave of rap—some would say, real rap or hip hop—that is more intelligent, more about real life and about growing up on the streets or about political themes that is becoming more and more popular and can be heard on every street or any city in Serbia. Some of them are Marlon Brutal (New wave of street rap) with hits such as "Favela", "Blok Sajmište", "Brate mnogo variš" and "Beli rep", F4 (Škabo (BS), Marlon Brutal, Dj Iron (BS) and Žobla) with hits such as "Rep i Grad" and "Bejbe Bejbe", THC (Stefan and Borko, New wave of street rap with hits such as "Trenerka Stil" and "Radi Šta Te Plaća", Sick Touch (New wave of street rap) with hits such as "Ma Da! ", "Prepoznaj", "Sa bolesne strane grada" and "Uživam u Radu", Sale Tru who is known for bringing back G Funk with hits such as "U Kraju", "Chill Sine", "Tralalala" and "Ic ol gud Bejbe Bejbe", One Shot (Rolex, Mali Mire and Zli Toni) (New wave of street rap) with hits such as "Air max i 20 eura", "Problem" and "Sve vaše nove fore moje su stare ustvari" and they are making a change in Serbian Hip Hop similar to the first wave: breaking from underground and becoming popular not just in Serbia but in the whole Balkan region. In this third wave we have one new record label started by some underground artists, Ltdfm Music (Live To Die For My Music) launched to help artists to record and publish their own work. With professional music studio, video production and event team this label has the potential to emerge as the leading story of Serbian Hip Hop Culture. Under this label are next group and artists Biro (Stiven Drama, Code, Choda, Coa), KG Odred (Shot, Smokee, Princip, Aprill O'Neal, Fettus, Verbal, Dj Sajlent), Lider, 2Bad (Van, Fat Nack), Mlata (SickTouch), Choda Optimus (SickTouch), Sale RDZ (SickTouch), Bad Voice, Aliana, Zhozi Zho, Twokey, Smoke Mardeljano, Coa DNK, L. I. F. E. Long (NY USA).

Төртінші толқын

Хип-хоптың әлемдік дыбысы өзгеріп, әлем бойынша жаңа үрдістер тудырды, сонымен қатар көптеген әртістерге есік ашты. 2012 жылы көптеген жаңа рэперлер автотюн қолдана бастады. 2014 жылы трэп музыкасының жаңа толқыны басталды. Осы стильді қолданумен танымал рэперлердің қатарында Fox, DJEXON, Mimi Mercedez, Arafat, Ziplok, Žuti, Kurtoazija, Lil Sixxx бар.

Сербияда осы үрдісті бастаған ең танымал тұлға, әрине, Fox – 2014 жылдың 20 қарашасында жарық көрген "Trap Guru Trap Boss" атты дебюттік альбомымен. Альбомның продюсері – Zhozi Zho. Бұл үлкен жетістікке ие болды, "Trap Guru Trap Boss" және "Ekser" сияқты әндер үлкен хиттерге айналды. 2015 жылы Mimi Mercedez өзінің "Našminkam Se I Pravim Haos" альбомын шығарды, ол "Prava Dama" және "Kleopatra" сияқты хиттерді әкелді. 2016 жылы Surreal "Surreal Drugs" дебюттік альбомын ұсынды, ол "$ippin n $mokin" және "Indžo Sam Šino" сияқты танымал әндерді қамтыды.

Осы жылдары көптеген жаңа әртістер пайда болды, бірақ 2017 жыл сербиялық хип-хоп үшін және төртінші толқын үшін маңызды кезең болды. Vuku, Vuya, Bula Adriano, PANAME 75, TOMMY GANG және 15 жасар Herr сияқты жаңа таланттар өнер көтеріліп, хип-хоптың жемісін татып алды. Сонымен қатар, бұрынғы әртістердің де (мысалы, FTP! – "Ilimunati" альбомымен және "Milorad Dodik" синглымен) осы жаңа хип-хоп стиліне көшуі байқалды.

Trap-ты одан әрі дамыту

2020 жылы серб рэпері және продюсері Лаку «Idealan Gas» альбомын шығарды, бұл оның стандартты трэп музыкасынан 187 Strassenbande сияқты коммерциялық, дэнсхоллдан шабыттанған дыбысқа стильдік өтуін білдірді. Бұл дыбыс Сербияда жаңалық емес, оны Жала Брат және Буба Корелли сияқты көптеген артистер танымал етті, бірақ Лакудың продюсерлік стилі оны ерекшелендірді және ол альбом арқылы жылдам танымал болды. «Idealan Gas» альбомының танымалдылығын пайдаланып, Лаку 2021 және 2022 жылдары бірнеше сингл шығарды және одан әрі жетістікке жетті. 2021 жылы трэп жанрының ішінде Drill деген субжанр Сербияда қызығушылық тудырды. Белградтың Серак ауданынан шыққан Crni Cerak рэп тобы «CC #1» әнін шығарғаннан кейін Сербияда және Балқан аймағында танымал болды, бұл ән UK Drill стилінде болды. Синглдің табысынан кейін «CC #2» әні жарық көрді, ол «Južni Vetar 2: Ubrzanje» фильмінің саундтрегі ретінде қолданылды. Crni Cerak тобының мүшесі, Seksi атты Relja Despotović және Лаку Майя Беровичтің «Honey» трекінің ремиксін жазды, ол бірден сәттілікке ие болды, бұл тректің демо нұсқасы YouTube, SoundCloud және басқа платформаларда жарияланғаннан кейін болды. Бұл дуэт 2021 және 2022 жылдары тағы да бірлесіп жұмыс істеді, ирандық-швед әншісі Араштың «Boro Boro» дебюттік синглінің ремиксін шығарып, одан әрі жетістікке жетті.

Солтүстік Америка

1990 жылдардың соңында көптеген сербтер Канада мен АҚШ-қа эмиграциялады. Туған жеріндегі және жаңа өмірлеріндегі хип-хоп мәдениетінің ықпалымен, олардың кейбіреулері өз музыкасын жасауға кірісті.

Батыс Еуропа

Сербиялық рэперлердің көптегені Австрия, Германия және Швециядағы серб қауымдастықтарынан шыққан. Олардың ең танымал өкілдерінің бірі – Тони дер Асси Мюнхен қаласынан және ол көбінесе серб тілінде, серб саясаты мен қоғамын қозғайтын тақырыптарда рэп орындайды. Венада серб жастарынан құралған "Ортакс" рэп тобы неміс хип-хоп сахнасында үлкен танымалдыққа ие болып, Вена мен Швейцарияның Цюрих қалаларында концерттер өткізіп жүр. Топтың ерекшелігі – әндерінде серб жаргонының қолданылуы және НАТО-ға қарсы саяси көзқарасы.

Медиа

Хип-хоп көбінесе сербтік суретшілердің арқасында, олар мәдениетті өз халқына жеткізу үшін белсенді болған және қазір де белсенді болып жатқандықтан, бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен таралды. Бір кезде аптасына бір радио бағдарламасы және аптасына 3 телебағдарлама болып өткен. Хип-хоп бағдарламалары ең көп болған танымал радиостанциялардың бірі – 107.9 S.K.C. (Студенттік мәдени орталық) радиосы. Осы радиостанция көптеген суретшілердің мансабын дамытуға көмектесті. "Скц" радиосы 2006 жылы жабылды. Барлық жүргізушілер ақысыз жұмыс істеді және әр бағдарламаның өзіндік ерекшелігі болды.

Радио SKC 107.9

Радио SKC қалалық радиостанциясы және ең танымал хип-хоп шоуларының ортасы болды. Радио SKC өте кішкентай, екі қабатты үй еді. Кейбір бөлмелер Марко Настич, Bad Copy және Shazalakazoo сияқты адамдар үшін студия ретінде пайдаланылды.

"Синдикалнi Термин" радиосы, жексенбі, сағат 21:00 - 23:00

Жылдар өте келе бұл шоу өзінің формуласын өзгертті. Бастапқыда оны Београдский Синдикаттың барлық мүшелері (9 мүше) жүргізген. Олардың әдісі бастапқыда тыңдаушылармен бірге құрастырылған сценарийлермен әзілдеу болды, бірақ бірінші жылдан кейін формула өзгерді. Екінші жылы оны тек Шкабо жүргізді. Үшінші жылы Шкабо бір жылға әскерге кеткендіктен, Edesi мүшелері жүргізді. Соңғы жылы қайтадан Шкабо жүргізді, бірақ рейтингі төмендеді, себебі шоу бастапқыдағыдай болмады. "Синдикални Термин" көбінесе демо-жазбалар ойнатып, демо-өнерпаздарды қонаққа шақыратын.

"Тімбетово веце", "КіК хет снер", "Ручка са тиметом"... радиосы SKC 107.9

Тимбе радио SKC-де жиі көрінетін, және Bad Copy студиясы да SKC-нің бір бөлмесінде орналасқандықтан, Тимбе жылдар бойы көптеген радио шоуларын жүргізді. Оның көптеген радио шоулары бірнеше ай бойы эфирде тарады.

Теледидар

Көп телешоулар хип-хоп видеоларын көрсетіп, жергілікті серб әртістерімен сұхбаттаспады.

Reprezent, 3 канал, аптасына бір рет

2001–2003 жылдары «Reprezent» телешоуының жүргізушісі Деда (Марко Джурич) болды. Деда – «Београдский синдикат» тобының мүшесі. Ол негізінен жергілікті және француз, американдық андеграунд сахналарына назар аударды. Сондай-ақ ол Das EFX және Guru (рэпер) есімді әртістермен сұхбаттасты.

Фестивальдар

Жылдар бойы Сербияда көптеген хип-хоп фестивальдері өтті. Осы фестивальдердің көпшілігі жазғы фестивальдер болып, бірнеше күнге созылатын. Көптеген фестивальдер ұйымдастырушылары фестивальді қаржыландыру үшін демеуші таба алмағандықтан екінші жылға жетпеді.

Барлық Қау-Еді

"Сви Као Један" фестивалі 2011 жылы басталып, 7 жылдан бері өткізіліп келеді. Бұл – Белградта бірнеше күнге созылатын жазғы фестиваль. Осы уақытқа дейін 300-ден астам жергілікті және американдық артистер қатысты, олардың ішінде: Onyx, Afu Ra, Kurtis Blow және DJ Tomekk. 2014 жылдың мамыр айында Сербияның Обреновац қаласы бесiлiмдік су тасқынынан қатты зардап шекті. 2014 жылдың маусым айында "Сви Као Један" фестивалі Обреновацқа көмек жинау мақсатында 20-ға жуық артист қатысқан бір күндік гуманитарлық концерт өткізді.