Кіріспе

Даниядағы өлім жазасының ағымдағы жағдайы туралы шолу
Даниядағы өлім жазасы (Dødsstraf "өлім жазасы") 1933 жылы жойылды (әскери құқықтан басқа), соңғы рет 1892 жылы өлім жазасы орындалды, бірақ 1945 жылдан 1950 жылға дейін нацистік қызметтестерін атқылау мақсатында қайта орнатылды. Соғыс қылмыстарының көп бөлігі үшін өлім жазасы 1978 жылы (ал барлық жағдайларда 1994 жылдың 1 қаңтарынан бастап) жойылды. Соңғы атқылау 1950 жылдың маусым айында орындалды. Қазіргі таңда парламенттегі ешбір саяси партия өлім жазасын қайта енгізуді қолдамайды. 2006 жылғы қоғамдық пікір сауалнамасы бойынша, даниялықтардың бесіден бірі белгілі бір қылмыстар үшін өлім жазасын қолдады. Бұл көрсеткіш 1999 жылғы сауалнамадан бері өзгерген жоқ.

1945 жылға дейінгі тарих

Данияның көп бөлігі басқа еуропалық елдердің үлгісін қабылдады, үкімет тарапынан жұмысқа алынған қазалаушыларды пайдаланды, Данияда олар skarpretter (бас кесуші) деп аталды. Бас кесуші патшаның мемлекеттік қызметкері мәртебесіне ие болды. 1751 жылы Данияда хайуандармен жыныстық қатынас жасағаны үшін соңғы рет өлім жазасы қолданылды. Соңғы рет 1882 жылы Лолландта Андерс "Сьеллендер" Нильсен бас кесу арқылы өлім жазасына кесілді. Бұл оқиға өлім жазасын жою туралы талаптарды күшейтті, әсіресе бас кесуші Йенс Зейструп жұмысын аяқтау үшін бірнеше рет балтасын соғуға мәжбүр болғандықтан. 1946 жылға дейінгі соңғы жазалау 1892 жылдың 8 қарашасында Хорсенс мемлекеттік түрмесінің ауласында болды. Өрт қоюға қатысы барлығы үшін ұзақ мерзімге бас бостандығынан айырылған Йенс Нильсен, өзін-өзі өлтіру мақсатымен өлім жазасын алғысы келді және сол себепті бірнеше жыл бойы күзетшіні өлтіруге үш рет әрекеттенді. Зейструптің балтысымен оның басын шабу үшінші әрекеттен кейін орын алды. Соңғы бас кесуші Карл Кристенсен болды, ол 1906 жылдың 27 тамызынан 1926 жылдың 1 сәуіріне дейін қызмет етті, бірақ ешқашан өлім жазасын орындаған жоқ. 1800 жылдардың басында өлім жазалары тәж тарапынан өмір бойы бас бостандығынан айыруға көбірек ауыстырыла бастады. 1892 жылдан кейін өлім жазасы шығарылды, бірақ орындалмады. Бұл 1945 жылға дейінгі соңғы өлім жазасына да қатысты, ол 1928 жылдың 13 маусымында азаматтық сот шешімімен шығарылды. 1930 жылдың 15 сәуірінде Дания 1866 жылдың 10 ақпанындағы ескі кодекстің орнына жаңа Дания қылмыстық кодексін қабылдады. Жаңа кодекс 1933 жылдың 1 қаңтарында күшіне енгеннен кейін, әскери заң бойынша өлім жазасынан басқа барлық өлім жазалары жойылды.

1945-1950 жылдар

1945 және 1947 жылдар аралығында Данияның оккупациясы кезінде жасалған қылмыстарға байланысты қылмыстық кодекске өлім жазасын қайта енгізу мақсатында үш арнайы заң қабылданды. Бұл заңдар кері күшпен қолданылатын заңдар болып табылды және соғыс кезіндегі қылмыскерлерге, әсіресе белгілі бір ақпарат берушілерге және HIPO және Гестапо офицерлеріне, олар қатыгездікпен кісі өлтірген немесе азаптаған жауапты болғандықтары үшін қатаң жаза таләп ететін халықтың пікірін қанағаттандыруға бағытталған тазалау шараларының (даны: Retsopgøret) бір бөлігі болды. Осы заңдар бойынша 13 500-ге жуық адам қолданушы, жалтақ немесе сатқындықпен айыпталды. Шамамен 400 адам өлтірілді, көбінесе заңсыз жазалау шаралары кезінде. Данияда өлім жазасына кесілген соңғы адам – Иб Биркедал Хансен, ол 1950 жылғы 20 шілдеде ату арқылы жазаланды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі тазалаулардың саяси негізі

1943 жылы құпия Данияның Бостандық Кеңесі соғыстан кейін Данияның демократияға оралуы туралы алғашқы ойларын жариялады. Олардың талаптарының бірі – соғыс қылмыскерлерін және Данияның құқықтық жүйесі мен тәуелсіздігін бұзуға жауаптыларды соттау болды. Олар кейінге шегерімге келетін заңдарды қолдады, бірақ кейіннен өлім жазасына қарсы шықты. Алайда, Германияның капитуляциясына аз уақыт қалғанда, Бостандық Кеңесі заңгерлердің құпия комитетімен бірлесіп, өлім жазасын да қамтитын соғыс қылмыстары туралы заң жобасын жасауға кірісті. Премьер-министр мемлекеттік қызметкерлер мен судьялардан тұратын тағы бір комитет тағайындады. Бұл екі ұсыныс кейіннен бір заң жобасына біріктірілді. Басты дау-дамай заңның тек 1943 жылдың 29 тамызында, Дания үкіметі отставкаға кеткенде, немесе 1940 жылдың 9 сәуірінде, оккупация басталғанда кері күшіне енуіне байланысты болды. Қарсылық қозғалысы өз мақсатына жетті және соңғысы қабылданды. Алғашқы қылмыстық кодекске қосымша заң жобасы 1945 жылдың 26-30 мамырында Парламентке енгізілді, бұл 5 мамырда ел азат болғаннан кейін үш апта өткен соң болды. Фолкетингтің 127 депутаты заңға дауыс берді, Әділет партиясының 5 депутаты өлім жазасына қарсы болғандықтан дауыс беруден бас тартты, ал 19 депутаты қатыспады. 31 мамырда Ландстинг 67 дауыспен мақұлдады, 1 депутат қарсы дауыс берді, 8 депутаты қатыспады. Оппозицияда Радикалдық Либералдық партияның Ж.К. Йенсені және Әділет партиясының Олуф Педерсені болды. Педерсен жаңа заңды референдумда бекіткенге дейін өлім жазасын кейінге шегеруге бағытталған түзету ұсынды. Кейіннен ол бұрынғы қарсылық күресшілерінен қорқыту алды. "Жоқ" деп дауыс беруге батыл болған жалғыз саясаткер – Ландстинг спикері Ингеборг Хансен болды. Әлеуметтік-демократтар партиясының өкілі, заңгер К.К. Штайнке жалпы пікірді былай білдірді:

Егер 1939 жылы біреу алты жылдан кейін мен өлім жазасына қатысты заң жобасын қолдайтынымды айтқанда, мен оны ақылдан адасқан деп есептер едім. Бірақ содан бері варварлық пен заңсыздық орын алды, құқықтық тәртіп терең бұзылды, мен өзімді әдеттегі жағдайларға қарағанда, терең жараланған қоғамдық санамен байланысты сезінемін. Біз осы қылмыскерлермен кек алу үшін емес, нормалы жағдайға оралу үшін күресуіміз керек. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі тазалау шаралары кеңінен талқыланды, себебі жеңіл қылмыстар үшін жазалар ауыррақ және тезірек болды, ал ауыр қылмыстар үшін сот процестері соғыс аяқталғаннан кейін көңіл-күйдің салқындауына байланысты ұзаққа созылды. Заңның кері күшіне енуі де сынға ұшырады. Керісінше, 1945 жылғы пікірталаста қолдаушылар өлім жазасы қайтадан қолданылмаса, соғыс қылмыскерлері халықтың өшпенділігіне немесе линчелеуге ұшырайды деп мәлімдеді. 1945 жылы жүргізілген сауалнамаға сәйкес, халықтың 90 пайызы кейбір соғыс қылмыскерлеріне өлім жазасын қолдауды жақтады. Бұл мәселені тарихшы Дитлев Тамм терең зерттеген.

1950 жылдан кейін

1952 жылы соғыстан кейінгі қылмыстық кодекстің ережелері Дания тағы да шетелдік оккупацияға түскен жағдайда заңды кері күшпен өзгертуді болдырмау мақсатында өзгертілді. Осы түзетулер соғыс уақытында ерекше қастықпен жасалған қылмыстар үшін (кісі өлтіру, мемлекетке опасыздық және жала жабу, тек 21 жастан асқан қылмыскерлерге қатысты) өлім жазасын сақтап қалды. Азаматтық атқарылымдардың бұл заңдық негізі 1978 жылы жойылды, сонымен бірге әскери заңда да өлім жазасы жойылды. 1950 жылдан кейін өлім жазасына кесілген ешбір үкім болған жоқ. Алайда, заң мәтінінің кіріспе бөлімінде өлім жазасы туралы еске салған болатын, бірақ 1993 жылдың 22 желтоқсанында Парламентте Дания заңнамасынан өлім жазасын толығымен алып тастауды растайтын жаңа түзету мақұлданды, ол 1994 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енді. Соңғы сауалнамалар көрсеткендей, халықтың шамамен бестен бірі немесе төрттен бірі өлім жазасын қайта енгізуді қолдайды. Ешбір маңызды саяси күш өлім жазасын қайта енгізуді жақтамайды.